In focus articles
KAL promote selected topic to this section where related issues introduced as chain articles. Callers can read, link, or forward these articles. Registered members will be able to provide comments and rate certain article. The topic in focus will be discussed in our forum as well. Please become a registered member of KAL and actively participate in the discussions.
At the moment the focus collects articles related to recent letter by 53 writers who are asking President M. Barezani for promoting Central Kurdish dialect (Soraní) and writing system as official standard language of KRG. The letter has been met with various reactions. KAL provide present these views at this section. The articles are presented/converted to Unified Kurdish alphabet along with their original Central Kurdish Alphabet (Soraní Arabic based alphabet) at the bottom of each article.
It is important to realise that KAL does not necessarily agree with the arguments presented in these otherwise controversial article. But it finds it within its mandate to publish all influential work to inform its audience of the current trends among the authors, scholars or politicians in this regards. Please join the discussion.
Be fermí kirdiní tenha yek zarawe
Be fermí kirdiní tenha yek zarawe, cí lé debétewe
Le komellgay kurdewarída cend zaraweyí u cend zarockeyí shitékí asayiye, zor degmene eger daníshtúwaní dú gundí tenísht yek be yek zarocke qise biken, her le dú, sé doxí rézimanída jiyawazían heye.
Kurdí xawení cendín zaraweye؛ Kirmanjí, Hewramí, Kelhorí u Feylí, Soraní, Zazakí u Lekí. Em cend zaraweiye lem cend salleda buwe be tewerí bas u bocúne zimanewaniyekan, u tenanet kesayetiye hunerí u siyasiyekanísh lem barewe bocún u ray xoyan derbirríwe. u her weha ke dezanín lem barewe bocún u bawerrí jiyajiya heye. Hendé be shitékí metirsídar ejhimarí deken u wehay lé denwarin ke le dahatúda ew cend zarawe (ziman) ye debéte hoy dabeshbúní Kurd u judabúnewey Kurdekan.
Em cend zaraweye detuwanét bibéte hoy léktirazaní Kurdekan, belam eme degerrétewe bo shéwazí rúberúbúnewey éme legell em doxe.
éme ci bimanewét u ci nemanewét em cend zariye le néwanman bilawe. Nakirét ke be hemú -wéjheraní zarawekaní dí billén ke ítir destberdarí zarawekey xoyan bin, u be zaraweyektir baxawén, u eger tenha le seda yekí buwéjheraní zaraweyek le pénaw parastiní zarawekeyan súrbin, ewe be watay manewey ew zaraweye dét le komellgada. Her weha parastin u axawtin be zimaní zigmagí xoy mafí hemú keséke u éme natuwanín yekék le serekítirín mafekaní bébesh bikeyn, eger na jiyawazí éme legell Atatúrkiyekan ciye?.
Le layektirewe éme be rastí kam zarawe hellbjhérín bo ewey bibéte zarawey fermí? berastí bo Hewramí zimanék, híc jiyawaziyek wehay niye ke aya zimaní Farsí le serí komellgay zal bét yan zimaní Kurdí Soraní, ewey nebét ke emiyan Kurdiye u bes. Tenanet zor wéjhí bira le béganekan aloztir u girantire. u le her dú doxda debéte hoy fewtaní ew zare.
Be her shéwazék ke lé denwarín hellbijhardiní zarawe yan zarawanék u awtrnedanewe le zarawekaní dí roxsarékí nashíríní heye u debéte hoy rúberúbúnewey zarawekan u axawénerekanyan u dijhayetí axawéneraní zarekaní dí le astí zaréktir. shiték ke le hendé shwéní jíhan buwe be hoy léktirazan u sher. Her weha ke dest pé kirdiní sherí duwemí jíhaní heta radeyek asewarí zimaní tédabú.(komellnasí ziman, M. Reza .batiní, le layen Aram shekíbayiyewe kirawete Kurdíy Soraní).
Ista le layek tirewe bew cend zariye binwarín, éme detuwanín zarék wek zarí nawjeyí hellbjhérín u zarawekaní dísh bé besh nekeyn le zanist u deselat. U ashtí u tebayí bixeyne néwan axawéneraní zarawekan. Beme éme detuwanín bergirí bikeyn le léktirazan u judabúnewe, eger éme Kurdín u hemú zarawekan u axawénerakaniyan be kurd dezanín, nabét ewan le destkewtekan bé besh bikeyn.
Ew shite debéte hoy léktirazan katék Kelhor yan Hewramiyek hest bikat beme ke le komellgay Kurdewarída wek zimanékí biyaní u metirsídar bo Kurdewarí, be ziman u zarawekey denwarn, ewa wirde wirde debéte hoy be juda zaníní xoy le komellgakeda u debéte hoy parceparce búní Kurd. Katék Kirmanjék ke gewretirín zarawey Kurdiye ,le jhimarí axawénerewe, wa hest bikat ke ziman u zarawekey le komellgada wek zarékí pest u xuwar hells ú kewtí legell dekirét, zor asayiye eger xoy be yekék lew komellga nenasét, cún komellga ew be takékí komellgake nanasét. éme le jé ewe zarawekan rúberuy yek bikeynewe, ba pékewe jhiyan bixeyne néwanyan, ba Soraniyek bawerrí beme bét ke ewende ew mafí heye be zarawey xoy baxawénét, Kirmanj u Hewramí u Kelhor u Zazayekísh mafiyan heye.
Wulate cend ziman u jút zimanekaní jíhan kem nín, her ísta 'Eraqí fediral jút zimane, wulatí Afríqay Bashúr ke yekék le wulate péshkewtuwekaní Afríqaye nizíkey 11 zimaní fermí heye u tenha nawí yekékiyan "Afríkans"e, u héc léktirazanékí niye u éme hemú zarawekan wek zaraweyekí Kurdí u hemúman xoman be Kurd dezanín. Willatí Swís willatékí 4 zimaniye, Kanada wulatékí jút zimaniye, le Rusiyeda nizíkey 30 zimaní nawceyí fermí hen. Ba émeysh wek wulatí Rusiye yekék le zarekan wek zarí fermí binasénín, u le her nawceyek zaréktirísh be zarí zanstí u perwerde u hukmí binasrét, le Hewramanda Hewramí, le nawcey Kelhor u Feylíyekanish Kelhorí u Feylí, u le nawce Kirmanjiyekanísh Kirmanjí. Aya eme debéte hoy léktirazan?
Shitéktir ke péwíste bizanín tak zimaní nabéte hoy yekgirtin u léknetirazan, eger seyrí jíhaní 'Ereb bikeyn yan seyrí barudoxí Kuriyay Bakúr u Bashúr beme degeyn (binuware,: cend zimaní sher u pékadan, yek zimaní ashtí u hémní, Aram shekíbayí 2007). Ítir be biyanuy eme ke cend zarí debéte hoy juda búnewey gelí Kurd u parce parce búní, leme ziyatir xotan mandú meken. Ew karey éwe Kurd parce parce dekat, nek cend zarí.
Aram shekíbayí (Aram.hawrami@gmail.com)
به فهرمی کردنی تهنها یهک زاراوه
به فهرمی کردنی تهنها یهک زاراوه چی لێ دهبێتهوه.....
له کۆمهڵگای کوردهواریدا چهند زاراوهیی و چهند زارۆچکهیی شتێکی ئاساییه، زۆر دهگمهنه ئهگهر دانیشتووانی دوو گۆندی تهنیشت یهک به یهک زارۆچکه قسه بکهن، ههر له دوو، سێ دۆخی ڕێزمانیدا جیاوازییان ههیه.
کوردی خاوهنی چهندین زاراوهیه؛ کرمانجی، ههورامی، کهلهۆڕی و فهیلی، سۆرانی، زازاکی و لهکی. ئهم چهند زاراوهییه لهم چهند ساڵهدا بووه به تهوهری باس و بۆچوونه زمانهوانییهکان، و تهنانهت کهسایهتییه هونهری و سیاسییهکانیش لهم بارهوه بۆچوون و ڕای خۆیان دهربڕیوه. و ههر وهها که دهزانین لهم بارهوه بۆچوون و باوهڕی جیاجیا ههیه. ههندێ به شتێکی مهترسیدار ئهژماری دهکهن و وههای لێ دهنواڕن که له داهاتوودا ئهو چهند زاراوه(زمان)ییه دهبێته هۆی دابهشبوونی کورد و جودابوونهوهی کوردهکان.
ئهم چهند زاراوهییه دهتوانێت ببێت هۆی لێکترازانی کوردهکان، بهڵام ئهمه دهگهڕێتهوه بۆ شێوازی ڕووبهڕووبوونهوهی ئێمه لهگهڵ ئهم دۆخه.
ئێمه چ بمانهوێت و چ نمانهوێت ئهم چهند زارییه له نێوانمان بڵاوه. ناکرێت که به ههموو وێژهرانی دی زاراوهکان بڵێن که ئیتر دهستبهرداری زاراوهکهی خۆیان بن، و به زاراوهیهکتر بئاخاوێنن. و ئهگهر تهنها له سهدا یهکی بوێژهرانی زاراوهیهک له پێناو پاراستنی زاراوهکهیان سووربن، ئهوه به واتای مانهوهی ئهو زاراوهیه دێت له کۆمهلگادا. ههر وهها پاراستن و ئاخاوتن به زمانی زگماگی خۆی مافی ههموو کهسێکه و ئێمه ناتوانین یهکێک له سهرهکیترین مافهکانی بێبهش بکهین، ئهگهر نا جیاوازی ئێمه لهگهڵ ئاتوورکییهکان چیه؟.
له لایهکترهوه ئێمه به ڕاستی کام زاراوه ههڵبژێرین بۆ ئهوهی ببێته زاراوهی فهرمی؟ بهڕاستی بۆ ههورامی زمانێک، هیچ جیاوازییهک وههای نییه که ئایا زمانی فارسی له سهری کۆمهڵگای زاڵ بێت یان زمانی کوردی سۆرانی، ئهوهی نهبێت که ئهمیان کوردییه و بهس. تهنانهت زۆروێژی برا له بێگانهکان ئاڵۆزتر و گرانتره. و له ههر دوو دۆخدا دهبێته هۆی فهوتانی ئهو زاره.
به ههر شێوازێک که لێ دهنواڕین ههڵبژاردنی زاراوه یان زاراوانێک و ئاوڕنهدانهوه له دی زاراوهکان ڕۆخسارێکی ناشیرینی ههیه و دهبێته هۆی ڕووبهڕووبوونهوهی زاراوهکان و ئاخاوێنهرهکانیان و دژایهتی ئاخاوێنهرانی دی زارهکان له ئاستی زارێکتر. شتێک که له ههندێ شوێنی جیهان بووه به هۆی لێکترازان و شهڕ. ههر وهها که دهست پێ کردنی شهڕی دووهمی جیهانی ههتا ڕادهیهک ئاسهواری زمانی تێدابوو.(کۆمهڵناسی زمان، م.باطنی، له لایهن ئارام شهکیباییهوه کراوه کوردی سۆرانی).
ئیستا له لایهکترهوه بهو چهند زارییه بنواڕین، ئێمه دهتوانین زارێک وهک زاری ناوجی ههڵبژێرین و دی زاراوهکانیش بێ بهش نهکهین له زانست و دهسهڵات. و ئاشتی و تهبایی بخهینه نێوان ئاخاوێنهرانی زاراوهکان. بهمه ئێمه دهتوانین بهرگری بکهین له لێکترازان و جودابوونهوه، ئهگهر ئێمه کوردین و ههموو زاراوهکان و ئاخاوێنهراکانیانی به کورد دهزانین، نابێت ئهوان له دهستکهوتهکان بێ بهش بکهین.
ئهو شته دهبێته هۆی لێکترازان کاتێک کهلهۆڕ یان ههورامییهک ههست بکات بهمه که له کۆمهڵگای کوردهواریدا وهک زمانێکی بیانی و مهترسیدار بۆ کوردهواری، به زمان و زاراوهکهی دهنواڕن، ئهوا وردهورده دهبێته هۆی به جودا زانینی خۆی له کۆمهلگاکهدا و دهبێته هۆی پارچهپارچه بوونی کورد. کاتێک کرمانجێک که گهورهترین زاراوهی کوردییه ،له ژماری ئاخاوێنهرهوه، وا ههست بکات که زمان و زاراوهکهی له کۆمهڵگادا وهک زارێکی پهست و خوار ههڵسووکهوتی لهگهڵ دهکرێت، زۆر ئاساییه ئهگهر خۆی به یهکێک لهو کۆمهلگا نهناسێت، چوون کۆمهڵگا ئهو به تاکێکی کۆمهڵگاکه ناناسێت. ئێمه له جێ ئهوه زاراوهکان ڕووبهڕووی یهک بکهینهوه، با پێکهوه ژیان بخهینه نێوانیان، با سۆرانییهک باوهڕی بهمه بێت که ئهوهنده ئهو مافی ههیه به زاراوهی خۆی بئاخاوێنێت، کرمانج و ههورامی و کهلهۆڕ و زازایهکیش مافیان ههیه.
وڵاته چهند زمان و جووت زمانهکانی جیهان کهم نین، ههر ئیستا عهراقی فدراڵ جووت زمانه، وڵاتی ئافریقای باشوور که یهکێک له وڵاته پێشکهوتووهکانی ئافریقایه نزیکهی 11 زمانی فهرمی ههیه و تهنها ناوی یهکێکیان "ئافریکانس"ه، و هێچ لێکترازانێکی نییه و ئێمه ههموو زاراوهکان وهک زاراوهیهکی کوردی و ههموومان خۆمان به کورد دهزانین. وڵاتی سویسرا وڵاتێکی 4 زمانییه، کانادا وڵاتێکی جووت زمانییه، له ڕوسیهدا نزیکهی 30 زمانی ناوچهیی فهرمی ههن. با ئێمهیش وهک وڵاتی ڕوسیه یهکێک له زارهکان وهک زاری فهرمی بناسێنین، و له ههر ناوچهیهک زارێکتریش به زاری زانستی و پهروهرده و حوکمی بناسرێت، له ههوراماندا ههورامی، له ناوچه کهلهۆر و فهیلی نشینهکان کهلهۆری و فهیلی، و له ناوچه کرمانجییهکانیش کرمانجی. ئایا ئهمه دهبێته هۆی لێکترازان؟
شتێکتر که پێویسته بزانین تاک زمانی نابێته هۆی یهکگرتن و لێکنهترازان، ئهگهر سهیری جیهانی عهرهب بکهین یان سهیری بارودۆخی کوریای باکوور و باشوور بهمه دهگهین (بنواڕه،: چهند زمانی شهڕ و پێکادان، یهک زمانی ئاشتی و هێمنی، ئارام شهکیبایی2007). ئیتر به بیانووی ئهمه که چهند زاری دهبێته هۆی جودا بوونهوهی گهلی کورد و پارچهپارچه بوونی، لهمه زیاتر خۆتان ماندوو مهکهن. ئهو کارهی ئێوه کورد پارچه پارچه دهکات، نهک چهند زاری.
ئارام شهکیبایی (Aram.hawrami@gmail.com)
Befermíkirdiní take "soraní" helleyekí gewre debét
Enwer Sultaní (4/5/2008)
Pishtíwaní le péshniyarí " be fermí kirdiní kirmanjí xwarú" helleyekí gewre ú karesatékí netewayetí ye
Be hoy nexoshí ú leshnasaxí yewe tuwanay ta ú tuwé kirdin ú hellsengandiní beréujé yí péshniyarekey doktorr Emír ú ew xellkaney díkem niye, ke bo yan le mil dawe, bellam be kurtí debéjhim ewe teniya shiték buwe ke le mamosta Emír wek dillsozíy gel ú níshtmane dabeshkirawekey caweruwan dekira. Bo cí?
- Ewe xedrékí gewre ye le ziyad le sé le cuwarí gelekeman ke le hemú parcekaní willat da dejhín ú be kirmanjíy xwarú nadwén. Serwerí ú péshkewtí zarawey kirmanjíy xwarú beshékí le enjamí siyasetí dewletí Turkiya da hate gunjan ke le mawey 80 sallí raburdú da wek beshék le dijhayetí ú dujhmnayetí kirdiní gelí kurd le cwarcéwey komarí Turkiya da hewllí íshk kirdiní sercawe ú binajho kirdiní ew ziman ú zaraweyey dawe ke kurdí naw willateke péy deaxfin.
Dewerí Turkiya le ewe da bercaw bú ke zarawey serekí Radyoy Kurdí Bexda bibéte kirmanjíy xwarú bo ewey Kurdí Turkiya kemtir xuwí pé bigiriun ú gwey bidené. Her weha siyasetí Turkiya pishtgírí hemísheyí kirduwe le zeqbúnewey kirmanjí xwarú le ew shwénane da ke neytwaníbét zimaneke be gishtí ú be hemú zarawekani yewe tuna bikat. Híc mentíqékí selímí siyasí natwané pesendí ewe bikat ke ziyad le sé le cuwarí xelkék bikewne shuwén kemayesiyekí diyaríkiraw ewísh le barudoxí wek barudoxí kurd ú dabirawí xellk ú firawan búnewey rojh be rojhí keleberí néwan parcekan da. - Ewe, befermíkirdiní jiyawazí ú dabirawí parceyekí picúk bellam giring ú callakí willat - wate nawcey axéweran be zarawey kirmanjíy xwarú ye le bejhní serekí willaték ke Kurdistan bét.
- Lenawbirdiní híway le méjhíney gelí kurd e bo wedíhénaní awatí pékhatiní zimaní yekgirtú le barudoxí gunjawí duwarojh da.
- Morí pesinde le ser dabeshbún ú lékdabiraní parcekaní Kurdistan ú béhurmetí kirdin e be rolekaní gelí kurd ke be zarawekaní díke deaxfin. Axéweraní kirmanjí jhúrú, dimlí, hewramí ú kelhurí hergíz éme bo ew helle gewre méjhuyíye nabexshin ú yekparceyí willat ke her ésta gelék lawaz ú lerzok e, lédanékí niwé ú karígerí lé dedrét bellam em jare be destí dujhmin ú dagírker na, be destí xoyí.
- Em kare, híway ew e le naw debat ke le duwarojh da elfubéy Latíní - ke be gishtí bestirawey zarawey kirmanjí jhúru we, bibéte elfubéy fermí hemú willat ú kurdí hemú parcekan le pítí kon ú natewaw ú naemroyí 'Erebí rizgari yan bét.
- Em kare, wate pishtgwéxistiní zaraweyekí hemegír ú dewllemend be milyoneha axéweri yewe, 'eyn ú bíla wek karí dagírkeraní willateka man ú bo nimúne, Reza Sha ye - ke be nawí yekgirtuyí xellk ú yekparceyí xak ewe zimanéki yan be zore milí kirde hakim ú serok ú zimanekaní tir- yek le wan kurdí, yan kirde kilfet ú kenízí ew.
- Em kare dijh be hemú eslékí démokrasí ú bendekaní Jarí Jíhaní mafí mirov (Deklerasyoní Mafí Mirov) e ke jhimareyekí kem le xellk be bé pirs ú meslehet ú referandom ú dengdan, biriyar le ser perawézkirní zimaní milyonan xelk biden ú be guwérey xuwastí xo yan bibirrin ú bidrún ú nawí binén xizmet ú xemxorí ú dillsozí.
- Em péshniyare teniya le hel ú merjí dúrewilat bún ú dabirran le xellk hatote gunjan. Híc eqlékí selím le barudoxí kirjhí éstay néwan parcekaní Kurdistan ú be taybet le Bashúr -ke shwénewarí nahezí sallaní sherí nawxoyí éstash bercaw e, péshniyarékí ewto nakat ú jhér dawxwaziyekí ewto mor nakat. Ba xawen ímzakaní ew péshniyare kirc ú kale awrék le ew kesh ú hewaye bidenewe ú be xoyan da bicnewe.
- Péshniyareke, ne be mentíqí ínsaní ú ne be mentíqí siyasí le shwéní xoy da niye ú híc binemayek bo pesind ú wergíraní le layen komelaní xellk ewe becaw nakirét, her boye’sh wek beyaninameyekí helley siyasí pésh le daykbún demrét, bellam shwénewarí neré yí xoy le ser yekgirtuyí ú yekparceyí komellaní geleke man dadenét, ewe’sh daxékí gewre ye ke jhimareyek le rúnakbír ú xwéndewaraní geleke man dewrékí ewto bibínin ú bibine hore ú be bejhní lawazí yekparceyí gelda bicine xwarewe.
- Péshniyareke le barey zimanewanísh ewe natewaw e. Jút-standardbúní zimanék deretan be taqe kes ya komellékí 50 kesí nadat yek layene ú bé sé ú dú, zaraweyek bikene perrawézí ewí tir ú búdje ú derfet ú deretaní fermí ú hukúmí bixene xizmet yeki yan ewe - ewísh zaraweyek ke kemayesiyekí gelék kem péyí dedwén le beranber zorayetiyekí heraw ú bercaw ú le hemú parcekaní willat da.
Le kotayí da ba em she'rey Hejhar dúpat bikem ewe ke dellé her bo em basey gutwe:
"... herkes ke dexiwéné pít ú níwék ew decte kelék ú gel le shíwék ..."
London (08/5/2)
پشتیوانی له پێشنیاری " به فهرمی کردنی کرمانجیی خواروو" ههڵهیهکی گهوره و کارهساتێکی نهتهوایهتییه
پشتیوانی له پێشنیاری " به فهرمی کردنی کرمانجیی خواروو" ههڵهیهکی گهوره و کارهساتێکی نهتهوایهتییه
ئهنوهر سوڵتانی – لهندهن
به هۆی نهخۆشی و لهش ناساخییهوه توانای تاوتوێ کردن و ههڵسهنگاندنی به ڕێ و جێی پێشنیارهکهی دوکتور ئهمیر و ئهو خهڵکانهی دیکهم نییه که بۆیان له مل داوه، بهڵام به کورتی دهبێژم ئهوه تهنیا شتێک بووه که له مامۆستا ئهمیر وهک دڵسۆزی گهل و نیشتمانه دابهشکراوهکهی چاوهڕوان دهکرا. بۆچی؟
1. ئهوه غهدرێکی گهورهیه له زیاد له سێ له چواری گهلهکهمان که له ههموو پارچهکانی وڵاتدا دهژین و به کرمانجیی خواروو نادوێن. سهروهری و پێشکهوتی زاراوهی کرمانجیی خواروو بهشێکی له ئهنجامی سیاسهتی دهوڵهتی تورکیا دا هاته گونجان که له ماوهی 80 ساڵی ڕابوردوو دا وهک بهشێک له دژایهتی و دوژمنایهتی کردنی گهلی کورد له چوارچێوهی کۆماری تورکیا دا ههوڵی ویشک کردنی سهرچاوه و بناژۆ کردنی ئهو زمان و زاراوهیهی داوه که کوردی ناو وڵاتهکه پێی دهئاخفن. دوهری تورکیا لهوه دا بهرچاو بوو که زاراوهی سهرهکی ڕادیۆی کوردی بهغدا ببێته کرمانجیی خواروو بۆ ئهوهی کوردی تورکیا کهمتر خووی پێ بگرن و گوێی بدهنێ. ههر وهها سیاسهتی تورکیا پشتگیریی ههمیشهیی کردووه له زهق بوونهوهی کرمانجیی خواروو لهو شوێنانهدا که نهیتوانیبێت زمانهکه به گشتی و به ههموو زاراوهکانیهوه تونا بکات. هیچ مهنتیقێکی سهلیمی سیاسی ناتوانێ پهسندی ئهوه بکات که زیاد له سێ له چواری خهڵکێک بکهونه شوێن کهمایهسییهکی دیاریکراو ئهویش له بارودۆخێکی وهک بارودۆخی کورد و دابڕاویی خهڵک و فراوان بوونهوهی ڕۆژ به ڕۆژی کهلهبهری نێوان پارچهکان دا.
2. ئهوه، به فهرمی کردنی جیاوازی و دابڕاویی پارچهیهکی پچووک بهڵام گرنگ و چالاکی وڵات _ واته ناوچهی ئاخێوهران به زاراوهی کرمانجیی خواروو،ه له بهژنی سهرهکی وڵاتێک که کوردستان بێت.
3.لهناوبردنی هیوای له مێژینهی گهلی کورده بۆ وهدی هێنانی ئاواتی پێک هاتنی زمانی یهکگرتوو له بارودۆخی گونجاوی دواڕۆژ دا.
4. مۆری پهسنده له سهر دابهشبوون و لێک دابڕانی پارچهکانی کوردستان و بێ حورمهتی کردنه به ڕۆڵهکانی گهلی کورد که به زاراوهکانی دیکه دهئاخفن. ئاخێوهرانی کرمانجیی ژووروو،دیمڵی،ههورامی و کهلهوڕی ههرگیز ئێمه بۆ ئهو ههڵه گهوره مێژووییه نابهخشن و یهکپارچهیی وڵات که ههرئێستا گهلێک لاواز و لهرزۆکه، لێدانێکی نوێ و کاریگهری لێدهدرێت بهڵام ئهمجاره به دهستی دوژمن و داگیرکهر نا، به دهستی خۆیی.
5.ئهم کاره، هیوای ئهوه له ناو دهبات که له دواڕۆژ دا ئهلف و بێی لاتینی _ که به گشتی بهستراوهی زاراوهی کرمانجی ژوورووه، ببێته ئهلف و بێی فهرمی ههموو وڵات و کوردی ههموو پارچهکان له پیتی کۆن و ناتهواو و نائهمڕۆیی عهڕهبی ڕزگاریان بێت.
6.ئهم کاره، واته پشت گوێ خستنی زاراوهیهکی ههمهگیر و دهوڵهمهند به ملیۆنهها ئاخێوهریهوه، عهین و بیلا وهک کاری داگیرکهرانی وڵاتهکهمان و بۆ نموونه، ڕهزا شاوایه _ که به ناوی یهکگرتوویی خهڵک و یهکپارچهیی خاکهوه زمانێکیان به زۆره ملی کرده حاکم و سهرۆک و زمانهکانی تر _ یهک لهوان کوردی،یان کرده کڵفهت و کهنیزی ئهو.
7. ئهم کاره دژ به ههموو ئهسڵێکی دێمۆکڕاسی و بهندهکانی جاڕی جیهانی مافی مرۆڤه که ژمارهیهکی کهم له خهڵک به بێ پرس و مهسڵهحهت و ڕێفڕاندۆم و دهنگدان، بڕیار له سهر پهراوێزکردنی زمانی ملیۆنان خهڵک بدهن و به گوێرهی خواستی خۆیان ببڕن و بدروون و ناوی بنێن خزمهت و خهمخۆری و دڵسۆزی.
8. ئهم پێشنیاره تهنیا له ههل و مهرجی دووره وڵات بوون و دابڕان له خهڵک هاتۆته گونجان. هیچ عهقڵێکی سهلیم له بارودۆخی کرژی ئێستای نێوان پارچهکانی کوردستان و به تایبهت له باشوور _ که شوێنهواری ناحهزی ساڵانی شهڕی ناوخۆیی ئێستاش بهرچاوه،پێشنیارێکی ئهوتۆ ناکات و ژێر داوخوازییهکی ئهوتۆ مۆر ناکات. با خاوهن ئیمزاکانی ئهو پێشنیاره کرچ و کاڵه ئاوڕێک لهو کهش و ههوایه بدهنهوه و به خۆیاندا بچنهوه.
9.پێشنیارهکه، نه به مهنتیقی ئینسانی و نه به مهنتیقی سیاسی له شوێنی خۆیدا نییه و هیچ بنهمایهک بۆ پهسند و وهرگیرانی له لایهن کۆمهڵانی خهڵکهوه بهچاو ناکرێت، ههر بۆیهش وهک بهیاننامهیهکی ههڵهی سیاسی پێش له دایکبوون دهمرێت، بهڵام شوێنهواری نهرێ یی خۆی له سهر یهکگرتوویی و یهکپارچهیی کۆمهڵانی گهلهکهمان دادهنێت، ئهوهش داخێکی گهورهیه که ژمارهیهک له ڕووناکبیر و خوێندهوارانی گهلهکهمان دهورێکی ئهوتۆ ببینن و ببنه هۆره و به بهژنی لاوازی یهکپارچهیی گهلدا بچنه خوارهوه.
10. پێشنیارهکه له بارهی زمانهوانیشهوه ناتهواوه. جووت ستاندارد بوونی زمانێک دهرهتان به تاقه کهس یا کۆمهڵێکی 50 کهسی نادات یهک لایهنه و بێ سێ و دوو،زاراوهیهک بکهنه پهراوێزی ئهویتر و بوودجه و دهرفهت و دهرهتانی فهرمی و حکوومی بخهنه خزمهت یهکیانهوه _ ئهویش زاراوهیهک که کهمایهسییهکی گهلێک کهم پێی دهدوێن له بهرانبهر زۆرایهتیهکی ههراو و بهرچاو و له ههموو پارچهکانی وڵاتدا.
له کۆتاییدا با ئهم شێعرهی ههژار دووپات بکهمهوه که دهڵێی ههر بۆ ئهم باسهی گوتراوه:
"... ههرکهس که دهخوێنێ پیت و نیوێک
ئهو دهچته کهلێک و گهل له شیوێک ..."
(٢/٥/٢٠٠٨) لهندهن
Bem hellillaw bigrye zimani standard dirust nabét
Dr Shefíq Qezaz 
Rojhnamey Media, 05/05/2008
Bem hellillaw bigrye zimani standard dirust nabét Belko misht u mirrékí héminaney dewét
Ibrahím 'Ebas - Hewlér: Dr. Shefíg Qaza le sallí 1932 le sharí Silémaní le dayk búwe. Le sallí 1964 birrwanamey mejistrí le Zankoy Léksíngton le wilyetí Kintakí le Emríka be dest hínawe.
Berréz Dr. Shefíq Qezaz, serokí ekadémíyay Kurdí
Jemal Nebez
Ellmaníya, Berlín, 23/07/2008
Wéray sillawékí dostane, ewa le ser daxuwazíy berréztan agadartan dekem lewey ke namey rojhí 5/7/2008 tan, be Ínglízísh u Kurdíshe, be hoy berréz Dr. Jebar Qadirewe geyshte destim. Lewéda amajhetan bewe kirdúwe ke enjumení ekadémíyaketan le daníshtiní rojhí 20/12/2007 da (wate: hewt mang lemewber) birríyarídawe, piley endamí shikomendíy (sheref) ekadémíyake péshikésh be min bikat, le ber ewey, wek fermútane "xizmetí díyar u shayan u ber cawim be kultúrí Kurd kirdúwe.. .. htd".
Jaré demewí lem rúwewe, be daxewe béjhim, ewey ta éste kirdúme, beshékí yekjar keme lewey demtwaní u dekira bíkem, eger ew hemú berhellist u pashqullégirtin u xirapekaríye nebuwaye ke le dijhim kirawe u dekira, le layen kesaní xobijhén u tengetíkile u kurrí rojh u hízbperst u hícneker u mishexor u gameslekewe. Emesh ba ewey rém le kes girtiba, yan jém be kes léjh kirdiba. Xo eger karékim kirdiba u be xizmetí gishtí dabinira, ewa tena bo razíkirdiní wíjhdaní xom búwe u bes, u híc katék be amanjí deskewtí taybetíy xom (c makí u ci mínakí) ne kewtúmete kar u ne cawerrwaní padash búm u ne supas. Pile u paye u pare u keshufshe, péshikésh bewane ba ke be duway ew shitaneda degerrén.
Damezrandiní ekadémíyayekí Kurdí bo xizmet kirdiní ziman u zanst u hunerí Kurd, awatí pitir le penja sallí mine. Bellge bo emesh eweye, le namílkey " xuwéndewarí be zimaní Kurdí" u "núsíní Kurdí be Latíní" da, ke herdúkíyanim le Kerkúk le sallí 1956da núsíwe, u le bexda le 1957 da capkirawin, be ashikra basí Korrí Zaníyarí Zimanewaní (ekadémíyay ziman)im kirdúwe u, bo be duwadacúní em mebesteshe, her le penjakanewe péwendím be gelék le zimanzananí Kurdewe kirdúwe, wek mamostayan: Gíwí Mukiríyaní, Biraym Ehmed, 'Elaedín Sejadí, 'Ebdulla Goran, Refíq Calak, Mela Jemílí Rojhbíyaní, 'Ebdulxalqí Esírí, 'Elí Bapír Axa, Neríman Mistefa, 'Usman Sebirí (apo 'Usman), Roshin Bedirxan, Qediríjan, Ehmed Namí, Ayetulla Merdoxí Kurdistaní, Mela Mihemmedí Qizljí, Fethelí Heyderí Zéwajoyí Kirmashaní u gelékí díke u, basí ew gír u giriftanem kirdúwe legellíyan, ke le namílkey "xuwéndewarí be zimaní Kurdí"da destiníshanim kirdún, wek: nebúní zimaní standard, nebúní rénúsí standard, nebúní rézimaní yekgirtú, nebúní wushenamey gishtgir, nebúní binkey capemení u.. . htd u, beduway careserí ew berhellistanda gerrawim u, bírm le hénane kayey ekadémíyayekí zanstí kirdúwetewe u, péshiníyazí damezrandiním kirdúwe.
Wek dezanin, ekadémíyay zimaní Kurdí, be néwí "korrí zaníyaríy Kurd"ewe, pash rékewtiní martí 1970, le jhér sayey rijhémí Be'sda, be péyí qanúnékí taybetí, wek dezigeyekí dewilletí 'Éraq damezra, bellam endamekaní, hemú le layen partí yewe destiníshan kiran u, maweyek pash heres hénaní shorshí Eylúl (le martí 1975da) "korr" kira be likékí "Elmjm'a El'lmíya El'Eraqí" u, her bew néweshewe le Bexda mayewe ta kewtiní rijhémí Seddam u, pash ewesh "korr" gorrí u win bú.
Béguman, agatan lewe heye, éme (cend ekadémíyakarékí Kurd le Ewrupa), ke demanizaní, ekadémíyayekí Kurdí, le jhér séberí rijhémí Be's u dagírkerekaní díkey Kurdistanda, serbexo naba, le néwe rastí sallí 1985da le Swéd, ekadémíyayekman damezirand, be néwí "ekadémíyay Kurdí bo Zanist u Huner", ke yekék le endame damezrénerekaní pirofísor Baram Resúll bú, ke néwbangékí jíhaní heye le dermannasí u jhehrinasída u, éste wa le Hewlér, le nézík xotanewe u detwanin her lew biprsin ke hízb hízbénekeran u bazirgananí síyaset, cend u con berberekaníy émeyan kird u, con hewillíyan da "ekadémíya"í saxte u diro, le ser kaxez dabimezirénin, ke hící lé sewz nebúwewe. Le katékda éme, cend berhemékí zanistaneman xiste ber dem xelk, ke yekék lewane pertokí "cekí kímíyayí u xoparastin léyí" hí zana Baram Resúl u, ewey díke "éste u pasherrojhí netewey Kurd le ber girrí agirí jengí Éran u 'Éraqda"í min, ke capí yekemí le 1989da le Swéd u, capí dúwemí lem rojhneda le Hewlér dercú. Legell jhimareyek le líkolénewey zanstane, be Kurdí u Almaní u Ínglízí. Béjge le péwendíyekí pirr u cirr be dezige zanstí u ramíyaríyekaní Ewrupa u Emiríkawe, bo xistine ber cawí késhey Kurd, ke emeyan le layen hendazíyar Birusk Íbirahímewe kiran.
Katí xoshí, beriname u karinamey ekadémíyakem nard bo berrézitan u, le Lendenísh lew bareyewe qisemkird legellitan u, pash ewesh be telefon ramgeyand pétan ke hevalaní ekadémíya, dijhí ewe nín " ekadémíyay Kurdí bo zanist huner" binkekey le Swédewe biguwézétewe Kurdistan, be merjék néwekey wek xoy u beriname u karinamekeshí wek xoy biméninewe u, serbexo le desellatí hízbayetí kar bikat. Berrézitan bellénitan da bo ew amanje kar biken, lé ke "korrí zaníyaríy Kurdistan" le "neway aram"da, le layen partí yewe u, be péyí qanúnékí taybetí dameziraw, berrézitan búne serokí ew korre u, ew deme piley wezíríshitan hebú, édí híc dengtan nebú, híc pirsékísh be éme nekira u, édí dilníyabúynewe lewey, ewey éme demanewey ke serbexoyí zanist u karí ekadémíyayí, le jhér sayey desellatí jút hízbekeda, xewin u xeyalle.
Duway rékewtiní partí u yekétí le ser dabesh krdiní saman u desellat le herémí séstanda, ewe bú, qanúní korr, wek Ewrupayíyekan debéjhin, "be fermaní muftí" Per order de Mufti kira be qurbaní ew rékewtine hízbíye u, korrí besteziman, wek gay qurbaní, be jorék dira be zewída, dengí dillí ew killollane hat ke búbúne endamí korr u, mafí ew endametíyey ke guwaye be diréjhayí jhíyaníyan dirabú péyan be péyí "qanúní Rom", léyan bú be tirrí bin gom, yek dúwanékísh lewane, ke kewtine demedemé, ewa, dúr le rútan, her be jarék "finish" kiran.
Kake Shefíq, éme herdúkman deméke yekdí denasín u, xosht bash agat le duwarrijhekaní shorshí Eylúl heye, conke lew kate da nuwénerí shorsh búyt le Taran u legell Dr. Mehmúd 'Usman le xizmetí Mela Mistefada cúne lay Shay léxirawí Éran u, círokí ew kuwéreweríyesht bo min gérrayewe. Le ber ewe herdúkman dezanín, shorshék ke 14 sall bergey girtiba u, setubíst hezar péshmergey heba, con be take fermanék le shew u rojhékda ashbetallí pédekirí, lé, bawerr bifermú, ez besh be halí xom, ewem nedezaní ke korrékí zaníyarí ke be qanúnékí le perleman dercú, damezira ba, be take fermanékí hízbí, ashbetallí pédekiré.
Wa díyare ashbetall búwe be daykí qanúnan, bo careser kirdiní hemú gírugiroyekí sherre gerekí hízhízbéne u fishe Kurdayetí u serderinecún le hunerí ramíyarí.
Shayaní base, korrí ashbetallpékiraw, katí xoy miní kirdibú be endamí "sheref", bé ewey ez lewe agadar bikrém. Pash sallanék u, le serubendí gíyanellay korrda u, be hoy heftenamey Mídíyawe, le pirr zaním ke endamí sherefim, lewe zor serim súrrma, bellam ke namekey berrézitanim pégeysht, zétir serim súrrma, conke besendinewey endametí le endamekaní korrí zaníyaríy rehmetí, díyare ew "sheref"e le minísh séndarawetewe u, emja be damezirandinewey korr, bellam emjare be néwí ekadémíyawe, wek fermangeyekí hikúmetí herémí séstan, ser le niwé "bawexún" kirawimetewe u, "sheref"ekem pédirawetewe. Ja tikaye lém bibúrin, ke natwanim ew "sheref"e bigirme berxom. Conke ke partí u yekétí, giwéy Sheytan kerr bé, le yek jíyabúnewe u ekadémíyash bú be dúwan, ew deme nazanim le layen kamíyaninewe "sherefdar" debim. Xo eger xwanexwaste "diréjhdadirrí" shim kird, ewe lewaneye her be "fermaní muftí" bimgirin u bimxene hewshí shétekan. Emesh le xomewe nayejhim-ha.. .. Ewete, jenabí Dr. Fuwad Hiseyn ke qisekerí serokayetíy herém"e, be biray berréz kake Heme Mír Weysí gutibú, katék kake heme péshiníyazí ewey kird bú ke serpershtíy zimaní Kurdí bidréte dest Jemal Nebez, jenabí fermú búy "Jemal Nebez shéte u, tosh detewa karí xoman bideyne dest ew shéte?. éyí! xo ez le zanay gewrey Rús Saxarof zétirním ke le ser cend rexineyek le sístimí milhorrí Sovéyít, be temabún bíxene "hewshí shétan", bellam ewe bú, xwa Gorbacoví nard bo Sovéyít u Saxarofí rizigarkird. Bashe, ké ewsa, babayekí wek min rizigar bikat kake Shefíq?
Kake Shefíqí berréz
Desellaték ke moraney hízhízbéne u xizmxizméne, wa gendellíy kirdibé, nek her netwané le mawey 17 sallda sa wezaret bikat be yek, to waz le késhey aw u kareba u sútemení u jhinkujhí u békarí u hejharí u Kerkúk u merkúk béne, bellku netwané le ser wushey jhin/afiret, xuwéndekar/qutabí, tendirustí/saxlemí, biríyarék bidat u yekilayí bikatewe u, ekadémíyakey éweshe, desnéjhí em dú hízbe ba, édí con bawer be jégirí berrézitan Reshíd Findí bikem, ke le wutúéjhékda legell heftenamey Mídíya fermú búy "éme merje'íyetín"!
Jarekí dí daway léburdin dekem, eger em weramey min ber dillí girtibin, híwam waye, híc nebé, bercawí negirtibin le astí bíníní rastíye zeqekanda.
Réz u sillawim dúbare dekemewe bo hemútan.
Jemal Nebez
Berlín 23/7/2008
Bersivek jhi bo biréz Dillshad Ebdul Rehman
Bersivek jhi bo biréz Dillshad Ebdul Rehman wezíré perwerdeyé
Mihemed Ebdula (MihemedEbdula@yahoo.com)
Pénshem, 08 Gulan 2008
Li rojha 28/ 4/ 2008 di heftínameya Rúdaw hijhmara caran de, wezíré perwerdeya Kurdistané pishtevaniya xwe jhi bo layené sepandiné ragihand, mebesta min pishtevaniya wan 53 kesan kir ew én ku beyannameyek belavkirí ú daxwazkirí shéwezaré (soraní) bibe zimané standard li Kurdistané. Bi rastí evan bangewaziyén tek layení ú béyí wergirtina díd ú bocúnén yén beramber (devera kirmanjiya jhorí), wijhdan ú derúné hemí rewshenbír ú nivíser ú zimanzanén devera kirmanjiya jhorí hejhand, cunkí demé ku babetekí carenivísaz mína zimané standard ku peywendí bi hemí Kurdistané ve heye dihéte azirandin, pédiviye bocúnén pispor ú zimanzanén Kurdistané bihéte wergirtin ú zanayén shareza di ví warí de bihéne gazíkirin ú konfiranis ú jivín jhi bo maweyekí diréjh bihéne enjamdan da ku berhem ú biriyarén dúmahiyé di berjhewendiya dírok ú bizava netewayetiya Kurdistané de bin, lé sed mixabin ew kesén dibéjhine xwe zana ú rewshenbír beyanname ú bangewaziyén carenivísí radigehínin ú Kurdistané bi milké bajhéré Silémaniyé bitené dizanin ú deverén dí yén Kurdistané hemí kirédar ú sepanén wanin.
Wezíré héjha:
em bash dizanin, demé ku tishtek di berjhewendiya deverperésiya we ya berteng de be, yekser win navé pírozé Barzaniyé nemir, seroké Kurdistané, shoreshén Ílon ú Gulané diínine meydané, lé em pishtrastin ku seroké Kurdistané ú seroké hikumeta Kurdistané ú perlemané Kurdistané berjhewendiya Kurdistané nadine bi berjhewendiya bajhérekí bitené, eve yek. Ya diwé jhí, hévídarin édí bese, di van kawdanén nazik de baré seroké Kurdistané giran nekin ú van jore daxwaziyan jhé nekin.
Wezíré héjha..
Shashyeka gelek mezine ku jenabé te jhi bo berjhewndiyén nawicegeriyén berteng komeka nivíseran li dor xwe kom bike ú li pisht perdeyan bi dizí ve kombúnan li gel bike ú dijhí deverén dí yén Kurdistané beyannameyan derbéxin, jhi ber ku jhibírineke tu wezíré perwerdeya hikumeta heréma Kurdistanéyí nek wezíré bajharekí, carenivísé hemí xwendevan ú perwerdeya Kurdistané di desté te deye ú guneha wan dikeve di stoyé te de, nabe tu layengiriya xwe jhi bo devereké yan bajharekí ragehiyní, pédiví bú tu li gel layenén berpirs ú peywendídar di hikumet ú perwerdé de rúné ú pispor ú sharezayén di ví warí de jhi derive ú li nav Kurdistané kom bikí ú díd ú bocúnén wan wergirí ú enjamén dúmahiyé jhi bo miletí ragehíní.
Híc rojheké em mafí nadine xwe ku shéwezaré kirmanjiya jhorí li ser shéwezaré kirmanjiya xwaré bihéte sepandin ú mafé xwendevanén we bihéte xwarin, cunkí em pishtrastin ev karekí shashe ú me bawerí pé níne, ev cende biriyara xellké wé deveré ye her cende pisht rastin jhí ku híc rojheké jenabé hewe jhí vé cendé qebúl nake.
Wezíré héjha..
Tishté em dixwazin ewe ku bi her du shéwezara bihéte xwandin anku weku jot shéwezarén standard li Kurdistané bihéne bikarínan, mína welaté (Nerwéj) é, demé yekí Nerwéjí zaroyé xwe dishíné dibistané, pirsiyar jhé dihéte kirin, ka bi ci shéwezar dé bixwíne, cunkí du shéwzarén standard li welaté Nerwéjé hene ú xellké wan azade kíjhan shéwezar hilbijhére, eve ne bitené díd ú bocúnén xellké devera kirmanjiya jhorí ne, belku díd ú bocúnén gelek shareza ú pisporén zimanivaní yén dilsoz ú kurdperwerén mína (Dr. Emír Hesen Por, Dr. Rébiwar Fetah ú Hesen Qazí). ku eve her sé jhí bi shéwezaré kirmanjiya xwaré dipeyvin ú zana ú sharezane di waré zanisté zimaní de, lé jhi ber ku bocúnén wan dúrbínin ú hizira wan ya neteweyí jhí berfirehe, lewra jhí nivísín ú bocúnén wan serpé nínin ú bi rengekí zanistí ú serdemí hizir dikin.
Li dúmahiyé daxwazé jhi hemí zimanzan, pispor, nivíser, rewshenbír ú siyasetmedarén kurdperwer ú dilsoz li devera kirmanjiya xwaré dikin ku mafé yé beramber biparézin ú palpishtén binemayén dímokirasiyé bin ú jhi zimané sepandiné dúr kevin ú evé biriyaré jhi bo me ú zarokén me bihélin, ku her li qúnaxa yeké seretayí ta qúnaxa dúmahiyé jhi zankoyé bi shéwezaré dayika xwe bixwínin ú binivísin ú perwerde bibin, eve jhí mafé me yé rewaye, eger we bawerí bi mafé miroví, dímokirasiyé ú bír ú bocúnén juda juda hebe.
(*) Cígiré seroké Yekítiya Nivískarén Kurd-Duhok
Serkaní:
بهرسڤهك بۆ بهرێز دلشاد عهبدولرهحمان
بهرسڤهك بۆ بهرێز دلشاد عهبدولرهحمان وهزيرێ پهروهردهيا كوردستانێ
ل رۆژا 28/ 4/ 2008 د ههڤتينامهيا رووداو هژماره 4 دا، وهزيرێ پهروهردهيا كوردستانێ پشتهڤانيا خۆ بۆ لايهنێ سهپاندنێ راگههاند، مهبهستا من پشتهڤانيا وان 53 كهسان كر ئهوێن كو بهياننامهيهك بهلاڤكرى و داخوازكرى شێوهزارێ (سۆرانى) ببيته زمانێ ستاندارد ل كوردستانێ. ب راستى ئهڤان بانگهوازيێن تاكلايهنى و بێى وهرگرتنا ديد و بۆچوونێن يێن بهرامبهر (دهڤهرا كرمانجيا ژۆرى)، وژدان و دهروونێ ههمى رۆشنبير و نڤيسهر و زمانزانێن دهڤهرا كرمانجيا ژۆرى هژاند، چونكى دهمێ كو بابهتهكێ چارهنڤيسساز مينا زمانێ ستاندارد كو پهيوهندى ب ههمى كوردستانێ ڤه ههیی دهێته ئازراندن پێدڤيه بۆچوونێن بسپۆر و زمانزانێن كوردستانێ بهێته وهرگرتن و زانايێن شارهزا د ڤى بوارى دا بهێنه گازيكرن و كونفرانس و جڤين بۆ ماوهيهكێ درێژ بهێنه ئهنجامدان دا كو بهرههم و بريارێن دوماهيێ د بهرژهوهنديا مێژوو و بزاڤا نهتهوايهتيا كوردستانێ بن، لێ سهد مخابن ئهو كهسێن دبێژنه خۆ زانا و رهوشهنبير بهياننامه و بانگهوازيێن چارهنڤيسى رادگههينن و كوردستانێ ب مولكێ باژێرێ سلێمانيێ بتنێ دزانن و دهڤهرێن دى يێن كوردستانێ ههمى كرێدار و سهپانێن وانن.
وهزيرێ هێژا:
ئهم باش دزانين دهمێ كو تشتهك د بهرژهوهنديا دهڤهرپهرێسيا ههوه يا بهرتهنگ دا بيت، ئێكسهر هوين ناڤێ پيرۆزێ بارزانيێ نهمر، سهرۆكێ كوردستانێ، شۆرهشێن ئيلۆن و گولانێ دئيننه مهيدانێ، لێ ئهم پشتراستين كو سهرۆكێ كوردستانێ و سهرۆكێ حكومهتا كوردستانێ و پهرلهمانێ كوردستانێ بهرژهوهنديا كوردستانێ نادهنه ب بهرژهوهنديا باژێرهكێ بتنێ، ئهڤه ئێك. يا دووێ ژى، هيڤيدارين ئێدى بهسه د ڤان كاودانێن نازك دا بارێ سهرۆكێ كوردستانێ گران كهن و ڤان جۆره داخوازيان ژێ بكهن.
وهزيرێ هێژا..
شاشيهكا گهلهك مهزنه كو جهنابێ ته ژبۆ بهرژهونديێن ناوچهگهريێن بهرتهنگ كۆمهكا نڤيسهران ل دۆر خۆ كۆم بكهت و ل پشت پهردهيان ب دزى ڤه كۆمبوونان ل گهل بكهت و دژى دهڤهرێن دى يێن كوردستانێ بهياننامهيان دهربێخن، ژبهركو ژبيرنهكه تو وهزيرێ پهروهردهيا حكومهتا ههرێما كوردستانێ ى نهك وهزيرێ باژێرهكێى، چارهنڤيسێ ههمى قوتابى و پهروهردهيا كوردستانێ د دهستێ ته دايه و گونهها وان دكهڤيته د ستۆيێ ته دا، نابيت تو لايهنگيريا خۆ بۆ دهڤهرهكێ يان باژێرهكى راگههينى، پێدڤى بوو تو ل گهل لايهنێن بهرپرس و پهيوهنديدار د حكومهت و پهروهردێ دا روونى و بسپۆر و شارهزايێن د ڤى بوارى دا ژ دهرڤه و ل ناڤ كوردستانێ كۆم بكهى و ديد و بۆچوونێن وان وهرگرى و ئهنجامێن دوماهيێ بۆ مللهتى رابگههينى.
هيچ رۆژهكێ ئهم مافى نادهينه خۆ كو شێوهزارێ كرمانجيا ژۆرى ل سهر شێوهزارێ كرمانجيا خوارێ بهێته سهپاندن و مافێ قوتابيێن ههوه بهێته خوارن، چونكى ئهم د پشت راستين ئهڤه كارهكێ شاشه و مه باوهرى پێ نينه، ئهڤ چهنده بريارا خهلكێ وێ دهڤهرێ يه ههرچهنده پشت راستين ژى كو هيچ رۆژهكێ جهنابێ ههوه ژى ڤێ چهندێ قهبوول ناكهت.
وهزيرێ هێژا..
تشتێ ئهم دخوازين ئهوه كو ب ههردو شێوهزارا بهێته خواندن يانكو وهكو جۆت شێوهزارێن ستاندارد ل كوردستانێ بهێنه بكارئينان مينا وهلاتێ (نهرويج)ێ ، دهمێ ئێكێ نهرويجى زارۆيێ خۆ رهوانهى قوتابخانێ دكهت پرسيار ژێ دهێتهكرن كا ب چ شێوهزار دێ خوينيت، چونكى دو شێوزارێن ستاندارد ل وهلاتێ نهرويجێ ههنه و خهلكێ وان يێ ئازاده كيژان شێوهزار ب هلبژێريت، ئهڤه نه بتنێ ديد و بۆچوونێن خهلكێ دهڤهرا كرمانجيا ژۆرى نه، بهلكو ديد و بۆچوونێن گهلهك شارهزا و بسپۆرێن زمانهوانى يێن دلسۆز و كوردپهروهرن مينا (د. ئهمير حهسهن پۆر، د. رێبوار فهتاح و حهسهن قازى) كو ئهڤه ههرسێ ژى ب شێوهزارێ كرمانجيا خوارێ دپهيڤن و زانا و شارهزانه د بوارێ زانسێ زمانى دا، لێ ژبهركو بۆچوونێن وان د دووربينن و هزرا وان يا نهتهوهيى ژى يا پان و بهرفرههه لهورا ژى نڤيسين وبۆچوونێن وان د سهرپێ نينن و ب رهنگهكێ زانستى و واقعبينانه هزردكهن.
ل دوماهيێ داخوازێ ژ ههمى زمانزان، بسپۆر، نڤيسهر، رهوشهنبير و سياسهتمهدارێن كوردپهروهر و دلسۆز ل دهڤهرا كرمانجيا خوارێ دكهين كو مافێ يێ بهرامبهر بپارێزن و پالپشتێن بنهمايێن ديموكراسيێ بن و ژ زمانێ سهپاندنێ دووركهڤن و ئهڤێ بريارێ بۆ مه و زارۆيێن مه بهێلن، كو ههر ل قووناغا ئێكێ سهرهتايى تا قووناغا دوماهيێ ژ زانكۆيێ ب شێوهزارێ دايكا خۆ بخوينن و بنڤيسن و پهروهرده ببن، ئهڤه ژى مافێ مه يێ رهوايه، ئهگهر ههوه باوهرى ب مافێ مرۆڤى و ديموكراسيێ و بير و بۆچوونێن جودا جودا ه
Cend Jíyawazí Síyasetí Démokrataney Ziman
Je'ferí Hesenpúr (jafar22@telia.com), 26/04/2008
Kurdistan: Cend Jíyawazí Síyasetí Démokrataney Ziman Legell Rébazí Beparézaney Tundutíjh
Kurte u Akam
- Desteyek núser u lékollerewe le rojhí ( 2008.04.15)-da peyamékyan billawkirdúweteu dawayan le dewlletí Herém kirdúwe ke shéwezarí Kirmanjí Nawerrast bikréte zimaní fermí Kurd. Wek peyamnúsekan kutuyane ew shéwezare her eweye ke Mamoste Tofíq Wehbí rénúsí bo danawe؛ wata Soraní.
- Bo lé hallíbún le bocúní peyaminúsekan debé basbikré ke Kurd neteweyeke u netewekan zimaní neteweyí xoyan heye. Zimane neteweyíyekan le péshda nebúnu duway peydabúní nasyonalízm danrawin. Sazkirdiní zimaní neteweyí karékí síyasí u zimanewaníye. Ke wabú debé bizanín Kurd debé ci síyasetékí hebé.
- Kurdistan komellgeyekí desmayedaríu kurd neteweyekí bédewllete. Le komellgey desmayedarí cuwar hézí gewrey komellayetí heye:démokrat, líbirall, radíkall u beparézekan. Ew destane herkam tíorí, síyaset u aydíolojhíyay xoyan heye. Sebaret be zimaní neteweyísh ew hézane her kamyan tíoríu síyasetí xoyan heye.
- Sitratéjhíyay héze démokratekan be fermí nasandiní netewey Kurd le qanuní binerretí éran, Turkíya u Suríyaye (le 'Iraq ta rradeyek héndék mafí Kurd be fermí nasirawe)؛ herweha rapirsí gishtí le Rojhhellat(éran), Rojhawa(Suríya) u Serú(Turkíya) u Xuwarú ('Iraq)-í Kurdistan bo serbexoyí u sazkirdiní dewllet ,perleman u leshkrí Kurdistan le Rojhhellat, Rojhawa u Serúy Kurdistan (le Xuwarú dewllet, perleman u leshikrí herémí hen). Shéwey xebat shorshí jemawerí hémnaneye.
- Be péyí lékollínewey kak Emír Hesenpúr, ke leser binerretí tíoríyekaní komellnasí ziman u nasyonalízm núsrawe, Kurd ta ésta dú díyaléktí neteweyí u standard kirdúwe: Kurdí Serú (Kirmanjí) u Kurdí Xuwarú (Soraní). Be péyí lékollíneweke Kurd zimanékí jút - standarde. Twéjhínewekey kak Emír wesfí ye wata ew jorey Kurdí le waqi'da u le taríxí sedsalley rabirdúda geshey kirdúwe be éme níshan deda. Bocúní peyamnúsekan hukmíye wata ew jorey boxoyan péyan bashe zimaní Kurdí debínin. Ewan deyanewé Soraní bikene zimaní fermí hikumetí Herém. Ew bocúne nasyonalístaney beparézí tundutíjhe. Itir bocúneke her qise níye u pemyamnúsekan deyanewé le dezigay dewllet bo hénanedí kelk wergirn.
- Peyamnúsekan axéweraní Kirmanjíyan wek pile dú danawe u le serewerra birryaryan dawe. Ew bocúne eger bibéte qanún késhe u sherr le naw axéweraní Kirmanjí u Soraní saz deka.
- Bo rúnkirdnewey jíyawazí rébazekan leser ziman debé júllaneweyekí démokratane sazkré le beramber ew júllanewe beparézane ke peyamnúsan werréyan xistúwe.
- Kak Hesen Qazí yekékí díke lew kesaneye ke bo démokratane kirdiní síyasetí ziman le Kurdistan hewil deda u rexney le peyamnúsekan girtúweu núsíwye:"béguman ne xellkí herémí Badínan, ne nawcey Hewraman u ne axéweraní shéwazí Kurdíy Xuwarú le néwerokí ew peyame razí nabin..."
- Pém waye léreda debé cend layení díkey pirrojhey démokrataneke rúnkirétewe u basí zimane fermíyekaní Kurdistan bikré.
- Péshiníyar: Xuwarúy Kurdistan ('Iraq), dú bas heye:
a) zimane nakurdíyekan wek Turkmaní u Suryaníu... Ke birryardan hasaneu fermí kirdinyan.
b) Axéweraní díyalékté Kurdíyekan: fermí kirdiní Soraní u Kirmanjí(Badíní). Fermí kirdiní Hewramí.
c) Lew shwénaney zorbey axéweraní Hewramí u Badíníu Soraní dejhín ew zimanane fermí bin. Zimaní hawbeshísh bibéte Inglízí. Wata duway zimane neteweyíyekanu bo péwendí néwan axéweraní Soraní u. Le Inglízí kelk wergíré.
d) Dewlletu perleman u... zimaní resmíyan péwíste bo karubarí xoyan ke debé Soraníu Kirmanjí bé. Bellgenamekan u birryarekanu... Debé bikrén be Inglízí bo ewey axéweraní Hewramí u... Léyan agadar bibnewe.
e) Zimaní fermí péwendí dewlletí herém legell baqí shwénekaní 'éraqu dinya bibéte Inglízí. - Péshníyar:síyasetí démokrataney ziman le beshekaní díke:
a) lerrojhhellatí Kurdistan( éran), zimaní dewlletí Kurd, Soraní u Kirmanjí bé. Zimaní péwendí Inglízí. Legell baqí éran Inglízí. Zimane fermíyekaní díke Hewramíu Azerí.
b) le Serúy Kurdistan (Turkíya): zimaní dewlletí Kurd: Kirmanjí u Soraní bé. Zimaní Dimilí lew shwénaney axéwerekaní dejhín fermí bikré. Zimaní péwendí Inglízí. Legell baqí Turkíya: Inglízí.
c) Rojhaway Kurdistan (Suríye): zimaní dewllet: Kirmanjíu Soraní bé. Zimaní péwendí Inglízí. Legell baqí Suríye, Inglízí. - Farsí le éran, Turkí le Turkíya u 'Arewí le 'Iraq u Suríya bo maweyek wek zimaní péwendí katí dewlletu,perlemaní Kurdistan cawyan lékiré tawekú Inglízí jéy ew sé zimane degrétewe. Be taybet ewey ke Turkíya xeríke bibéte endamí Yekíyetí Ewrupa u péwendí Emeríkau Ewrupayíyekan legell 'Iraq zore, giréngí zimaní Inglízíman zíyatir bo rúndekatewe.
Péshekí
Min le cend wutarí serbexoda rexnekaní xom le bocúní peyamnúsekan billaw dekemewe. basekanim seretayí debinu bo werréxistiní qisewbas.
bo xwéndinewey peyamí peyamnúsekan birwane em sercawe le mallperrí Helwist.
Kak Emír Hesenpúr u kak Hesen Qazí rexney xoyan le bocúní "kurdí: zimaní yekstandard" billawkirdúwetewe.
bo bocúní kak Emír birrwane em sercawe le mallperrí Ruwange.
bo bocúní kak Hesen Qazí birrwane em sercawe le mallperrí Ruwange.
Zimaní Neteweyí yan Standard Cíye?
a) zimaní standard yan neteweyí basékí síyasí u zimanewaníye. Ew ceshne zimane lepéshda nebúwe u duway peydabúní netewe u nasyonalízm le wullate rrojhawayíyekan, zimaní neteweyísh peyda búwe.
b) Zor be kurtí le rruwangey komelnasí zimanewe dekré zimanekan dabesh keyn be serdemí péshstandardu u serdemí standard yan zimaní neteweyí. Le serdemí pésh standard, zortir mindallí kurrí mela yan qeshe u kurre axa u dewllemendekaní díke detuwanin bicne hujre u zimaní núsín fér bin u kelkí léwergirn. Leserdemí yekemda jemawer destyan narruwa mindallí xoyan binérne férgey díní. Bellam katék komellge wurdewurde degorrdiré u cínékí taybet be nawí desmayedar peyda debé u desmayedarekan bazarrí xoyan debé, kem kem netewekan saz debin, leserdemékí wada ke dewllet u perleman u leshikrí neteweyí peyda debé u jemawer déne gorrepaní jhíyaní síyasíu komellayetí u dewrékí gewreyan debé, ítir zimanísh dewrí degorré. Cíní desmayedar bo yekgirtúkirdiní wullat u berréwebirdiní péwístí be zimanéke wata zimanék ke hemú sharumendan léy hallí binu le núsín u qisekirdin bekarí bénin.
c) Be kurtí zimaní neteweyí amrazéke ke komellgey yekgirtúy desmayedarí-, wata netewe, péwístí péye bo péwendí komelayetí, síyasí u kultúrí u abúrí sharumendekan legell yekitr we asankirdinewey jhíyaní wan.
Kurd netewey bédewllet u zimane neteweyíyekey
- Komellgey Kurdewarí le sallekaní duwayí Sedey Nozdey 'Isayí ra berew allugor cúwe u kemkem le sístemí 'eshíretí u derebegayetí ra berew sístemí desmayedarí.
- Sedey Bístem sedey sazbúní netewey Fars, Turk , 'Ereb u Kurd bú. sé netewekey hewell dewlletí neteweyí xoyan sazkird bellam Kurd lelayen ew sé dewlletewe serkutkira u bú be netewey bédewllet.
- Kurdistan wek hemú wullatékí desmayedarí u Kurd wek hemú neteweyek, le cuwar hézí gewrey abúrí,síyasí, komellayetí u kultúrí pék hatúwe wata démokrat, líbirall, beparéz u radíkall. Ew hízegewrane sitratíjhíyay xoyan heye bo serbexoyí Kurdistan.
- Be péy modélí Haugen (Hawgin) ziman le cuwar pile da standard debé:
a) hellbijhardiní díyalekték,
b) dananí rénús u réziman bo ew
c) bekarhénaní le gorrepane jíyawazekaní zanistí u kultúrí ,
d) ewey ke desteyek ew zimane qebull kenu bekarbénin. Xwéndeware kurdekan ta ésta dú díyalektíyan wek zimaní neteweyí hellbijhardúwe: Kurdí Serú (Kirmanjí) u Kurdí Xuwarú (Soraní)u standardyan kirdúwe.
Sebaret be Dimilí bírurray jíyawaz heye u héndík xwéndewar wek Kurdí dadenén we héndék wek zimanékí serbexo.
Bo xiwéndinewey witarekaní tir birrwane mallperrí Helwist.
--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~
Tébíní: em núsirawey Dr. Je'fer Hesenpúr le layen wébnúsi Ruwangewe le elfubéy 'Erebíwe hénrawete ser elfúbéy péshníyar kirawí KAL
Dillmeziníy Zimaní
Hesení Qazí
Xwéndinewey kaméntékí kak Mezin 'Usman le mallperrí Rénésans da búwe hewéní núsíní em dérrane.
Kak Mezin 'Usmaní berréz ba le ser núsí babeteketewe dest pébikem. Be daxewe 'eqill nakré standard bé, cunkú, eger téxwéndneweman le cemkí 'eqill awa bé ew demí ew cemke wekú shitékí negorr debínín u dezanín miro bo ewey bituwané wullamí gére u késhekaní dewruberí bidatewe, péwíste 'eqllí bekar bi héné bellam 'eqill be péy gorrankaríyekaní dewruber gorraní beserdadé u her boyeshe Kurd dellé : " her 'eqlley le xesarék " ؛ wate bo lékalla kirdinewe u ta u twékirdiní babetekan le waneye péwístí be 'eqllí jíyawaz hebé. Emin lew qiseyet be jorékí dí té degem ewísh hebúní tebayí u tewafuqékí gishtíye bo péwecaran be babetí ziman u díyare ewe téruwanínékí raste.
Sebaret be pirsí " standard" wek ta ésta debé rún búbétewe le ber hoy méjhúyí, síyasí u perwerdeyí u zor hokarí díke, " lehje edebíyekan" yan " shéwezare núsíne " Kurdíyekan rewtí jíyawazyan péwawe ta geyshtúnete ew katey ke éme qiseyan léwe dekeyn . Dekré billéyín pirrosey destpékirdiní standardayetí leweta peyda búní núsíní Kurdí be cap destípékirdúwe, bellam le gell eweshda ew rewte bo mawey dúrudiréjh le qonaxí pésh – standard búnda mawetewe, bo wéne Rojhnamey Kurdistan ke le sallí 1898 be Kirmanjí u be xetí 'Errebí le Qahíre dest be billaw kirdinewey kirawe , yan duwatir ew kovar u rojhnamaney le Istanbúll billaw búnetewe neyantuwaníwe " jemawerékí berbillawí xwénerewe" durust biken bo ewey dahénan u darrshtinekanyan bibé be péwerék bo zimaní núsín u péwendí le néw xellkda – díyare eme yekéke le xislletekaní standard búne bo her zimanék – , cunkú zimaneke zimaní perwerde, zimaní núsín u péwendí néw xellk nebúwe. Xwéndewaran, be 'Errebí, yan be Farsí u yan be 'Usmaní nameyan le gell yek allugorr kirdúwe, le serubendí duwatir da betaybetí le síyekaní Sedey Bístemda Sídqí u Tofíq Wehbí le 'Eraq u 'Usman Sebrí u birayaní Bedirxaní le Súríye u Urúpa destyan kirdúwe be girdewekoyí zimaní, u dekré billéyn pirrosey rasteqíney berew standard cúní dú shéwezarekan ( Kirmanjí u Soraní) lew demíyewe dest pédeka. Le 'Erraq núsíní Kurdí be xetí allugorrkirawí 'Errebí gorraní beser da dé u ta radeyekí zor amanjí bo her dengék, níshaneyek wedí dé u le Súríyesh Jeladet 'Alí Bedirxan u hawkaraní le gowarí Hawar" da dest pédeken bere bere xetí Latíní bo núsíní Kurdí dekar biken. Dezanín sererray qedexe búní Kurdí le Tirkíye u le Iran ídí ésta Kurdí búwe be amirazí péwendí. Hem le perwerde u capemenída be kar dé u hem, kelle shwénewarí pé núsrawe u péy wergérrdirawe u be duway peyda búní télévízíoní mangíle u Inrinét da standardekan le barí néwerok u le shikll u forrm da péshwecúní gewreyan be xowe díwe u debínin. Díyare nabé manay cemkekan tékell bikeyn, standard bún u resmí bún be tewawí le yek jíyawazin. Shitékí ke be daxewe be billaw búnewey " peyamí dawxuwazí standerayzkirdiní zimaní Kurdíy " zor kesí weser helle perrand. Be birríyarí síyasí dekré " lehjey zimanék " le ser hísabí " lehje u zimangelí díke" resmíyetí pébidré, bellam standard bún rewtékí díkeye ke síyasetimedarinísh be péy ewey cende zimaneke bekardehénin be norey xoyan wekú zimannasan, plandarréjhaní ziman, dezgay perwerde u mídíya, núseran ,qamúsnúsan u hunermendan detuwanin beshdarí téda biken. Standard bún destpédeka bellam qet tewaw nebé.
De rastída ew nimúnaney le merr serdest kirdiní shéwezarék be ser shéwezarí dí da hawkat le gell damezraní dewllet – netewekan le wullataní Urúpayí u shwéní díke basyan léwe dekré le hemú jéyek be zebir u zeng u be nehéshtin , yan de perawéz hawíshtiní ziman u shéwezarekan le jugrafíyay jor be jor da berréwe cúwe. Raste Ataturk be mebestí síyasí u bo péshxistiní" wushíyarí" neteweyí u túwandinewey hemwan le " menjellí Tirkí " da wístí be gorríní xet " netewe"yekí nwé ke ci kartékerí ferheng u héjhémoní fikirí rabirdúy be serewe nebé durust ka. Bellam ew síyasete be wegerr xistiní ewídí u be qímetí zimanbirríní Kurdan berréwe cú. Raste ta sallaní kotayí heftakaní sedey péshú, ferranseyí taqe zimaní perwerde u xwéndin búwe lew wullate u zimanekaní dí wekú Korsíkayí, Pirovans, Birotoní u cí u cí hemú le perawéz xirabún u ta astí zimaní mallé kemirreng kirawbúnewe u le gíyanella dabún , bellam ídí ésta waníye, ésta Korsíka otonomí heye, le astí zanko da be zimaní Korsíkayí dexwéndiré u ewesh shiték níshan deda؛ bar u doxí síyasí u kultúrí way kirdúwe jivatí Feranse rengawrrengí u fire ceshní zimaní de néw xoyda qebúll bika. Ne ziman u ne kultúr híc sinúrékí dewlletí be resmí nanasn. De rastída emiro Akadémí Zimaní Ferranse zor zíyatir le kartékerí Inglísí nígerane ta ewey dawxuwaz berz katewe bo péshgirtin be xellkí Korsíka , Biroten u Bask bo ewey zimanekanyan de hemú buwarekanda bekar nehénin. Her bína le dengubasda bibístín " Carla Brunni " péweye allbomékí nwéy goraníyekaní be zimaní Korsíkayí billaw katewe.
Ne nimúney rabirdúy Feranse u ne recaw kirdiní nimúney Tirkíye bo sazkirdiní " dewllet –netewe " í ewe nín destellatékí ke bíyewé le ser binawaní maf u azadíyekaní tak u komell xoy damezréné,rrecawyan ka.
Netewey Kurd u zimanekey, bizútnewey Kurd u amanjekey, ínsaní Kurd u xulyakey hemúyan sinúr bezénin. Le her beshékí Kurdistan síyasetékí bash u hemú girewey fire ceshiní u fire rengí – lére le buwarí ziman da – pérrew bikré bo hemwan bashe u pécewanekeshí her waye.
Tékellkirdiní shéwezarekan le zimaní núsínda karékí bash níye u zererékí zor be péshwecúnyan degeyéné. Ber le hemú shit le gell eweshda Kirmanjí u Soraní zor le yek nizíkin u dú axéwerí ew dú shéwazane duway maweyekí kurtí hestan u daníshtin u danustandin detuwanin le yekitrí tébigen, bellam le barí rézmanewe jíyawazíyan heye. Bo nimúne gerdaní néwí mé u nér, le Kirmanjí u ranawí likaw le Soranída. Ewane be péy dawxuwazí le axéweraní ew shéwezarane bo ewey destyan léhellbigrin hellnasúrré, giríman ewe núserék peyda bú u " rénwéníyekan" y zeyní ewaney ke yekétí Kurd le yekétí zimanída debínin bipejhréné , bellam ewe kuwa detuwané bibéte rewtékí hemú kes girewe. Giríman cend kesék peyda bún u wístíyan lasay " Hejhar" bikenewe u risteyek be Kirmanjí u dú be Mameshí binúsn u lew shéwezaranesh nezanin gelo ewe nabéte zordarí lew shéwezarane u rewtí xorriskí u asayí berew péshcúnyan naallozkéné?
Lew bawerre dam hewlékí ewto hící lé shín nabé u xislletí derúní zanewey juwaní zimaní ke le hemú shéwaze Kurdíyekanda heye degujhé, le gell eweshda larím níye le wey zimanan u shéwezaran wushe u kute u te'bír le yekitr bixuwazinewe. Ew rewte eger xorriskí bé her hestíshí pénakiré u nabé be hokarékísh bo cet téxistin le shéwazí núsín u téke u lékeyí lé nakewétewe.
Eger ziman be ríshe u amrazí bún u bírí ínsaní dabinéyn, ew demí fire zimaní u rengawrrengí zimaní le komellgey Kurdistan be saman u dewllemendíyekí awa caw lédekeyn ke parastin u péshxistinyan debéte beshék le xebatí nasénexuwazíman. De perrawéz hawíshtiní yek lew rengawrrengíyane, nehéshtin u birrínewey her likék lew darí zimaníye bimanewé u nemanewé, le jhér her birr u bíyanúyek da bé hokaréke bo kushtiní beshék le bún u bírí ínsaní.
Ba leser bincíney to hey u minísh hem u ewísh u ewanísh hen yarmetíder bín bo danan u berew péshbirdiní bernameyekí zimaní ewto ke hemú shéwezarekan le baweshí germí xoy da bihawénétewe u yek bo ewídí le xoy neban neka.
Her Bijhí
--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~
Tébíní: Em witarey berréz Hesené Qazí wébnúsí Ruwangewe hénrawete ser rénúsí Yekgirtú. Bo xwéndnewey deqí witareke be xeti Allugorrkirawí 'Errebí, serdaní Ruwangewe biken.
Durust kirdiní zimaní standard heresí netewesazí Kurd e
Behroz Shujayí
Duhok- Serkewt Letíf, Soran 'Arif (27/4/2008)
Behroz Shuja'í, mamostay Zankoy duhoke le buwarí zimanewanída, herwek xwéndkarí duktoraye, le (zimanewaní komelayetí) le Kurdistaní Rojhelat le dayk buwe, salí 1987 - 2005 le Swíd jhiyawe, bekaloríosí le Swíd tewaw kirduwe, masterí le zimaní Kurdí be nawníshaní "diyaléktolojhí" le salí 2002 bedest hénawe, ew ray jiyawazí heye le ser durustbúní zimaní standard, péy waye her hewlék bo durustkirdiní zimaní standard hewlékí nezok debét, péy waye debét takí Kurd takékí shareza bét be nasíní diyalékte jiyawazekan nek le nawbirdiní serjem zarekan bo durustkirdiní yek zimaní standard, beray ew ewe jige le kushtiní ziman hící tir niye, rojhnamey Aso bo ziyatir rúnkirdinewey késhekaní ziman, giringí be babetgelí wek zimaní standard em dídarey legel sazkirduwe.
ASO: Be ray to tacend deselat detwanét zimaní standard durust bikat?
Behroz: Be ray min hemú kat ewe deselate hewlí durustkirdiní zimaní standard dedat, yan zimaní yekgirtú u pirojhey bo dadenét, ke ewe zimaní yekgirtú niye ke deselat pé heldestét, hewlékí nebekame, cunke ewey ke ésta le aradaye zimaní yekirgtú niye, belku zalkirdiní shéwezaréke beser shéwezarekaní tirda, ke eme le gelék wilat ew késheye hebú, bo nimúne le serdemí konda le Ferensa em babete wek éstay éme girft buwe, belam ewkat be hoy bala destí París be ser nawcekaní tirda u péshkewtuyí ew zarey París, be biriyarékí siyasiyaney ewkat, ew diyaléktey ke Parísiyekan qiseyan pé dekird bú be zimaní serjem shwénekaní tir, cunke shwénekaní tirí Ferensa lawaz bún le ruyí abúrí u roshnbíríshewe, wate ziyatir zimaní merkez be ser shwénekaní tirda sepénra, belam ewey ésta deselatí kurdí be niyaze bíkat, zehmete, boye nakirét zarí Soraní be ser nawcekaní tirda bisepéní, cunke ewe ret dekirétewe, be zorísh nabét, duwatir renge dú letbún peyda bibét.
ASO: ésta hikumetí Herém ziyatir zarí Soraní be resmí dezanét u qisey pé dekirét, to emet pé cone?
Behroz: Léreda dú jor giftugo déte pésh, zarí Soraní (nawcey nawerast) be hukmí ewey ke edebiyatékí péshkewtuy heye u ziyatir berewpésh cuwe, nizíkey heshta sale núsín u giftugoy resmí bew diyalékte dekirét, beshékí zorí Kurdekaní éranísh bew shéwe zare qise deken, léreda zulmَék le zarí Badíní kirawe, tenanet le katí durustbúní dewletí 'Iraqewe zarí Badíní pishtgwé xirawe, bewey ziyatir éme le Kurdekaní Turkiyawe nízíkn, xudí dewletí Turkiya karígerí hebuwe le ser berewpashcúní em diyalékte, tenanet dewletí Inglíz rolí hebuwe le zal kirdiní diyaléktí Soraní ewísh be fisharí ew katí Turkiya, fisharékí zor hebuwe le ser zarí Kirmanjí le layen Turkiyawe, zarí Kirmanjí jínosayd kirawe, ke ewe joréke le cewsandinewey ziman.
Beshékí tirí késheke eweye ke Kirmanjiyekan, mebesitm Kirmanjí Jhúrú, delén zoríney kurd bem diyalékte qise dekat, wate ewey yekem delét Soraní berewpésh cuwe zimaní resmí hikumete boye debét bikiréte zimaní standard, ewey duwemísh biyanuí zoríne búní Badíní u Kirmanjí dehéninewe, ke be ray min herdúkiyan yek shite u jiyawazí nabínim le néwaniyan, ke lem néwendeda péshélkirdiní mafí mirov déte arawe, yekékiyan péshíneyekí méjhuy heye u ewí tiriyan be hisabí xoy dímukirasí dénéte arawe, pisht be zoríne debestét, ke dímukirasí hemúkat baskirdin niye le zoríne u kemíne, éme késhey nasname u késhey siyasíman heye, ke léreda heleyn, ke bimanewét zimaní standard u merkeziyetí ziman durust bikeyn ke eme le duniyada nemawe, ésta éme le serdemékí tirda dejhín, éme berew dewlet bún deroynéme le qonaxí netewe wek gel dayn nek netewe wek dewlet wek (Benedit Anderson) basí dekat, boye péwístman be dú shite ewey meseley netewayetí ke debét be mafí mirov pir bikirétewe, eger netuwayetí u kurdayetí legel dímukirasí u mafí mirov yekiyan girt ídí bí rlewe nakeynewe ke shéwezarék ewanítir pishtgwé bixat.
ASO: Wate durustkirdiní zimaní standard pirojheyekí helleye, ke be ray hendékí tir nebúní ew zimane le nawcúní xudí zimanekeye u dabeshbúniyetí be ser cendín zimanda?
Behroz: Ew katey ke pirosey netewesazí mílletaní tir destí pékird, éme le meydanekeda nebuyn, éme le serdemí postmodérneda be netewe saziyewe serqalín, éme taze be durustkirdiní damudezgay netewayetiyewe xeríkín, éme natuwanín be hendék cemkí netewayetí u nasíonalízmewe xeríkbín ke le nasíonalízmí Ferensí yan Elmaniyewe boman hatuwe, nasíonalízmí Elmaní be xwén durust buwe ewe bo éme nagwézrétewe, nasíonalízmí Kurdí kardanewey cuwar dewrekeyetí, nasíonalízmí Kurdí le Turkiya dijhayetí nasíonalízmí Kemalíst dekat, Kurdí Iraq kardanewey 'Urubeye, ewey éranísh be heman shéwe, le méjhuy Kurdda híc bizutineweyekí nalsíonalístí Kurdí nebuwe, nasíonalízmí Kurdí pirojhe niye, éme boye nasíonalístín, cunke decewsénréyínewe, nek leberewey xawení pirojhey nasíonalístín be shéwey piroektív, nek riyaktív, cunke le riyaktívda to dijhayetí xeyrí xot dekeyt.
Nasíonalízmí Turkí bas le yekrengí dekat, ew delét yek netewe u yek ala u yek ziman, éranísh be heman shéwe, hercende éran bewe raziye ke zimaní Kurdí wek zimaní folklorí bekarbét, nek wek zimaní núsín u perwerde, belam Iraq bashtire, le Iraq didan beweda nirawe ke dú netewey Kurd u 'Ereb heye u le Destúrí kon u Nwéda basí ewe kirawe, hercende hikumetekaní Iraq le ser binemay netewayetí u nasíonalístí 'Erebí durust bún ew mafeyan be kurd nedawe, boye éme xawení yek pirojhey netewayetí u nasíonalístí nebuwín ke duwajar ewesh karígerí xoy le ser dúrkewtinewey zarekan hebuwe.
ASO: careser ciye bo em babete, mebestm késhey zare, debét her bew pertpertiye biménétewe?
Behroz: Debét emrí waqí' qibul bikeyn ke zimaní Kurdí zimanékí fire nawende, wate zimanéke ke cend standardékí heye, min nalém pénaseyekí taybetí heye, min delém jor, cunke min zarawey zimanewaní komelayetí bekardehénim u jorí axawtiní shéwezarekanísh bekar dehénim, diyalékt bekarnahénim, cendín jorman heye, tenanet zimaní núsíníshiyan heye, ewaney ke basí cuwar shéwezar deken, wa niye Zaza zimaní núsíní heye, Soraní nawerast heyetí, Kirmanjí heye, Kurdí Bashúrísh heye mebestm (Ilamí u Xaneqíní u Kirmashanísh) núsíní xoyan heye, goran ke debét be (Hewramí u Bajelaní u shebek) lére rúne ke zimanékí firenawende, belam wek netewe hemúman yekín nek wek dewlet.
éme debét xítabék durust bikeyn, hemú Kurd lew xítabeda xoy bibínét, nasnamey xoy téda bibínét, be ray min ew joresh tewaw tekníkí u tejrubey wilataní tirman le ber deste, bo nimúne (Hind) u cend wilatí tir heye, boye éme le jiyatí durust kirdiní zimaní standard, zimaní yekgirtú durust bikeyn u yek (lehje) bikeyne binemay ew durust kirdine ewe éme bedestí xoman jínosaydí zimaní kurdíman kird, éme detuwanín le komelgey Kurdída take kesí fire ziman durust bikeyn, wate takí Kurd jigele shéwezarí xoy sharezay zimanekaní tirísh bét, bo emesh éme detuwaní planékí tir péshkesh bikeyn, bo nimúne le sinúrí deverí Hewlér u silémaní u ewaney wek ewan qise deken zimaní xwéndiniyan be diyaléktí xoyan bét, belam le hemú qonaxekaní xwéndinda pertukékí taybet hebét bo férbúní diyaléktekan wek zimaní duwem férí bibín, le deverí émesh beheman shéwe, boye bem shéweye takí Kurdí debéte takék ke le diyaléktekaní tir shareza bét u lék tébigen, belam le bername u planí Hikumetí Herémda tégeshtinékí durust kirdiní zimaní merkeziyet búní heye nek geshe kirdiní diyaléktekan, ke debét lemeda mafí mirov le bekarhénaní zimaní daykda peyrew bikirét.
ASO: Ta cend hengawekan be arastey pozetív debíní bo kotayí hénan be késhey ziman?
Behroz: Hezdekem amajhe bewe bikem ke éme le (Korí Zaniyarí yan Akadímí Kurdí) dú zimanewaniman heye ke ewanísh taybetin be réziman, yek zimanewaní taybet be zimaní komelayetí yan zanstí siyasí niye, le Kurdistan késheke me'rífeye, ezmún niye, boye ta bew shéweye bín arguméntí bash le ser ziman nakirét, seyre her layek meshru' bún u pesend bún bo xoy debat u ewítir desrétewe, ke eme mafí layek le ser hisabí lakey tir dexurét
Javkani: Rojhnamey Aso , Mallperrí RUWANGE
دروستكردنی زمانی ستاندارد ههرهسی نهتهوهسازی كورده
بههرۆز شوجاعی
دهۆك- سهركهوت لهتیف، سۆران عارف (27/4/2008)
بههرۆز شوجاعی، مامۆستای زانكۆی دهۆكه له بواری زمانهوانیدا، ههروهك خوێندكاری دكتۆرایه، له (زمانهوانی كۆمهڵایهتی) له كوردستانی ڕۆژههڵات له دایك بووه، ساڵی 1987 - 2005 له سوید ژیاوه، بهكالۆریۆسی لهسوید تهواو كردووه، ماستهری له زمانی كوردی به ناونیشانی "دیالێكتۆلۆژی" له ساڵی 2002 بهدهست هێناوه، ئهو ڕای جیاوازی ههیه لهسهر دروستبوونی زمانی ستاندارد، پێیوایه ههر ههوڵێك بۆ دروستكردنی زمانی ستاندارد ههوڵێكی نهزۆك دهبێت، پێیوایه دهبێت تاكی كورد تاكێكی شارهزا بێت به ناسینی دیالێكته جیاوازهكان نهك لهناوبردنی سهرجهم زارهكان بۆ دروستكردنی یهك زمانی ستاندارد، بهڕای ئهو ئهوه جگه له كوشتنی زمان هیچی تر نییه، ڕۆژنامهی ئاسۆ بۆ زیاتر ڕوونكردنهوهی كێشهكانی زمان، گرنگی به بابهتگهلی وهك زمانی ستاندارد ئهم دیدارهی لهگهڵ سازكردووه.
* بهڕای تۆ تاچهند دهسهڵات دهتوانێت زمانی ستاندارد دروست بكات؟
- بهڕای من ههموو كات ئهوه دهسهڵاته ههوڵی دروستكردنی زمانی ستاندارد دهدات، یان زمانی یهكگرتوو و پرۆژهی بۆ دادهنێت، كه ئهوه زمانی یهكگرتوو نییه كه دهسهڵات پێ ههڵدهستێت، ههوڵێكی نهبهكامه، چونكه ئهوهی كه ئێستا له ئارادایه زمانی یهكرگتوو نییه، بهڵكو زاڵكردنی شێوهزارێكه بهسهر شێوهزارهكانی تردا، كه ئهمه له گهلێك وڵات ئهو كێشهیه ههبوو، بۆ نموونه له سهردهمی كۆندا له فهرهنسا ئهم بابهته وهك ئێستای ئێمه گرفت بووه، بهڵام ئهوكات بههۆی باڵا دهستی پاریس بهسهر ناوچهكانی تردا و پێشكهوتوویی ئهو زارهی پاریس، به بڕیارێكی سیاسیانهی ئهوكات، ئهو دیالێكتهی كه پاریسیهكان قسهیان پێدهكرد بوو به زمانی سهرجهم شوێنهكانی تر، چونكه شوێنهكانی تری فهرهنسا لاوز بوون له ڕووی ئابووری و ڕۆشنبیریشهوه، واته زیاتر زمانی مهركهز بهسهر شوێنهكانی تردا سهپێنرا، بهڵام ئهوهی ئێستا دهسهڵاتی كوردی بهنیازه بیكات، زهحمهته، بۆیه ناكرێت زاری سۆرانی بهسهر ناوچهكانی تردا بسهپێنی، چونكه ئهوه ڕهتدهكرێتهوه، بهزۆریش نابێت، دواتر ڕهنگه دوولهتبوون پهیدا ببێت.
* ئێستا حكومهتی ههرێم زیاتر زاری سۆرانی به ڕهسمی دهزانێت و قسهی پێدهكرێت، تۆ ئهمهت پێ چۆنه؟
- لێرهدا دوو جۆر گفتوگۆ دێته پێش، زاری سۆرانی (ناوچهی ناوهڕاست) به حوكمی ئهوهی كه ئهدهبیاتێكی پێشكهوتوی ههیه و زیاتر بهرهوپێش چووه، نزیكهی ههشتا ساڵه نووسین و گفتوگۆی ڕهسمی بهو دیالێكته دهكرێت، بهشێكی زۆری كوردهكانی ئێرانیش بهو شێوه زاره قسهدهكهن، لێرهدا زولمَێك له زاری بادینی كراوه، تهنانهت لهكاتی دروستبوونی دهوڵهتی عیراقهوه زاری بادینی پشتگوێخراوه، بهوهی زیاتر ئێمه له كوردهكانی توركیاوه نیزیكن، خودی دهوڵهتی توركیا كاریگهری ههبووه لهسهر بهرهوپاشچوونی ئهم دیالێكته، تهنانهت دهوڵهتی ئینگلیز ڕۆڵی ههبووه له زاڵكردنی دیالێكتی سۆرانی ئهویش به فشاری ئهوكاتی توركیا، فشارێكی زۆر ههبووه لهسهر زاری كرمانجی لهلایهن توركیاوه، زاری كرمانجی جینۆساید كراوه، كه ئهوه جۆرێكه له چهوساندنهوهی زمان.
بهشێكی تری كێشهكه ئهوهیه كه كرمانجیهكان، مهبهستم كرمانجی ژووروو، دهڵێن زۆرینهی كورد بهم دیالێكته قسهدهكات، واته ئهوهی یهكهم دهڵێت سۆرانی بهرهوپێش چووه زمانی ڕهسمی حكومهته بۆیه دهبێت بكرێته زمانی ستاندارد، ئهوهی دووهمیش بیانوی زۆرینه بوونی بادینی و كرمانجی دههێننهوه، كه بهڕای من ههردووكیان یهك شته و جیاوازی نابینم لهنێوانیان، كه لهم نێوهندهدا پێشێلكردنی مافی مرۆڤ دێته ئاراوه، یهكێكیان پێشینهیهكی مێژوویی ههیه و ئهویتریان به حسابی خۆی دیموكراسی دێنێته ئاراوه، پشت به زۆرینه دهبهستێت، كه دیموكراسی ههمووكات باسكردن نییه له زۆرینه و كهمینه، ئێمه كێشهی ناسنامه و كێشهی سیاسیمان ههیه، كه لێرهدا ههڵهین، كه بمانهوێت زمانی ستاندارد و مهركهزیهتی زمان دروست بكهین كه ئهمه له دونیادا نهماوه، ئێستا ئێمه لهسهردهمێكی تردا دهژین، ئێمه بهرهو دهوڵهت بوون دهڕۆین، ئێمه له قۆناغی نهتهوه وهك گهل داین نهك نهتهوه وهك دهوڵهت وهك (بندیت ئاندهرسن) باسی دهكات، بۆیه پێویستمان به دوو شته ئهوهی مهسهلهی نهتهوایهتی كه دهبێت به مافی مرۆڤ پڕ بكرێتهوه، ئهگهر نهتوایهتی و كوردایهتی لهگهڵ دیموكراسی و مافی مرۆڤ یهكیان گرت ئیدی بیرلهوه ناكهینهوه كه شێوهزارێك ئهوانیتر بشتگوێ بخات.
* واته دروستكردنی زمانی ستاندار پرۆژهیهكی ههڵهیه، كه بهڕای ههندێكی تر نهبوونی ئهو زمانه لهناوچوونی خودی زمانهكهیه و دابهشبوونیهتی بهسهر چهندین زماندا؟
- ئهوكاتهی كه پرۆسهی نهتهوهسازی میللهتانی تر دهستی پێكرد، ئێمه له مهیدانهكهدا نهبووین، ئێمه لهسهردهمی پۆستمۆدێرنهدا به نهتهوه سازیهوه سهرقاڵین، ئێمه تازه به دروستكردنی دامودهزگای نهتهوایهتیه و خهریكین، ئێمه ناتوانین به ههندێك چهمكی نهتهوایهتی و ناسیۆنالیزمهوه خهریكبین كه له ناسیۆنالیزمی فهرهنسی یان ئهڵمانییهوه بۆمان هاتووه، ناسیۆنالیزمی ئهڵمانی بهخوێن دروست بووه ئهوه بۆ ئێمه ناگوێزرێتهوه، ناسیۆنالیزمی كوردی كاردانهوهی چوار دهورهكهیهتی، ناسیۆنالیزمی كوردی له توركیا دژایهتی ناسیۆنالیزمی كهمالیست دهكات، كوردی عیراق كاردانهوهی عروبهیه، ئهوهی ئێرانیش به ههمان شێوه، له مێژوی كورددا هیچ بزوتنهوهیهكی نالسیۆنالیستی كوردی نهبووه، ناسیۆنالیزمی كوردی پرۆژه نییه، ئێمه بۆیه ناسیۆنالیستین، چونكه دهچهوسێنرێینهوه، نهك لهبهرئهوهی خاوهنی پرۆژهی ناسیۆنالیستین بهشێوهی پرۆئهكتیڤ، نهك ریائهكتیڤ، چونكه له ریائهكتیڤدا تۆ دژایهتی غهیری خۆت دهكهیت.
ناسیۆنالیزمی توركی باس لهیهك ڕهنگی دهكات، ئهو دهڵێت یهك نهتهوه و یهك ئاڵا و یهك زمان، ئێرانیش بهههمان شێوه، ههرچهنده ئێران بهوه ڕازیه كه زمانی كوردی وهك زمانی فۆلكلۆری بهكاربێت، نهك وهك زمانی نووسین و پهروهرده، بهڵام عیراق باشتره، له عیراق دان بهوهدا نراوه كه دوو نهتهوهی كورد و عهرهب ههیه و له دهستووری كۆن و نوێدا باسی ئهوه كراوه، ههرچهنده حكومهتهكانی عیراق لهسهر بنهمای نهتهوایهتی و ناسیۆنالیستی عهرهبی دروست بوون ئهو مافهیان بهكورد نهداوه، بۆیه ئێمه خاوهنی یهك پرۆژهی نهتهوایهتی و ناسیۆنالیستی نهبووین كه دواجار ئهوهش كاریگهری خۆی لهسهر دووركهوتنهوهی زارهكان ههبووه.
* چارهسهر چییه بۆ ئهم بابهته، مهبهستم كێشهی زاره، دهبێت ههر بهو پهرتپهرتیه بمێنێتهوه؟
- دهبێت ئهمری واقیع قبوڵ بكهن كه زمانی كوردی زمانێكی فره ناوهنده، واته زمانێكه كه چهند ستانداردێكی ههیه، من ناڵێم پێناسهیهكی تایبهتی ههیه، من دهڵێم جۆر، چونكه من زاراوهی زمانهوانی كۆمهڵایهتی بهكاردههێنم و جۆری ئاخاوتنی شێوهزارهكانیش بهكار دههێنم، دیالێكت بهكارناهێنم، چهندین جۆرمان ههیه، تهنانهت زمانی نووسینیشیان ههیه، ئهوانهی كه باسی چوار شێوهزار دهكهن، وانییه زازا زمانی نووسینی ههیه، سۆرانی ناوهڕاست ههیهتی، كرمانجی ههیه، كوردی باشووریش ههیه مهبهستم (ئیلامی و خانهقینی و كرماشانیش) نووسینی خۆیان ههیه، گۆران كه بهدهبێت به (ههورامی و باجهلانی و شهبهك) لێره ڕوونه كه زمانێكی فرهناوهنده، بهڵام وهك نهتهوه ههموومان یهكین نهك وهك دهوڵهت.
ئێمه دهبێت خیتابێك دروست بكهین، ههموو كورد لهوخیتابهدا خۆی ببینێت، ناسنامهی خۆی تێدا ببینێت، بهڕای من ئهو جۆرهش تهواو تهكنیكی و تهجروبهی وڵاتانی ترمان لهبهردهسته، بۆ نموونه (هندی) و چهند وڵاتی تر ههیه، بۆیه ئێمه لهجیاتی دروستكردنی زمانی ستاندارد، زمانی یهكگرتوو دروست بكهین و یهك (لههجه) بكهینه بنهمای ئهو دروستكردنه ئهوه ئێمه بهدهستی خۆمان جینۆسایدی زمانی كوردیمان كرد، ئێمه دهتوانین له كۆمهڵگهی كوردیدا تاكه كهسی فره زمان دروسست بكهین، واته تاكی كورد جگهله شێوهزاری خۆی شارهزای زمانهكانی تریش بێت، بۆ ئهمهش ئێمه دهتوانی پلانێكی تر پێشكهش بكهین، بۆ نموونه له سنووری دهڤهری ههولێر و سلێمانی و ئهوانهی وهك ئهوان قسهدهكهن زمانی خوێندنیان به دیالێكتی خۆیان بێت، بهڵام له ههموو قۆناغهكانی خوێندندا پهرتوكێكی تایبهت ههبێت به فێربوونی دیالێكتهكان وهك زمانی دووهم فێری ببین، له دهڤهری ئێمهش بهههمانشێوه، بۆیه بهم شێوهیه تاكی كوردی دهبێته تاكێك كه له دیالێكتهكانی تر شارهزا بێت و لێك تێبگهن، بهڵام له بهرنامه و پلانی حكومهتی ههرێمدا تێگهشتنێكی دروستكردنی زمانی مهركهزیهت بوونی ههیه نهك گهشهكردنی دیالێكتهكان، كه دهبێت لهمهدا مافی مرۆڤ له بهكارهێنانی زمانی دایكدا پهیڕهو بكرێت.
* تاچهند ههنگاوهكان به ئاراستهی پۆزهتیڤ دهبینی بۆ كۆتایی هێنان بهكێشهی زمان؟
- حهزدهكهم ئاماژه بهوه بكهم كه ئێمه له (كۆڕی زانیاری یان ئهكادیمی كوردی) دوو زمانهوانمان ههیه كه ئهوانیش تایبهتن به ڕێزمان، یهك زمانهوانی تایبهت به زمانی كۆمهڵایهتی یان زانستی سیاسی نییه، له كوردستان كێشهكه مهعریفهیه، ئهزموون نییه، بۆیه تا بهوشێوهیه بین ئارگومێنتی باش لهسهر زمان ناكرێت، سهیره ههرلایهك مهشروع بوون و پهسهندبوون بۆ خۆی دهبات و ئهویتر دهسڕێتهوه، كه ئهمه مافی لایهك لهسهر حسابی لاكهی تر دهخورێت.
ئهم بابهته له ڕۆژنامهی ئاسۆ وهرگیراوه
Eger serok birriyarí yek la kerewe neda, cingepircey luxatí Kurd dest pé dekat!
Muhsín Juwamér (21/5/2008)
Sebaret be hellpesardiní késhey zimaní standard u caresernekirdiní, wa xeríke néwbirr dekewéte naw rízí kurdan, ke tirsí peydabúní gel u netewey jiyaí lé dekewétewe. Way lé hatuwe, emiyan qsey nashírín be ewí díke dellé u héndé jar nawí ímpiriyalízmí zaraweysh bekar dét, ke rék bombay lékítirazaní neteweyí u níshtmaniye. emeyan le hallíkda rú deda ke iéme bedestí xoman késheman bo xoman le Kurdistaní fídirralda peyda kird, ke dekira beshéneyí u be míkanízmí hawcerx, hengawí serkewtúaneman bihawéshtaye, bo nzíkbúnewe u shíkirdinewey giréwgolekan, nek rananí ew zimane standardey temení sed salle, wek zimanékí sextí lénefamraw, ke eme le xudí xoyda tiropkí darrimaní derúní, hestinekirdin beyekétí mílletí Kurd u giwé nedane be carenúsekey.
Ziman niye le diniyada bédiyalékt bét, eger le néw diyaléktaníshda yekiyan nekiré be dayegewre, ewe bepéyí hemú péwerékí zimaninasí, shéwezarekan debin be zimangel, heta eger xizmayetíshiyan zor nzík bét, bashtirín nimúne zimanekaní Eskendenawí ye. Noruwéjhí u Swédí beqed Hewlérí u Silémaní lék dúr in. Rígedan bexuwéndin be dú diyalékt, wate xuwéndin be dú ziman, axéweraní ew dú zimaneysh hédí hédí debin be dú qewmí juda. Eger serkirdayetí Kurd bixwazét, dekiré zimaní Kurdistaní fídirral bibéte zimaní hemú kurd, cunke em beshe xudan qewareyekí siyasiye u destúrénirawe. Be daxewe, ew gendelliye, tenanet xoy geyandote néw demar u masúlkey biware ekadémí u zanstiyekanísh, bejorék hí wa peyda buwe, billé: eger hewllí yek zimaní bidrét, ewe kurd lék pertewaze debin, ya xud bilé: con rewaye kirmanjék yan zazayek be zimanékí leserí ferzkirawe, bixuwénét, ya xud billé: wek con willat heye bedú ziman dexuwénin; ba Kurdísh be dú yan sé diyalékt bixuwénin. Eger em terh u téze namaqúll, nawaqí'yí u namentíqíane, piyade bikirabayen, ewe tenanet willayete yekgirtuwekaní emríka zétir le sed zimaní Ínglízí u Turkiyayísh zítir le bíst zimaní Turkí ـ yan dexo degirt. Hezar rehmet le Mistefa Barzaní, ke heta ew mabú, Kurdistan wek xak, hest u ziman yek bú.
Berrastí piyaw eger giwéy lew zananezanane debét, le resenayetí Kurd wek netewe ke merjekaní téda hebin, dekewéte guman u bírí bo ew bangeshe berbillawey néw kitébí efsanan decé, ke dellét ( لا تخالطوا الاکراد، فانهم حی من الجن کشف عنهم الغطاء - Tékell be Kurdan mebin, ewan jinoken, serposhiyan leser la birawe). Somall geléke ta bíneqaqay neqúmí diyaléktane, núsrawe u dellé diyaléktékí tédaye benéwí (Jhído) kem kes téyí degat, bigire wek zimanékí serbexoye le rehmí zimaní Somalída, kecí kes nayet le zimaní dayegewrey xoy hellgerrétewe u wekú jenabí duktore Kurdeke bfermúét: ferzkirdiní yekziman beser Kurdanda, serkutkirdine, yan: her mindalék debé be zimaní gerrek u kolanekey bixuwénét! Eger willatékí wekú Swéd ke hemúy her 'edallet u yeksani ye, ew felsefeyey Kurdan bibísé u birruway pé bikat, debé le her shar u sharockeyekí willatda ekadémiyaiyekí zimanewaní dabmezrénét.
Léqewmaní gewre lewedaye éme héshta Xuwa Xuwamane Mexmúr u Shíxaniman bidenewe, basí Kerkúk meke, kecí déyín hesawí Kurdistaní gewre le kendawí 'erebewe heta eskenderúne dekeyn u be lehjan kéwmallí dekeyn. Bezmekeysh ewende xosh dekeyn, Siwéndé dexoyn ke ew Latíniyey Kemal Etaturk beserpershtí xoy bo zimaní Turkí dahéna, hí Kurdane u ew léyíyaní zeft kird. Le katékda ewey serdanékí beshí Latíní Turkí le Wíkpídiyada bikat, dezané karí be Latíníkirdiní elfubéyí 'Usmaní le régey komíteyekí taybetiyewe buwe ke xudí Etaturk serpershtí kirduwe, tenanet shareza u zimaninasí biyaníshí téda bún, bo nimúne terjumaní ballyozxaney Swéd, endam u rawéjhkar bú, pítí /o/:y dú xall leser le elfubéyí Swédíyan wergirt, remzí /c/ le Elbaní, /sh/ le Romaní u /u/:y dú xall leser le Elmaní. Bedaxewe nexéwayé pítekan be Latíní binúsm.
Bende lew qena'etem, eger serokí Kurdistan bexoy biriyarí yek la kerewe neda, ewe em zimane her be cekoshí xawen shehade u mehadan, wirduxash debét u em Kurde u zimanekeyshí cendín kic u kurrí lé peyda debin, ewsa ew yasa srushtiyey beser zimananí hawshéweda hat, hetmen beser Kurdíshda dét u késhekeysh le dúberekí u síberekída nawestét. Boye píshniyazí min bo héjha Barzaní duwem eweye, wekú bawkí berézí, birriyarí yek zimaní bo hemú Kurdistan bidat u meseleke bibirrénétewe. Hawkat, duway eme, birriyarí qedexe kirdiní núsín u duwan lem babete bidrét, wek pirensípékí neteweyí. Emeysh ewperrí démukirayetiyete, egerna cingepircey eqwam u luxatí Kurdan bedúr nazanirét!
ئهگهر سهرۆک بڕیاری یهکلاکهرهوه نهدا، چنگهپرچهی لوغاتی کورد دهست پێ دهکات
موحسین جوامێر (٢١/٥/٢٠٠٨)
سهبارهت به ههڵپهساردنی کێشهی زمانی ستاندارد و چارهسهرنهکردنی، وا خهریکه نێوبڕ دهکهوێته ناو ڕیزی کوردان، که ترسی پهیدابوونی گهل و نهتهوهی جیای لێ دهکهوێتهوه. وای لێ هاتووه، ئهمیان قسهی ناشیرین به ئهوی دیکه دهڵێ و هێندێ جار ناوی ئیمپریالیزمی زاراوهیش بهکار دێت، که ڕێک بۆمبای لێکیترازانی نهتهوهیی و نیشتمانییه. ئهمهیان لهحاڵیکدا ڕوو دهدا که ئێمه بهدهستی خۆمان کێشهمان بۆ خۆمان له کوردستانی فیدڕاڵدا پهیدا کرد، که دهکرا بهشێنهیی و به میکانیزمی هاوچهرخ، ههنگاوی سهرکهوتووانهمان بهاوێشتایه، بۆ نزیکبوونهوه و شیکردنهوهی گرێوگۆڵهکان، نهک ڕانانی ئهو زمانه ستانداردهی تهمهنی سهدساڵه، وهک زمانێکی سهختی لێنهفامراو، که ئهمه له خودی خۆیدا ترۆپکی داڕمانی دهروونی، ههستنهکردن بهیهکێتیی میللهتی کورد و گوێنهدانه به چارهنووسهکهی.
زمان نییه له دنیادا بێدیالێکت بێت، ئهگهر له نێو دیالێکتانیشدا یهکیان نهکرێ به دایهگهوره، ئهوه بهپێی ههموو پێوهرێکی زمانناسی، شێوهزارهکان دهبن به زمانگهل، ههتا ئهگهر خزمایهتیشیان زۆر نزیک بێت، باشترین نموونه زمانهکانی ئهسکهندهناوییه، نۆڕوێژی و سوێدی بهقهد ههولێری و سلێمانی لێک دوورن. ڕیگهدان بهخوێندن به دوو دیالێکت، واته خوێندن به دوو زمان، ئاخێوهرانی ئهو دوو زمانهیش هێدی هێدی دهبن به دوو قهومی جودا. ئهگهر سهرکردایهتیی کورد بخوازێت، دهکرێ زمانی کوردستانی فیدڕاڵ ببێته زمانی ههموو کورد، چونکه ئهم بهشه خودان قهوارهیهکی سیاسییه و دهستوورێنراوه. بهداخهوه، ئهو گهندهڵییه، تهنانهت خۆی گهیاندۆته نێو دهمار و ماسوولکهی بواره ئهکادێمی و زانستییهکانیش، بهجۆرێک هی وا پهیدا بووه بڵێ: ئهگهر ههوڵی یهکزمانی بدرێت، ئهوه کورد لێک پهرتهوازه دهبن، یاخود بڵێ : چۆن ڕهوایه کرمانجێک یان زازایهک به زمانێکی لهسهری فهرزکراوه، بخوێنێت، یاخود بڵێ : وهک چۆن وڵات ههیه بهدوو زمان دهخوێنن؛ با کوردیش به دوو یان سێ دیالێکت بخوێنن. ئهگهر ئهم تهرح و تێزه ناماقووڵ، ناواقیعی و نامهنتیقییانه، پیاده بکرابایهن، ئهوه تهنانهت ویلایهته یهکگرتووهکانی ئهمریکا زێتر له سهد زمانی ئینگلیزی و تورکیایش زیتر له بیست زمانی تورکی ـ یان دهخۆ دهگرت. ههزار ڕهحمهت له بارزانی مستهفا، که ههتا ئهو مابوو، کوردستان وهک خاک، ههست و زمان یهک بوو.
بهڕاستی پیاو ئهگهر گوێی لهو زانانهزانانه دهبێت، له ڕهسهنایهتیی کورد وهک نهتهوه که مهرجهکانی تێدا ههبن، دهکهوێته گومان و بیری بۆ ئهو بانگهشه بهربڵاوهی نێو کتێبی ئهفسانان دهچێ، که دهڵێت ( لا تخالطوا الاکراد، فانهم حی من الجن کشف عنهم الغطاء ـ تێکهڵ به کوردان مهبن، ئهوان جنۆکهن، سهرپۆشیان لهسهر لابراوه ). سۆماڵ گهلێکه تا بینهقاقای نقوومی دیالێکتانه، نووسراوه و دهڵێ دیالێکتێکی تێدایه بهنێوی ( ژیدۆ ) کهم کهس تێی دهگات، بگره وهک زمانێکی سهربهخۆیه له ڕهحمی زمانی سۆماڵیدا، کهچی کهس نایهت له زمانی دایهگهورهی خۆی ههڵگهڕێتهوه و وهکوو جهنابی دکتۆره کوردهکه بفهرمووێت: فهرزکردنی یهکزمان بهسهر کورداندا، سهرکوتکردنه، یان: ههر منداڵێک دهبێ به زمانی گهڕهک و کۆڵانهکهی بخوێنێت! ئهگهر وڵاتێکی وهکوو سوێد که ههمووی ههر عهداڵهت و یهکسانییه، ئهو فهلسهفهیهی کوردان ببیسێ و بڕوای پێ بکات، دهبێ له ههر شار و شارۆچکهیهکی وڵاتدا ئهکادێمیایهکی زمانهوانی دابمهزرێنێت.
لێقهومانی گهوره لهوهدایه ئێمه هێشتا خواخوامانه مهخموور و شیخانمان بدهنهوه، باسی کهرکووک مهکه، کهچی دێین حهساوی کوردستانی گهوره له کهنداوی عهرهبهوه ههتا ئهسکهندهروونه دهکهین و به لههجان کێوماڵی دهکهین. بهزمهکهیش ئهوهنده خۆش دهکهین، سوێندێ دهخۆین که ئهو لاتینییهی کهمال ئهتاتورک بهسهرپهرشتیی خۆی بۆ زمانی تورکیی داهێنا، هی کوردانه و ئهو لێیانی زهفت کرد. لهکاتێکدا ئهوهی سهردانێکی بهشی لاتینیی تورکی له ویکپیدیادا بکات، دهزانێ کاری بهلاتینیکردنی ئهلفوبێی عوسمانی لهڕێگهی کۆمیتهیهکی تایبهتییهوه بووه که خودی ئهتاتورک سهرپهرشتیی کردووه، تهنانهت شارهزا و زمانناسی بیانیشی تێدابوون، بۆ نموونه تهرجومانی باڵیۆزخانهی سوێد، ئهندام و ڕاوێژکار بوو، پیتی /ئۆ/ ی دوو خاڵ لهسهر له ئهلفوبێی سوێدییان وهرگرت، ڕهمزی /چ/ له ئهلبانی، /ش/ له ڕۆمانی و /یوو/ ی دوو خاڵ لهسهر له ئهڵمانی. بهداخهوه نهخێوایێ پیتهکان بهلاتینی بنووسم.
بهنده لهو قهناعهتهم، ئهگهر سهرۆکی کوردستان بهخۆی بڕیاری یهکلاکهرهوه نهدا، ئهوه ئهم زمانه ههر به چهکۆشی خاوهن شههاده و مههادان، وردوخاش دهبێت و ئهم کورده و زمانهکهیشی چهندین کچ و کوڕی لێ پهیدا دهبن، ئهوسا ئهو یاسا سروشتییهی بهسهر زمانانی هاوشێوهدا هات، حهتمهن بهسهر کوردییشدا دێت و کێشهکهیش له دووبهرهکی و سیبهرهکیدا ناوهستێت. بۆیه پیشنیازی من بۆ هێژا بارزانیی دووهم ئهوهیه، وهکوو باوکی بهڕێزی، بڕیاری یهکزمانی بۆ ههموو کوردستان بدات و مهسهلهکه ببڕێنێتهوه. هاوکات، دوای ئهمه، بڕیاری قهدهغهکردنی نووسین و دوان لهم بابهته بدرێت، وهک پرهنسیپێکی نهتهوهیی. ئهمهیش ئهوپهڕی دێموکرایهتییهته، ئهگهرنا چنگهپرچهی ئهقوام و لوغاتی کوردان بهدوور نازانرێت!
Emírí Hesenpúr u "ka" le "púsh" bijhardin
Mwesín Juwamér (mohsinjhwamir@hotmail.com)
Le willamí ew peyamey komellék núseru ekadímstí Kurd, sebaret be qeyraní frezimaní ke metirsí búní Kurd be gelaní juday lé dekewétewe, péshkesh be seraní Kurd kirawe, héjha d. Emír Hesenpúr be witarí (Kurdí wek zimanékí jút standard) le rojhnamey rojhnameda, wellamí dawnetewew téyída be Kurdan radegeyenét ke shayení ewe nín take zimanék koyan bikatewe. néwbiraw, her le xallí yekemewe pét dellét ke (zimaní Kurdí, wek zimaní hermení, noruwéjhíu Elbaní, zimanékí jút standarde) u héshta basí shíwezarekaní díkey wek Hewramí u Zazakí nakat, cunke ـ beqewllí ewـ ewan ewende berhemiyan niye. Pashan basí ew hokarane deka ke uwayan kirduwe shéwey soraní lem néwendeda xoy bhénéte péshewew beder le shéwekaní díke le biwarí núsínu billaw kirdineweda jédestí hebét. hellbet dan bew waqí'e dananét ke em zimane yekgirtuwe hénawiyete kayewew bú be hokarí manewey zimaní Kurd ta éste, wate naxwazé karí dahatuwí zimanewaní le Kurdistanda, dréjhepéderí ewe bé ke hebuwe, bellkú deyewé lehjey duwem ـ wek destpékـ dacandrét, ser derkau wek zimanékí serbexo sing bihénéte péshewe, ewja em piroseye cend em Kurde wek mílletu cendísh Kurdistan wek xakékí yekgirtuwí Kurd le pash xoy jédehéllét, ewe bellay wí giring niye, cunke (jiyawazí zimanu lehje wek nuqsan u duwakewtuwí u léqewman cawí lé kirawe, dekiré wek dewllemendí u jwaní u hellkewtuwí dabindré. Ew bocúnaneysh le biwarí dú jíhanbíní u dú ídelojhí u dú siyasetí lékjiyawaz seriyan hellénawe, kíshey maf u dímukirasí le naxí ew nakokiyeda mallí kirduwe) herwek le duwa xallí utarekeyda hatuwew sebaret be lawazí te'bíreke, piyaw meger be'am lí hallí bét. Ewey gorín, deq ew tézeman webír dehénétewe ke pésh maweyek komellék mamostay Kurdí daníshtuwí suwéd xistbuwiyanete dútuwey bírxereweyeku bo hukúmetí Kurdistaniyan henardibú, téyída dellén: "bellé zarawey (kirmanjí jhúrú), (kirmanjí jhérí), (zazakí), (hewramí)u (ewanídíke) qseyan pé bikiré, péyían bixuwénréu binúsrét. Kurdaní be zimaní nawcekan depeyvin, cawlerén le zankokaní Kurdistanda, beshgeliyan bo bikirénewe. Zimaní zankosh bew zaraweye bét ke lew nawceyeda serdeste. Éme, em mafe be mafékí neteweyí u démukirasí dezanín, nek wek xeterék leser Kurdibúní xomanu ewaní díkey be zarawey díke dexuwénin".
Eger méjhuwí xebatí hawbeshí her gelékí rasteqíne bixuwénítewe, debínít axirekey eger sedan lehjeysh bin, ewe yek lehje kirawete dayegewrew remzí hemúan, besúdwergirtin le hemú lehjeyek, wek elbaniyekan, bepécewaney fermúdey Hesenpúr ke dellé elbaniyekan xudan zimanékí jút standard in, u waysh niye. Elbaniyekan, le seretay heftakanda buwe késheyan leser ewey axo shéwezarí Gégí (ke lehjey zorbeye)u Toskí (ke lehjey kemayetiyew hawkat zimaní kitéb u bilawkirawan bú) bibéte zimaní standard, enwer xojey serokkomar pash rawéjh be zimanzanan, biriyarí da toskí bibéte zimaní hawbesh, ewja buwe zimaní (Kosofo)ísh, le hallékda heman diyardey kemínew zoríne lewéda hebú u lezg bú kes legell kesda bir nekat. Bellam axirekey, ewan nehatin wek Kurdan bíreténin, bewey her kesé debé be zimaní daykí bixuwénét, be biyanuwí mafí ínsaní.
Bexoy eger yek ziman be yekmanewe giré neda, ewsa dúrí soraniyek le badíniyek ـ bo nimúne ـ wek dúrí emiyane le 'Erebék yan Turkék, bepécewaneyshewe, cunke behéztirín hokarí leyekbestin ke zimaní hawbesh e, le arada naménét. Híc bedúrísh nazanré heman mlimilanéyí netewayetí u sharstaní lenéwan Kurd u xeyre Kurda hebú, emjareyan lenéwan Soraní u Badíní u ewanídíkeyshda dúpat bibétewe, zú yan direng, bigire msoger e. Boye debé bangewazí aweha, be metirsiyekí zor mezin leqellem bidré, bellkú leqaw bidrét, betaybetí ewey pashxaní fikirí kak Hesenpúr bixuwénétewe, dezané axir shit ke néwbiraw bírí lé bikatewe, yekétí Kurd u Kurdayetiye. ewe bextí Kurde, tenanet xér le zanstí rollekaníshí nabínét, dena babayekí tozék méjhúxuwénu zimaninas dezané ke réklam bo (jút standard) watey (jút netewe) degeyenét, ke enjamekey lékhellweshanékí hetmiye. Wéray ewe le diniyada zimanék niye bé deyan lehje, wellé híc míletékí aqll u hoshiyar nadozítewe bét zimanan le lehjekaní dabitashét, madem yekékiyan lew néweda herashu temam búbét, meger Kurd.
Nawnawe seyrí kenalí asmaní (Al-Mexirbiye) dekem, le beshí dengubas geré ke be zimaní petiye, bellam her ke debéte bernamey roshnbírí, komellayetíu hunerí, meger behall piyau le héndé maddekan bigat, wellé kes nallé péwíste zimaní Mexiríbí bibéte hewwey standard. Eger ew terhey kak púr lebar baye u pérrew kirdiní rewa u le berjhewendí gelan baye, ewa lehjey mísrí hemú taybetmendiyekaní zimaní standardí tédaye, belkú le waqí'da girewí le zimaní petí 'Erebísh birduwetewe, bigire willataní 'Ereb be endazey jhimareyan boyan hebú bibn be ziman gel, tenanet delwa yek dewlletí 'Ereb bibét be cendín ziman. Bellam ci shiték régey lem hallete girtuwew nayellét nek deyan ziman, bigire jút standardísh (wek púr bo Kurdaní dawa dekat) peyda bibét? Berjhewendí berzí míllí u hoshiyariye ke ـ bedaxewe ـ axay Hesenpúr u cend kesék xistuwiyanete jhér péyan u boyey 'ilmíshiyan lé dawe. Ewaney mutabe'y ew núsín u tuwéjhínewaney be zimananí diniya lebarey metirsiyekaní zimaní 'amí u remekí denúsrénu dekirén, bikat, ewsa dezané ke mílletan cende peroshí ewen ew (zimaní dayk)e ke le mallewe qsey pé dekiré, karékí neréníu sellbí leser zimaní yekgirtuwiyan ke (zimaní dayegewre)í hemúane, nekat. Bashtirín nimúne zimaní Swédí ـ ye ke zétir le sed zimaní daykí téda henew lehjekan hemú jar bo yekdí ewende asan nín, kecí zor bejíddiyewe kar legell zimaní petí u dayegewre dekirét, betaybetí le núsínu resmíatda, bo parastiní le hérsh u shallawí lehjew binlehjekan, nayen wekú éme bíken be cayxaney lehjanu be néwí zimaní dayk, ke zorn, hestu nístiyan nehélln. Bende, jarí wa hebuwe le núsínda wisheyekí 'amím bekar birduwe, welé mamosta xetékí pída hénawew wishey petí leshuwénda núsíwe.
Piyaw wékí aqlu ezmúndar dellé Kurd le hunerí (kirúzanewe) da zor béwénew 'egíde, ja eger em xeslete lenéw derúní Kurda regajho búbét, bende wa bzanim sífetí kirdey (یخربون بیوتهم بأیدیهم - malí xoyan bedestí xoyan kawill deken) ísh leméjhe le derúnída geray danawe. Egerna, deba em shéwezarey ta éste nasnamey Kurdí parastuwe, her delléy qeder boy hellbijharduwe, bikirayete tají serí hemú Kurdék, her le qesrí shírínewe bigire hetakú dúrtirín déyí bakúru lewéshewe ta qamshlú; betaybetísh cunke zimaní paytextéke birwa nakiré ta sedan sallí díke hawshaní hebéu yanesíbékí aweha bo parceyekí díkey Kurdistan derbcét, nek nimúney aweha bihénirétewe ke yan esllí niye yaxud shayení caw lé kirdin niye, herwek beréz Emírí Hesenpúr deyfermúyét, le jorí Elbaniya u Noruwéjh u le enjamda lebirí ewey Kurdan lék ko wekat; lék belese bika u xiran lék birewénétewe, ke akamekey wek renjí ew kesey lé dé ke (ka le púsh debjhérét) lekatékda mehalle gérew késhey zimaní yekgirtuwí Kurdí, be (bécare)u derman sheql bikirét, yan zewíney lékollínewey arísheke ewende beyar bé kes basharí ewe neka, bíkéllé u eshtékí lé birruwénét.
Yeksheme 11/05/2008
ئهمیری حهسهن پوورو "کا" له "پووش" بژاردن
ئهمیری حهسهن پوورو "کا" له "پووش" بژاردن
موحسین جوامێر ( mohsinjwamir@hotmail.com)
لهوهڵامی ئهو پهیامهی کۆمهڵێک نووسهرو ئهکادیمستی کورد، سهبارهت به قهیرانی فرهزمانیی که مهترسیی بوونی کورد به گهلانی جودای لێ دهکهوێتهوه، پێشکهش به سهرانی کورد کراوه، هێژا د. ئهمیر حهسهن پوور به وتاری (کوردی وهک زمانێکی جووت ستاندارد) له ڕۆژنامهی ڕۆژنامهدا، وهڵامی داونهتهوهو تێیدا به کوردان ڕادهگهیهنێت که شایهنی ئهوه نین تاکه زمانێک کۆیان بکاتهوه. نێوبراو، ههر له خاڵی یهکهمهوه پێت دهڵێت که (زمانی کوردی، وهک زمانی ههرمهنی، نۆڕوێژیو ئهلبانی، زمانێکی جووت ستاندارده) و هێشتا باسی شیوهزارهکانی دیکهی وهک ههورامیو زازاکی ناکات، چونکه ـ بهقهوڵی ئهوـ ئهوان ئهوهنده بهرههمیان نییه. پاشان باسی ئهو هۆکارانه دهکا که وایان کردووه شێوهی سۆرانی لهم نێوهندهدا خۆی بهێنێته پێشهوهو بهدهر له شێوهکانی دیکه له بواری نووسینو بڵاوکردنهوهدا جێدهستی ههبێت. ههڵبهت دان بهو واقیعه دانانێت که ئهم زمانهیهکگرتووه هێناویهته کایهوهو بوو به هۆکاری مانهوهی زمانی کورد تا ئێسته، واته ناخوازێ کاری داهاتووی زمانهوانی له کوردستاندا، درێژهپێدهری ئهوه بێ که ههبووه، بهڵکوو دهیهوێ لههجهی دووهم ـ وهک دهستپێکـ داچاندرێت، سهر دهرکاو وهک زمانێکی سهربهخۆ سنگ بهێنێته پێشهوه، ئهوجا ئهم پرۆسهیه چهند ئهم کورده وهک میللهتو چهندیش کوردستان وهک خاکێکی یهکگرتووی کورد لهپاش خۆی جێدههێڵێت، ئهوه بهلای وی گرنگ نییه، چونکه (جیاوازیی زمانو لههجه وهک نوقسانو دواکهوتووییو لێقهومان چاوی لێ کراوه، دهکرێ وهک دهوڵهمهندیو جوانیو ههڵکهوتوویی دابندرێ. ئهو بۆچوونانهیش له بواری دوو جیهانبینیو دوو ئیدهلۆژیو دوو سیاسهتی لێکجیاواز سهریان ههڵێناوه، کیشهی مافو دیموکراسی له ناخی ئهو ناکۆکییهدا ماڵی کردووه) ههروهک له دوا خاڵی وتارهکهیدا هاتووهو سهبارهت به لاوازیی تهعبیرهکه، پیاو مهگهر بهعام لیی حاڵی بێت.. ئهوهی گۆرین، دهق ئهو تێزهمان وهبیر دههێنێتهوه که پێش ماوهیهک کۆمهڵێک مامۆستای کوردی دانیشتووی سوێد خستبوویانهته دووتوێی بیرخهرهوهیهکو بۆ حکوومهتی کوردستانیان ههناردبوو، تێیدا دهڵێن : «بهڵێ زاراوهی (کرمانجیی ژووروو)، (کرمانجیی ژێری)، (زازاکی)، (ههورامی)و (ئهوانیدیکه) قسهیان پێ بکرێ، پێیان بخوێنرێو بنووسرێت. کوردانی به زمانی ناوچهکان دهپهیڤن، چاولهڕێن له زانکۆکانی کوردستاندا، بهشگهلیان بۆ بکرێنهوه. زمانی زانکۆش بهو زاراوهیه بێت که لهو ناوچهیهدا سهردهسته.. ئێمه، ئهم مافه به مافێکی نهتهوهییو دێموکراسیی دهزانین، نهک وهک خهتهرێک لهسهر کوردبوونی خۆمانو ئهوانی دیکهی به زاراوهی دیکه دهخوێنن».
ئهگهر مێژووی خهباتی هاوبهشی ههر گهلێکی ڕاستهقینه بخوێنیتهوه، دهبینیت ئاخرهکهی ئهگهر سهدان لههجهیش بن، ئهوه یهک لههجه کراوهته دایهگهورهو ڕهمزی ههمووان، بهسوودوهرگرتن له ههموو لههجهیهک، وهک ئهلبانییهکان، بهپێچهوانهی فهرموودهی حهسهن پوور که دهڵێ ئهلبانییهکان خودان زمانێکی جووت ستانداردن، وایش نییه. ئهلبانییهکان، له سهرهتای حهفتاکاندا بووه کێشهیان لهسهر ئهوهی ئاخۆ شێوهزاری گێگی (که لههجهی زۆربهیه)و تۆسکی (که لههجهی کهمایهتییهو هاوکات زمانی کتێبو بڵاوکراوان بوو) ببێته زمانی ستاندارد، ئهنوهر خۆجهی سهرۆککۆمار پاش ڕاوێژ به زمانزانان، بڕیاری دا تۆسکی ببێته زمانی هاوبهش، ئهوجا بووه زمانی (کۆسۆفۆ)یش، له حاڵێکدا ههمان دیاردهی کهمینهو زۆرینه لهوێدا ههبوو و لهزگ بوو کهس لهگهڵ کهسدا بڕ نهکات. بهڵام ئاخرهکهی، ئهوان نههاتن وهک کوردان بیڕهتێنن، بهوهی ههر کهسێ دهبێ به زمانی دایکی بخوێنێت، به بیانووی مافی ئینسانی.
بهخۆی ئهگهر یهک زمان به یهکمانهوه گرێ نهدا، ئهوسا دووریی سۆرانییهک له بادینییهک ـ بۆ نموونه ـ وهک دووریی ئهمیانه له عهرهبێک یان تورکێک، بهپێچهوانهیشهوه، چونکه بههێزترین هۆکاری لهیهکبهستن که زمانی هاوبهشه، له ئارادا نامێنێت. هیچ بهدووریش نازانرێ ههمان ململانێی نهتهوایهتیو شارستانیی لهنێوان کوردو غهیرهکوردا ههبوو، ئهمجارهیان لهنێوان سۆرانیو بادینیو ئهوانیدیکهیشدا دووپات ببێتهوه، زوو یان درهنگ، بگره مسۆگهره. بۆیه دهبێ بانگهوازی ئاوهها، به مهترسییهکی زۆر مهزن لهقهڵهم بدرێ، بهڵکوو لهقاو بدرێت، بهتایبهتی ئهوهی پاشخانی فکریی کاک حهسهن پوور بخوێنێتهوه، دهزانێ ئاخر شت که نێوبراو بیری لێ بکاتهوه، یهکێتیی کوردو کوردایهتییه. ئهوه بهختی کورده، تهنانهت خێر له زانستی ڕۆڵهکانیشی نابینێت، دهنا بابایهکی تۆزێک مێژووخوێنو زمانناس دهزانێ که ڕێکلام بۆ (جووت ستاندارد) واتهی (جووت نهتهوه) دهگهیهنێت، که ئهنجامهکهی لێکههڵوهشانێکی حهتمییه. وێڕای ئهوه له دنیادا زمانێک نییه بێ دهیان لههجه، وهلێ هیچ میللهتێکی ئاقڵو هۆشیار نادۆزیتهوه بێت زمانان له لههجهکانی دابتاشێت، مادهم یهکێکیان لهو نێوهدا ههراشو تهمام بووبێت، مهگهر کورد.
ناوناوه سهیری کهناڵی ئاسمانیی (المغربیه) دهکهم، له بهشی دهنگوباس گهڕێ که به زمانی پهتییه، بهڵام ههر که دهبێته بهرنامهی ڕۆشنبیری، کۆمهڵایهتیو هونهری، مهگهر بهحاڵ پیاو له هێندێ ماددهکان بگات، وهلێ کهس ناڵێ پێویسته زمانی مهغریبی ببێته ههوێی ستاندارد.. ئهگهر ئهو تهرحهی کاک پوور لهبار بایهو پێڕهوکردنی ڕهواو له بهرژهوهندی گهلان بایه، ئهوا لههجهی میسری ههموو تایبهتمهندییهکانی زمانی ستانداردی تێدایه، بهڵکوو له واقیعدا گرهوی له زمانی پهتیی عهرهبیش بردووهتهوه، بگره وڵاتانی عهرهب بهئهندازهی ژمارهیان بۆیان ههبوو ببن به زمانگهل، تهنانهت دهلوا یهک دهوڵهتی عهرهب ببێت به چهندین زمان. بهڵام چ شتێک ڕێگهی لهم حاڵهته گرتووهو نایهڵێت نهک دهیان زمان، بگره جووت ستانداردیش (وهک پوور بۆ کوردانی داوا دهکات) پهیدا ببێت.؟ بهرژهوهندیی بهرزی میللیو هۆشیارییه که ـ بهداخهوه ـ ئاغای حهسهن پوورو چهند کهسێک خستوویانهته ژێر پێیان و بۆیهی عیلمیشیان لێ داوه. ئهوانهی موتابهعهی ئهو نووسینو توێژینهوانهی به زمانانی دنیا لهبارهی مهترسییهکانی زمانی عامیو ڕهمهکی دهنووسرێنو دهکرێن، بکات، ئهوسا دهزانێ که میللهتان چهنده پهرۆشی ئهوهن ئهو (زمانی دایک)ه که له ماڵهوه قسهی پێ دهکرێ، کارێکی نهرێنیو سهلبی لهسهر زمانی یهکگرتوویان که (زمانی دایهگهوره)ی ههمووانه، نهکات. باشترین نموونه زمانی سوێدی ـ یه که زێتر له سهد زمانی دایکی تێدا ههنهو لههجهکان ههموو جار بۆ یهکدی ئهوهنده ئاسان نین، کهچی زۆر بهجیددییهوه کار لهگهڵ زمانی پهتیو دایهگهوره دهکرێت، بهتایبهتی له نووسینو ڕهسمییاتدا، بۆ پاراستنی له هێرشو شاڵاوی لههجهو بنلههجهکان، نایهن وهکوو ئێمه بیکهن به چایخانهی لههجانو به نێوی زمانی دایک، که زۆرن، ههستو نیستیان نههێڵن. بهنده، جاری وا ههبووه له نووسیندا وشهیهکی عامیم بهکار بردووه، وهلێ مامۆستا خهتێکی پیدا هێناوهو وشهی پهتیی لهشوێندا نووسیوه.
پیاوێکی ئاقڵو ئهزمووندار دهڵێ کورد له هونهری (کڕووزانهوه) دا زۆر بێوێنهو عهگیده، جا ئهگهر ئهم خهسڵهته لهنێو دهروونی کوردا ڕهگاژۆ بووبێت، بهنده وا بزانم سیفهتی کردهی (یخربون بیوتهم بأیدیهم ـ ماڵی خۆیان بهدهستی خۆیان کاوڵ دهکهن) یش لهمێژه له دهروونیدا گهرای داناوه.. ئهگهرنا، دهبا ئهم شێوهزارهی تا ئێسته ناسنامهی کوردی پاراستووه، ههر دهڵێی قهدهر بۆی ههڵبژاردووه، بکرایهته تاجی سهری ههموو کوردێک، ههر له قهسری شیرینهوه بگره ههتاکوو دوورترین دێی باکوورو لهوێشهوه تا قامشلوو؛ بهتایبهتیش چونکه زمانی پایتهختێکه بڕوا ناکرێ تا سهدان ساڵی دیکه هاوشانی ههبێو یانهسیبێکی ئاوهها بۆ پارچهیهکی دیکهی کوردستان دهربچێت، نهک نموونهی ئاوهها بهێنرێتهوه که یان ئهسڵی نییه یاخود شایهنی چاولێکردن نییه، ههروهک بهڕێز ئهمیری حهسهن پوور دهیفهرمووێت، له جۆری ئهلبانیاو نۆڕوێژو له ئهنجامدا لهبری ئهوهی کوردان لێک کۆ وهکات؛ لێک بهلهسه بکاو خڕان لێک بڕهوێنێتهوه، که ئاکامهکهی وهک ڕهنجی ئهو کهسهی لێ دێ که (کا له پووش دهبژێرێت) لهکاتێکدا مهحاڵه گێرهو کێشهی زمانی یهکگرتووی کوردی، به (بێچاره)و دهرمان شهقڵ بکرێت، یان زهوینهی لێکۆڵینهوهی ئاریشهکه ئهوهنده بهیار بێ کهس باشاری ئهوه نهکا، بیکێڵێو ئهشتێکی لێ بڕوێنێت.
یهكشهمه ١١/٥/٢٠٠٨
Ew dú nameyey nexuwéndiranewe
Hesení Qazí, 31í Désambirí 2009
Le néwan 21 – 23í mangí désambirí 2009 "Ekadímíyay Kurdí" le Hewlér "konfirransí zimaní resmíy herémí Kurdistan"y berréwe bird u wek péshbíní dekira em konfirranse cí lé shín nebú.
Péshtir birríyar wabú, ew konfirranse le mangí Oktobir da be réwebicé. Emin le 29í mangí Út namey légérranewe bo beshdarí kirdin lew konfirransem behoy berréz Muweíd Teyíb endamí karay "Ekadímíya" be ímeyl be dest geysht. (birrwane xwarewe) lew banghéshtine da dawa kirabú, kesí bangkiraw " le kurteyekda (ملخص/abstract) bír u bocúní le ser nawerokí dosíyey nérdirawí zimaní fermí le herémí Kurdistanda, ta 15/9/ 2009 binéré".
Be daxewe le ber ewey le néwerrokí nameke ra díyar nebú, ew kesey léyí gérrdirawetewe tené wek guwégir u cawedér beshdarí deka yan boy heye basésh péshikésh bika, boye emin legell spas bo ew banghéshtine, be kak Muweíd Teyíbim rageyand natwanim beshdarí bikem, bellam be xoshíyewe bíru ray xom gellale dekem u bo konfirransí denérm. Bo ewesh ke péshiníyazí bekelk be "ekadímíya" bikré ew dosíyey ewan nardibúyan wermgérra ser zimaní Ínglísí u bocend sharezay buwarí zimannasíy komellayetí u mafí miroyí zimanim nard ta ewanísh bo cúní xoyan derbibrrin. Be xoshíyewe zorbeyan bekatí xoy willamí bangewazekey miníyan dawe u le 13y Séptambirí bocúnekaní xom u 3 le sharezayanim bo nardin. Le ber ewey willamí yekékíyan héndék direngtir be destim geyshtewe ídí neminard u lére da billawí dekemewe.
Le katí bestiraní konfirranseke da bístimewe goya "Ekadímíyay Kurdí" willamekey miní "bizir" kirdúwe, boye lére da be péwíst dezanim bo ewey néwerokí namekey min u ray sharezayan le xizmet péwecaran be shéwezare Kurdíyekan dan billawíyan bikemewe.
Ewey jéyí sersurrman u sirnje, ew shéweyeye ke rékxeraní konfirrans legell bocúnekaní mamosta Emírí Hesenpúr júllawinetewe. (birrwane mallperrí kultúriname 24y désambir, Akaníwz 25í dísambir, rojhnamey "evrro" 29í dísambir). Berréz duktur Shefíq Qezaz serokí ekadímíyay Kurdí lew bareyewe be Akaníwzí gutúwe: "Emír Hesenpúr namekey bo ímeylí "ekadímíya" nardúwe u émesh xuwéndmanewe, katé beshdaranísh gumaníyan la dirust bú min xom agadarim kirdinewe ke péwendíy péwe biken, bellam éste ew nameyekí tirí nardúwe tewaw be pécewaney ew nameye ke bo émey nardibú, boye péwíste ew rún kirdinewe bidat lew barewe." (Akaníwz 25í kanúní yekem)
jégay sersurrman eweye berréz duktur Shefíq Qezaz wek ewey híc agay le karekan u núsínekaní duktur Emírí Hesenpúr le merr pirsí zimaní Kurdí nebé waye. Con dekiré kesék le astí akadémí mamosta Hesenpúr da dú namey pécewane ewísh le ser meseleyekí awa giríng binéré. Rastíyekey eweye ew layeney ke debé rún kirdinewe bida u daway léburdin le duktur Hesenpúr bika rékxeraní konfirransin ke be nawí wí nameyekí nebúyan xuwéndúwetewe. Híwadarm ewe zeleyek búbé, eger weku tir bé ewe betewawí í'tíbarí "ekadímíyay Kurdí" debate jhér pirsíyar.
Jige le destey nuwénerayetí badínan ke tuwaníbúyan deqí esllí namey duktur Emírí Hesenpúr bedest bihénin u bírí rékxeraní konfirransí berew rakéshan, tenanet cend kesí díkesh ke lew konfirranse da beshdar bún wek berréz Newzadí Hirorí, zimannas u berpirsí kitébixaney Kurdí le stokhollim, duktur Hellkewtí Melahekím wanebéjhí beshí Kurdí le zankoy parís u Ferhadí shakelí wanebéjhí beshí Kurdí le zankoy Úpsalash le konfirrans rayangeyandibú ew nameyey benawí Hesenpúrewe xuwéndirawetewe, be le ber cawgirtiní ewey legell bíru heluwéstí duktur Emírí Hesenpúr lew bareyewe nasíyawíyan heye natwané namey wí bé. Sererray ewesh berréweberaní konfirrans namey esllí duktur Emírí Hesenpúríyan bo konfirrans nexuwéndibúwewe.
Lére da péwíste amajhe bew serdérre cewasheyesh bikré ke Akaníwz bo ew babetey danawe ke lew bareyewe billawí kirdúwetewe: "konfirransí ziman enjamí lé nekewtewe u namekey Emír Púrísh késhekey alloztir kird" (Akaníwz 25í kanuní yekem) egercí le raporteke da nawí mamosta Hesenpúríyan rast núsíwe, bellam serdérreke away tédexuwéndirétewe tomez namey Hesenpúr konfirransekey alloz kirdúwe, le katékda berréweberaní konfirrans namey wíyan nexuwéndúwetewe, bellkú be nawí wí "name"íyekíyan xuwéndúwetewe. Le raportekeda dú jar núsirawe "zimannasí rojhhellatí Kurdistan" ew díyarí kirdiney jugirafíyayí shuwéní le daykbúní kesék híc péwendí bew basewe níye ke le gorré da búwe. De rastída kitébí 520 laperreyí "nasíonalízim u ziman le Kurdistan"í mamosta Hesenpúr lékollíneweye sebaret be pirrosey "standard búní bin – lehjey Silémaní", ewe pirsíyarí serekí ew kitébe bú ke tézí dukituray berrézí bú u le laperrey 36í kitébeke da wek "research question"y serekí dandirawe. Hercí basí shéwezarekaní díkeye wek zemíney ew baseye u bo ewey péwendí néwan lehjekan be taybetí Soraní u Kurmanjí rún bikatewe. Billéyí berréz duktur Shefíq Qezaz ew kitébey nedeybé?
Sebaret be basí éstay péwe jaran be lehjekan le herémí Kurdistan da, le sheshemín "konfirransí mamostayaní zimaní daykí" ke le 24 – 25í mangí Séptambir le sharí Véstirosí willatí Swéd be nawí "standard kirdiní zimaní Kurdí" pék hat, mamosta Hesenpúr beshék le núsirawekey berréz duktur Mihemed Me'rrúf Fetah: "Zimaní fermí le herémí Kurdistanda"í ke wek beshék le dosíye le layen ekadímíyay Kurdí bo bangkirawin nardirabú, xuwéndibúwewe u bé híc sill kirdineweyek berpercí pirrojhey "resmí kirdiní Soraní" dabúwewe. Lew konfirranse da 67 " mamostay zimaní daykí" le Swéd beshdaríyan kirdibú u "pirrojhey resmí kirdiní Soraní " gengesheyekí tér u teselí le ser kira bú.
Emin be tema nebúm ew nameyey bo ekadímíyay Kurdím nardibú billaw bikemewe, bellam le ber ewey ekadímíya nirxí ewey bo dananewe bíxuwénétewe u betaybetísh le ber ew naheqíyey le ast piley zanistí mamosta Emírí Hesenpúr kirawe, ewa léreda bo agadarí bírurray gishtí hem namekey xom, hem bocúní cend sharezay ew biware u hem name nexuwéndirawekey mamosta Emírí Hesenpúr billaw dekemewe.
31í Désambirí 2009
Hesení Qazí
+++++++++++++++++++++++++++
Berréz duktur Shefíq Qezaz
serokí ekadímíyay Kurdí
Wérray sillaw spastan dekem bonardiní banghéshtname bo beshdarí le "konfirransí zimaní resmíy herémí Kurdistan" u dosíyey hawpécí ke be régey berréz Muweíd Teyíb be destim geysht.
Wek dawatan kirdúwe le xwarewe bocúní xom u her weha bocúní cendín zimannasí díkeshtan bo denérm ke min be bashim zaní le néwerokí ew dosíyey le layen ekadímíyay Kurdíyewe amade kirawe agadaríyan kem bo ewey téxuwéndinewey xoyan bihénine gorré u bírubocúní zanstíyaneyan yarmetíyek bé lew biware da.
Bocúní min sebaret be meseley ziman le herémí Kurdistan bem shéweyey xwareweye:
Egercí le dosíyeke da rastíney fire ceshiní u fire standardí zimaní Kurdí didaní pédahéndirawe bellam, emjar le jhér néwí péwístí "zimaní resmíy bo herémí Kurdistan" hewlí zall kirdiní shéwezarék be ser shéwezarekaní tirí Kurdí da hatúwete gorré. Be bocúní min le hel u merjí éstay herémí Kurdistan da híc péwístí be resmíy kirdiní shéwezarékí Kurdí naka, le ber ewey takú ésta ne karubarí berréweberí u ne péwendíyekaní dezigakaní hikúmetí Kurdistan be híc jor le ber pirsí ziman cetí ténekewtúwe.
Eger bétú le herémí Kurdistan da shéwezarék bikré be zimaní "resmí" ewkare le cend rúwewe be zíyaní zimaní Kurdí u axéweraní tewaw debé;
1- Hellkewtí zimaní Kurdí wekú yek le zimane resmíyekaní dewilletí 'Éraq binkoll deka. Ew layenaney cawíyan be hebúní pileyekí ewto bo zimaní Kurdí hellnaye, le egerí resmíyet dan be shéwezarék le herémí Kurdistan da pirsí fire lehjeyí u fire ceshiní zimaní Kurdí [wek her zimanékí díke] gewre dekenewe bo ewey pésh be seqamgír búní ew mafe rewayey gelí Kurd ke le qanúní bincíneyí 'Éraq da gunjén dirawe bigrin u bereyekí nuwé be dijhí ew destkewte gewreyey gelí Kurd bikenewe. Kurd be destí xoy nabé ew hele bo layenekaní derewey xoy birrexiséné.
2- Jext kirdinewe le ser her shéwezarék le bin her nawék u be pisht bestin be her téoríyekí zimaní u pashxaní méjhúyí shéwezarekaní Kurdí debéte hoy dabirraní axéweraní Kurdí le yekdí le jugirafíyay herémí Kurdistan da u dúberekí u cend berekí sazkirdinékí ewto nek her karékí narrewaye bellkú be pécewaney 'eqllí selímíshe u le berijhewendí sharumendaní herémí Kurdistan da níye.
3- Be bawerrí min "ekadímíyay Kurdí" bo ewey karí síyasetdarréjhan u birríyar bedestan hasan ka debé péshiníyarekaní be péyí barudoxí henúkeyí bé le Kurdistaní 'Éraq da. Ésta ewe bo cend sallék decé le nawcey badínan hemú cín u tuwéjhe komellayetíyekan dawa deken karbedestaní perwerdey Kurdistan be resmí ríga biden bebekarhatiní shéwezarí Kirmanjí jhúrú wekú amirazí xuwéndin lew devere da.
Híc dawxuwazíyek lew dawaye rewatir níye, ke wabú le jíyatí (konfirransí zimaní resmíy herémí Kurdistan) péshiníyar dekem "konfirransí cilonayetí perwerde u xuwéndiní shéwezarekan le herémí Kurdistan" bibestiré u le ser binemay tejrebe u destkewtí wullataní hawshubar lew biware da bashtirín ríge bo berréwecúní síyasetékí zimaní hemúgirewe le perwerde u xuwéndin da weber bigíré.
Gelí Kurd debé zíyatir le hemú gelékí dí le ser em goy zewíye hest be akamí dilltawéní zimankujhí bika, her boyesh ésta ke le herémí Kurdistan beser carenúsí xoy da zalle u zimanekey yek le zimane resmíyekaní dewillete, léyí deweshétewe le néwxoy da ríbazí here démokiratíy zimaní peyrrew bika u tolley zullim u zorí le méjhíne bikatewe.
Legell daway serkewtin bo ekadímíyay Kurdí
Hesení Qazí
12í Séptambirí 2009
+++++++++++++++++++++++++++
Bocúní cend zimannasí díke
Bocúní yekem: Duktur Tuvé Skútnab Kangas (Tove Skutnabb-Kangas)
Hesení xoshewíst
Emin dosíyekem xuwéndewe. Bo min zehmete híc jore hellwéstékim hebé le ber ewey Kurdí nazanim. Her taze witarékm xuwéndewe (Ehmed Qabíl núsíwíe) sebaret bew hewlaney bo standard kirdiní zimaní Berber dediré u deyselméné, wek cawerrwan dekira, engézey síyasí le pisht her jore réga careyek ewende be héze ke be tewawí bo xellkí laweyí namukíne shiték lew bareyewe billén, (Wutareke bo kitébéke ke min u kesékí tir édítí dekeyn). Tenanet be berawerd kirdin legell baru doxí díke (bo nimúne Ívar Asén le Norwéjh nizíkey 150 sall lemewber katék yek le zimane resmíyekaní Norwéjhí saz kird wate "ní Norshik" le serbinemay zor le lehje norwéjhíyekan, bo ewey wekú parsengék bé le ast "búkmol" ke her danimarkí bú u be norwéjhí telefuz dekira, yan ew péshiníyaraney sebaret be zimanékí standardí samí heye, ke hemú ew 10 zimane samíyey ke ésta hen weber bigiré, híc lewesh shín nebúwe u tenanet fikrekeshí yekdeng berperc dirawetewe, wek fikrékí be melotkeyí mirdú, cunke le layen héndék le síyasetimedaranewe wekú ídeyekí nawaq'í u zíyanbexish red kirawetewe), ew nimúneye dijhwarí ew jore karí muhendísíye/rékxistinewey zimaní deselméné.
Be dillníyayíyewe, karékí wa héndék layení bashí heye, bellam akamí yekjar zor xirap u zíyanbexishí lé dekewétewe. Emin lew bawerre daním be hebúní taqe zimanékí resmíy bikré neteweyek yek bixré....
Bellam miro detwané Fenlandísh wekú nimúneyek be kar bihéné. Tené ésta, duway 400 salle, ke hemú Fenlandíyekan standard dezanin, belaní kemewe le núsín da, bellam zoríyan héshtash be lehjey herémíy xoyan qise deken, le nawce gundnishínekanda, nek le share gewrekan. Emin amozayekm heye, her le temení min daye, le kesh u heway nawceyí xoyda zorí bo girínge ke ew natwané be zimaní standard qise bika (tenanet hewl danékí awash be karékí gewjane dezané). Emin boxoshim ew lehjeye be mindallí férbúm u héshtash detwanim qisey pé bikem.
Begermí bawesht pédadekem (pém waye etú debé bicí bo ew konfirranse! híwa darm Emírísh bitwané bicé)
Tuvé
+++++++++++++++++++++++++++
Bocúní dúwem: Profésor duktur Martín Van Birrwinésin (Martin van Bruinessen)
Hesení xoshewíst!
Bo min zor dijhware bocúnékí rún u qet'ím le ser ew babete hebé.
Wek dezaní, yekétíy Ewrrúpa pareyekí yekjar zor xerj deka bo wergérraní hemú jore sened u bellgeyek be hemú zimanékí resmí willataní endamí - gelo ewe pare be féro dan níye? Eger hemwan Ínglísí wexo ken her le biwarí síyasí u péwendí ídarída, hemú yekétíyeke be tewawí zíyatir karí helldesúrré u be birrtir debé. Bellam hemú willataní endam be qúllí hest be péwístí parastiní míratí kultúrí xoyan deken. Barudoxí Kurdistanísh wédecé her awa bé.
Híndústan zimaní Híndí wek zimaní neteweyí xoy hellbijhard. Bellam Híndí zimaní hawbeshí xellke le bakúrí ew willat e. Le xwarúy Híndústan, xorragiríyekí tund heye be dijhí Híndí, u xellk péyan xoshe le péwendíyekaní néwan axéweraní zimane jíyawazekanda le jíyat Híndí, Ínglísí be kar bihénin.
Hellkewtí Endonézí jorékí díkeye. Nasíonalístekan birríyaríyan da jaweyí, ke zimaní gewretirín girúpí étiníkí ye wekú zimaní neteweyí bekar nehénin, bellkú mallayí bekar bihénin, ke zimaní zigmakí tené kemayetíyeke le néw endonézíyayekanda, bellam besedan sall wek zimaní néwkoyí étinísítíye jíyawazekan dekar kirawe. Le akamda, endonézí qet túshí be túshí ew jore dijhwaríyanewe nehatúwe ke rúberrúy Híndústan búwetewe. Zimane nawceyyekan régayan pédediré le xuwéndgekan da be kar bihéndirén u, bew zimanane héndék berhemí kultúrísh heye, bellam zimaní endonézíyayí/Mallayí búwe be zimaní destellatdar u zall.
Bo Kurdistaní 'Éraq, renge miro bitwané jíyawazíyek le néwan zimanékí taqaney ídarí u fire zimaní le kultur u perwerde u xuwéndin da, dabiné? bew shéweye miro detwané lewey ke bibéte joreyek le Tirkíyey kemallístí xo biparézé ke taqe zimanékí beser hemú kes da dasepand. Bellam da u dezigayekí karíger u helsúrrí ídarí pédawístí be taqe zimanéke. Wexo kirdiní joreyek le Soraní wekú zimaní ídarí debé hawkat bé legell hengawí rasteqíne bo pishtíwaní le lehje serekíyekaní díke. Le perwerde u xuwéndiní seretayí le Duhok, dekiré Kirmanjí dekar bikrdiré le katékda qutabíyan férí Soranísh dekirén wekú zimaní dúwem ke le perwerdey nawendí u balla da bekar dehéndiré؛ u le Xaneqín, shéwezarí Feylí. Daw u deziga u biníyatí kultúrí ke lelayen hikúmetewe buníyey darayíyan dabín bikré debé damezréndirén u tébikoshin bo berepéshbirdin u bexodahatiní edebíyat be Kirmanjí, Hewramí u Feylí. Ew jore pishtíwaníye resmíyane le lehjekaní díke detwané hebúní zimanékí taqaney ídarí bikate shitékí xosh....
Legell bashtirín sillaw,
Martín
+++++++++++++++++++++++++++
Bocúní séyíem: Duktur Je'ferí shéxelíslamí (Jaffer Sheyhulislami)
Sillawit lé bé kak Hesen
Ba be kurtí 4 shit billém:
1- Zimaní standard yan zimaní resmíy nakiré be muhendísí saz bikré. Zimaní Ínglísí yek le here zimane standard krawekan, heta éstash híc jore ekadímíyayekí zimaní níye.
2- Emin pém waye ídí nakiré zimanékí resmíy dasepéndiré, meger ewey xellk qebúllí biken. Hushíyar búnewe le merr pénasey étiníkí, zimaní, neteweyí, kultúrí zor Hasan búwetewe. Kirdeweyekí ewto wate dasepandiní zimanékí resmíy lewaneye akamí bézarí u serhelldaní bedú dabé.
Karékí ewto natwané dawxuwazí bo mafí zimaníy zíyatir, bo nimúne le nawcekaní badínan u heuraman da kip bika; be pécewane ew dawxuwazíyane begurrtir deka. Kurdekan debé ew rastíye le zor xellkí díke cakitr bizanin. Zanistkarí hellkewtúy Kanadayí, Moníka Hélir, dellé: "kemayetíye zimaníyekan be dest ew nasíonalísmane saz dekirén ke deríyan dehawéjhin u deyanxene perawézewe" (...Heller, 1999:7: Linguistic Minorities and Moderinity)
3- Daxuda zimanékí resmíy detwané neteweyek yek bixa? na. Tirkí neytwaní Tirkíye yekgirtú ka. Éme ewe dezanín. Meseley zimaní resmí be péyí qisey Robért Kaplan u zor bírmendí gewrey díke ke hemú jhíyaní xoyan terxan kirdúwe bo lékollínewe le ser síyasetí zimaní u plandananí zimaní "efsane" yek nebé shitékí zíyatir níye.
4- Eger berrastísh mebest le yekgirtú kirdiní Kurdistan e (wate bashúr le helumerjí ésta da), lewé debé ew hengawaney xwarewe hellbhéninewe:
A. Péshxistiní hemú shéwezarekan
B. Guwégirtin le wíst u dawxuwazí hemú layenekan
C. Banghéshtiní pisporran bo ewey tejrebe u akamí lékollínewekaní xoyan bixene bercaw
D. Kat, pare u enérijhí xotan terxan biken bo em hengawaney xwarewe:
- amade kirdiní qamúsí standard kiraw u jégay bawer.
- amade kirdin/perwerde kirdiní wergérrí piroféshinall, jídí, pak, karker, rexinegir u xulqéner.
- perwerde kirdiní mamostayan, férkaran u karmendaní gishtí Soraní axéw bo fér búní Kirmanjí.
- perwerde kirdiní mamostay Kirmanjí axéw bo fér búní Soraní bo ewey deverí badínan le derfete abúríyekaní herém weduwaye nekewé.
Híwadar búm bitwanim zíyatir binúsm, bellam lére da debé qisekanim tewaw kem.
Her bijhí,
Je'fer
+++++++++++++++++++++++++++
Bocúní cuwarem: Profisor Pítir Tradgíl (Peter Trudgill)
Zor spas bo agadar kirdiní min le néwerokí nameket bo akadémí Kurdí u, ew zehmetey weber xot dabú bo wergérraní dosíyeke. Her wek dekiré bírt lé kirdibétewe emin le sedased legell ewedam ke eto le nameketda bast léwekirdúwe. Híc péwístí be standardékí yekparce níye. Babetí serekí birítín le perwerde, xuwéndin u xuwéndewarí . Gello barudoxí leyek geyshtiní dúlayene cone - axéwaní lehje jíyawazekan cende detwanin le yekitrí tébigen?
Pítir
+++++++++++++++++++++++++++
Tébíní: emin le namekem da bo "ekadímíyay Kurdí" néwí ew sharezayanim nenúsíbú, le ber ewey willamekeyan be shéwey shexisí bo min núsíbú u wek le serewe da gutim bocúní cuwarem direng be destí min geysht ke téhellkéshí namekey kem.
1 - Duktur tuvé skutinab kangas mamostay zankoy Roskilde ye le Danmark u yek le sharezayaní biwarí mafí "dú zimanetí" u mafí miroyí zimane le astí néwineteweyí da u, le sallí 2000 we taésta zíyatir le 147 kitéb, witar u núsíní díkey lew biwarane da be zimaní jíyawaz billaw búnetewe.
2- Profisor duktur Martín Van Birrwinésin serokí beshí lékollínewey berawerdikaraneye sebaret betuwéjhínewey hawcerxí íslamí lezankoy Utiréxt le Holend. Ésta sermamostay lékolerí míwane le zankoy tékinolojhí Nan Yang le Síngapúr u ta néwerrast mangí jhanivíyey sallí 2010 lewé deménétewe. Profisor Martín Van Birrawinésin be kitébe benrxekey "shéx, axa u dewillet, rékxistiní komellayetí Kurdistan" u kar u lékollínewekaní díkey lemerr Kurdistan u endonézí le astí jíhaní da be zanistkarékí obijhékitív nasirawe. Jige le zimane Ewrrúpayíyekan, shéwezare Kurdíyekan (Kurmanjí u Soraní), farsí, Tirkí, malayí (zimaní resmí Endonézí) dezané u detwané le sercawey 'Erebísh be xuwéndinewe kelk werbigré.
3- Duktur Je'ferí shéxelíslamí Profisorí jégire le mediresey zimannasí u lékollínewey zimaní le zankoy Karllton, le Otawa, kanada. Yekék le tazetirín núsirawekaní babetéke be nawí "ziman u netewe dirust kirdin le Kurdistan – 'Éraq" ke le kotayíyekaní mangí novambir le konfirransí sallaney MESA (komelley lékollínewekaní rojhhellatí néwerrast) le Boston, Amiríka péshikéshí kirdúwe.
4- Profisor Pítir Tiradgíl serokí beshí zimannasíy Ínglísíye le zankoy Firíburg le Swís, núserí be deyan kitébe le biwarí zimannasíy komellayetí (sociolinguistics) u yek le sharezayaní nasirawí néwineteweyí ye le biwarí lehjenasí dialektologyda.
+++++++++++++++++++++++++++
Namey nexuwéndirawey duktur Emír Hesenpúr bo konfirransí "ekadímíyay Kurdí le Hewlér
Berrézaní ekadímíyay zimaní Kurdí, u wérray sillawékí germ u gurr, zor be daxewe bom rék nakewé le "konfirransí zimaní resmí herémí Kurdistan" da beshdarí bikem u teníya tébíníyekanim sebaret bew base be kurtí gellalle dekem:
1- Wa díyare " ekadímíyay Kurdí" be welananí késhey zimaní standardí Kurdí u hénane gorrí késhey zimaní resmíy Kurdí deyewé ew dú késheye lék juwé bikatewe u, basí zimaní standard welabiné u, késheke wek késhey zimaní resmí dabirréjhé. Bellam, le barudoxí zimaní Kurdí da ke dú lehjey standardí heye, her pirrojheyekí resmí kirdiní yek lehje, késhey dú lehje standardeke be nacarí dénétewe gorré. Híc régeyek bo xoshardinewe lew késheye webercaw nakewé.
2- Lehjey Kurmanjí híc shitékí le Soraní kemtir níye. Her shitékí be Soraní bikutiré u binúsiré be Kurmanjísh dekutiré u denúsiré. Le ruwangey zanstíy zimanewe (zimannasí, komellnasíy ziman, zimannasíy komellayetí...) resmí kirdiní Soraní be bíyanúy " péshikewtú bún" helleye.
3- Resmí kirdiní Soraní pirrojheyekí síyasíye ke desellatí zimaníy be shéweyekí naberamberane dabesh deka. Ew pirrojheye desellat deda be axéweraní Soraní u desellat le axéweraní Kurmanjí werdegiré u le mafí zimaníy bé beshíyan deka. Ewe pirrojheyékí síyasí ye le ber ewey ke mafí zimaníy u mafí mirovíy axéweraní Kurmanjí péshél deka.
4- Péwíst níye zimaní resmí yek lehjey hebé. Eger bétú her dú lehje standardeke resmí bikrén, detwanin erkekaníyan awa berréwe berin.
elf – xuwéndin: axéweraní her lehjeyek be lehjey xoyan dexuwénin u denúsn u lehjekey dí bash fér debin.
b- diraw: layékí diraw be Kurmanjí u layekey dí be Soraní denúsiré.
j- pasport: laperreyékí basport be Kurmanjí u laperrekey díkey be Soraní denúsiré.
d- regeziname u nasnamey barí kesayetí: ewanesh wek pasport be her dú lehje denúsirén.
h- name gorrínewe: name bo hikúmetí fédirall (nawendí) be herkam le lehjekan yan zimaní 'Erebí denúsiré. Ewaney bo dewillet kar deken, be taybet ewaney bekaru barí péwendí néwan hikúmetí herémí Kurdistan u hikúmetí nawendí radegen péwíste zimaní 'Erebí u her dú lehjeke bizanin. Ewe daxuwazíékí seyr u bé péshíne u nekiraw u nebístiraw níye. Le 'Éraq, wek willatí dú zimaney dí (bo wéne kanada), debé ímkanatí wergérrandiní 'Erebí – Kurdí u Kurdí – 'Erebí le dezigay hikúmet da pék bé (le parllimaní Kanada u biljhík u willatí dú zimane yan fire zimaney dí wergérran erkékí asayí hikúmet e).
u- nawí sheqam u qutabixane: barí éste ke núsín be her dú lehje bawe biparézré u le dahatú da recaw bikré.
z- carey dí: dekiré pasport be Soraní bé u pare be Kurmanjí, yan dekiré parey kaxezí be Kurmanjí bé u urde pare (ske) be Soraní u htd.
5- Hikúmetí nawendí, be guwérey destúrí éste, mafí weí níye xo le késhey lehjekan hellquténé. Teníya gelí Kurd mafí weí heye u debé heybé ke késhey lehjekan careser bika. Eger birríyar ewe bé ke jhíyaní síyasí u zimaní 'Éraq démokratí bikré, péwíst debé hikúmetí éstey 'Éraq ewe fér bé u bíselméné ke mafí dest téwerdan lew késheyey níye. Le rabirdú da, hikúmetí íntídab u pashayetí u komar, be taybetí be's, xoyan lew késhe hellqutand bo ewey mafí zimaníy gelí Kurd péshél biken. Hikúmetí nawendí éste, debé ew bíyanúye welabiné u le batí serkut kirdiní zimaní Kurdí, hengaw hellgiré bo geshe pékirdin u birewpédaní zimaní Kurdí.
Emír Hesenpúr 14/12/2990
---------------------
Sercawe: Em wutare le mallperrí Ruwange we rénúsí Kurdí-Erebí wergíraw u hénrawetew ser rénúsí Yekgirtú Kurdí,
Fashízimí Soraní! Raweste*
Selah Ehmed
Tometbarkirdin leser binemay regezperstí u hellawardin díyardeyekí fashístí ye. Kurd be gishtíy qurbaní ew 'eqlle fashístaneye ke hemíshe Kurdyan be nokerí u yarmetí pilaní bégane u xíyanet tometbarkirdúwe. Seyr eweye ésta hendé Kurd xoyan hellgirí em xúwe fashísten le dijhí her dengékí Kurdí ke girupék be dillí nebét. Lew píshey tomatbarkirdin bitrazé, ew hézaney ke bas le zallkirdin u sepandiní shéwezarék deken beser hemú shéwezarekaní díkeda xeríke meseleyekí xeterí weha dehénine arawe ke jige le cespandiní nayeksaní zíyatir derenjamí díkey níye.
Díyardeyekí tíokirasí nabut u tirsinake ke íntélejénsíya xoy be zimanhallí berijhewendí u írade u carenúsí milyonan ínsan bizanét, ci ja íntélejénsíyay seretayí. Lewesh tirsinakitr eweye em yarí ye be pallpishtí birrék be naw wezaret bikrét ke le binerretda jige le rúy kartoní komellék hézí gendell u dijheshar hící díke nín. Dawakirdin le hikúmet ke zimanék bisepénét beser daníshtuwaní hemerreng u firezarí herémí Kurdistanda heq níye be dawayekí roshinbírí naw bibirét. Soraníyekan detuwanin cíyan hez léye legell shéwezarí Soranída bíken, bellam rewa níye beser kesí díkeda bísepénin, meger ewaní díke xoyan pékbén u xoyan Soraní pesend biken wekú zimaní xwéndin. Béguman Soraníyekan detuwanin kar bo ew pékhatine gishtíye biken, hendékísh her wayan kirdúwe u eme rewaye, bellam natuwanin daysepénin. Mafí xwéndin u qisekirdin be zimaní dayk mafékí sirushtíy hemú keséke. Ewe kesekan xoyanin ke debé birryar leser ewe biden ke con ew mafey xoyan píyade biken yan neken.
Cí shiték heye le dunyada ke ewe bihénét Hewramíyek yan Badínaníyek waz le mafí sirushtí bekarhénan u xwéndiní shéwezarí Goran yan Kirmanjí bihénét be bé íradey xoy? yek hokarí 'eqllaní níye ewe biselménét ke shiték heye le Soranída ke way lédekat shaystey ewe bét ke bibét be zimaní hemú Kurdekaní 'éraq u ew shite le Goran yan le Lúrrí yan le Kirmanjída nebét. Eger behaneke pirrojhey neteweye, ewa pirrojheyekí neteweyí ke zimaní xellkék qedexe bikat le qutabixanekanda pirrojheyekí dijheazadíye u bew péyesh pirrojheyekí naínsaní ye u pishtgíríkirdiníshí kirdeweyekí naínsaní ye. Eger pirrojhey netewe pirrojheyekí azadíxuwaz nebét bo ewaney ke lejhér cetirí síyasída kodebinewe, ewa pirrojheyeke ke le rúy exlaqíyewe debé íntélejénsíyay líbirall be hemú tuwanayewe dijhayetí bikat. Ziman giringtir u gewretire le cend hézékí síyasí ke le dunyada jige le tundutíjhí hící tiryan nezaníwe, ja eger ew zimane tenya de mallísh qisey pé biken. Cíye ew mesele pírozey ke wa le Hewramíyek bikat ke le jíyatí Goran sepandiní Soraní pesend bikat le mekiteb? dúbare, eger meseleke dirustkirdiní neteweye u ew meseleye yek zimaní yekgirtúy gereke, bo ew zimane shéwezarí Goran nebét bo Soraní bét? eger nasyonalízimí 'Ereb xuday kird be behane bo paktawkirdiní deyan ziman u shéwezar lew pantayíyeda ke péy gutrawe jíhaní 'Errebí, xo Soraníyekan ew bíyanuweshyan níye ke Soraní zimaní xudaye. Meger píshesazí bexudakirdin le arada bét le ceshiní ew gutarey ke serkirdey shorrishék u zimanekey teqdís dekat, ewesh shéwazékí teqlídí fashízime. Cí shiték heye le Goranda ke way lébikat netuwanét bibét be zimaní netewe? eger behaneke yekgtirúyí Kurde boye dawa dekirét shéwezarekaní díke (jige le Soraní) paktaw bikrén, ey eme 'eqllíyetí heman ew pirrojhe netewayetíye 'Errebíye níye ke guwaye Kurdekaní 'éraq berengaríyan kird, wata ew pirrojhe neteweyíye 'Errebíyey ke bo xatirí yekgirtúyí netewe u be naw níshtímaní 'Erreb deywíst be pallpishtí dewllet zimaní 'Errebí bisepénét beser hemú daníshtuwaní wullatda be bé pékhatiní xudí daníshtuwane jíyawazekan? lenaw pirrojhey netewe u le naw hemú pirrojheyekí díkeshda, zor asane níshanekaní fashízim le níshanekaní azadíxuwazíy jíya bikrénewe: her ejhéndayek ke rúberí azadíye sirushtíyekaní hawullatí (bo nimúne ziman) tesik bikatewe, ew ejhéndaye ser be pirrojheyekí fashíste ja ewaney bangeshey bo deken pé bizanin yan nezanin.
Eger em basí zimaní yekgirtúwe, bew ceshine serkutgerey ke bangeshey bo dekirét, le meseley mafewe sercawey girtúwe, ewa le henawída péshélkarí mafí cendín kemíne le xo degirét (le «kemíne» mebestim jhimare níye bellku mebestim kemayetíye le peywend be peywendíyekaní desellat). Hewramíyekan u Badínaníyekan u Feylíyekan u Lekekan u Lurríyekan u kakeyíyekan u ewaní díkesh heman ew mafaneyan heye ke Soraníyekan heyane u debé bituwanin ew mafane píyade biken her katék xoyan bíyanewét (béguman debé bigutiré heman shit bo Turkman u 'Erreb u Ashúrí u Kildaní u Ermení u kemíne netewayetíyekaní díkey Kurdistan raste).
Em hemerrengíye bo jégay tirsinakíye? cíye ew jore 'eqllíyetey ke le hemerrengí u firezimaní u firekultúrí detirsét? ew hézaney ke 'ewdallí dasepandiní yek jíhaní hawshéwen le willatékda, le ferhengí síyasída péyan gutirawe hézí totalítar. Ew 'eqllíyetey ke le jíyawazí u hemerrengí u firekultúrí detirsét u koshish bo le nawbirdinyan dekat péy gutirawe fashízim. Weku Dolozu Guwatarí dellén zor asane dijhí fashíst bít leser astí gishtí u, le heman katíshda fashístekey naw xot be xawen bikeyt u gewre bikeyt, ew fashístey ke leser aste bicúk u wirdekan karaye. Tirsí min lewe níye ke hendé núser le régey hézí síyasí derekí u nawekíyewe bijúllénrén u pém waye ew jore tometane jige le lewtandiní pirsíyarekan hící díke nín, bellam pém giringe ke 'eqllíyetí fashízim u maykirofashízim le hemú doxékda destiníshan bikrét cunke jíhan péwístí be serkurtgerí díke níye, bew serkutgeríyaneshewe ke le níyet bashíyewe sercawe degirin.
Giríman tenha 10 mall hen le awayíyekí dúredestda be zimanékí yan shéwezarékí díyaríkiraw qise deken. Giríman seranserí wullat jige lew déye be Soraní qise dekat. Giríman meseley dewlletísh be bunyadnaní yek zimanewe bende (ke hergíz waníye). Eger hemú takekaní ew 10 malle xoyan razí nebin, híc shiték níye le jíhanda sepandiní Soraní beser mindallekaní ew 10 malleda rewa bikat. Eger behane zoríneye leser binemay cendayetí, bew péye debé Kurdan le Turkíya waz le zimaní Kurdí bihénin cunke zoríney daníshtuwaní dewllet be Turkí dedwén u, le 'éraqíshda hemú be 'Errebí bixwénin cunke zoríney daníshtuwaní dewllet be 'Errebí qise deken u, le éranísh be farsí le ber heman ho.
Ew péshníyazey basí ewe dekat ke Soraní u Kirmanjí tékell bikrén le layen hendé «sharezawe» u duway derenjameke wekú zimaní yekgirtú binasirét jige lewey ke tirsinake zortir be nuktesh decét. Ziman birítíye le pirojhegelékí cirr u alloz ke pirre le 'eqllí nawekí bo díyaríkirdiní hemú réziman u fonétíkék ke be diréjhayí sedan sall geshe dekat u degorrét. Ewe zimane birryar leser éme dedat nek éme birryar leser jhíyan u shéwazí ew bideyn, ewe zimane éme helldebjhéré nek éme ew kelepace bikeyn u duwayí hellíbijhérín. Dekirét derbarey wushesazí u rénús taybetimendíyan leser wushe u shéwe núsíní díyaríkiraw pékbén u eme debé hebét, bellam lewe bitrazé éme wekú (ínsan) hemúman ta mirdin qutabí zimanín. Ta mirdin derbarey ew zimaney ke heye fér debín u le régeyewe le étinolojí u le xoman u le tékirray doxe komellayetí u méjhúyíyekan dekollínewe. Ziman, laní kem be péyí Heidger , berjestebúní búne. Wata bún le régey zimanewe xoy tejelí dekat bo ew búnewerey ke péy degutiré ínsan. Ziman kereste níye bo derbirríní shitan, bellkú ziman xoy sertapay shitekan u peywendíyekane. Deyan qutabxaney felsefí tenya leser ew rastíye dirustbúne ke ziman ew dezgayeye ke tékirray jhíyaní komellayetí be hemú peywendíye allozkaní desellatewe u be hemú doxe méjhúyíyekan u derúníyekanewe téyda ko búwetewe. Ew péshiníyazey ke bas le kelepacekirdin u zellatey Soraní u Kirmanjí dekat béwéneye le bémanayída. Be kurtí, ziman xorrske. Karí zimannasan zimansazí níye, bellkú férbún u ashkirakirdiní nihéníye zimanewaníyekaní zimane.
Car cíye? késheyek le arada níye ta be duway careserda bigerréyn. Xellk ziman u shéwezarí jíyajíyay heye u híc hézék le ser em estéreye mafí ewey níye péyan billét debé ew ziman u shéwezarane feramosh biken u bem ziman u shéwezare bixwénin. Eger behaneke eweye le zorbey wullataní Xorawa meseley sepandiní yek ziman (yan shéwezar) píyadekirawe bo dirustkirin u le régey dirustkiriní dewllet-netewewe, ewa ew jore 'eqllíyete debé baqí rastíyekanísh bizanét derbarey pirrojhey dewllet-netewe le Xorawa. Paktawkirdiní kemínekan pirrojheyeke sed lesed lenaw jergey pirrojhey dewllet-netewewe sercawey girtúwe. Ewey ke Be'is hénay bo 'éraq u Kurdekan berengaríyan kird, sed le sed pirrojheyekí Xorawayí bú u be díyarkirawísh pirrojhey dirustkirdiní dewllet-netewe bú be shéwaze bawe Ewrúpayíyekey. Damezréneraní Be'is yeke yeke qutabí pirrojhey modérnítey Xorawayí bún u zorbeyan be kirdar qutabí bún le zanko Ewrúpayíyekanda. Kirdiní Xorawa be péwane bo hemú tégeyekí rastétí u rewayetí béjídal yekék lew nexoshíye deste jem'íyaneye ke hendék íntéléjénsíyay seretayí téydekewin. Jénosaydísh dahénrawékí Xorawayíye u le dillí pirrojhey modérníte daye. Paktawkirdiní sedan girúp u komellgey xojéyí le kíshwerí Emeríka u kíshwerí Esturalíya u zor koloní díke pirrojhey Xorawayín. Béguman Xorawa kurt nakirétewe tenya bo ew shitane (u hemú kurt kirneweyekí Xorawash helleyekí sawílkeye) bellam ew shitanesh dernakirén le Xorawa u pirrojhey modérníte. Rijhémekaní Eferíqa u Xorhellatí Nawerrast u Cín paktawkirdiní kemínekan le Xorawawe férbún, nek her ewende bellkú zorbeyan be yarmetí téknolojí u zaníyarí Xorawayísh paktawkirdiní kemínekanyan jébejékird. Kurd nimúneyeke leser ew kemínaney ke ber aweha paktawkirdinék kewtin le régey ezimún u kerestey Xorawayíyewe. Tékirray ew denganey ke xéríyan téda bét le Xorawa dijhí sertapay ew serdeme xwénawíyen ke kolonyalízim u pirrojhe síyasíyekaní modérnítey guwastewe bo jíhan. Deyan hézí Xorawayí serqallí hewllí cakkirdnewey derenjame karesatawíyekaní ew pirrojhanen, gercí deyan hézí díkey Xorawayí parézigar u rastrrew héshta xeríkí tewawkirdiní heman pirrojhen le cuwarcéwey ímpiryalízimí niwéda.
Eger behaneke eweye ke péy degutré xebatí Kurdayetí! ewe Hewramíyekan bún ke gazyan kira besera. Eger pisúley zallbúní shéwezarék le régey xwéní qurbaníyekanewe mor dekirét, ewa fashízim dirust birítíye lew bírkirdineweye. Ew benaw pirrojheyey le ke xeyallí íntélejénsíyay seretayí Kurda ye hercíyek bét rewayetí bewe nabexishét ke mindallékí nasoraní Soraní beserda bisepénré le mekiteb, yan mindallékí nakirmanjí Kirmanjí beserda bisepénré. Her pirrojheyekí weha birítíye le fashízim, ja netewayetí bét yan na. Zor mesele hen giringin wekú dirustkirdiní dezgay dewlletíy u yasayí, bellam híc meselyek lewe giringtir níye ke takí ínsaní le her kwéyek heye ziman u kultúr u shéwejhíyaní kesí díkey beserda nesepénré. Mafí ziman le mafí jhíyan jíya nakrétewe, pirrojheyek eger neytuwaní em mafe biparézé u dakokí lébikat debé biwestét ja pirrojheke be nawí netewewe bét yan benawí xuwawe bét yan benawí her jore aydyolojíyekí desellatgeray díkewe bét. Eger le her shuwénékda dewllet péwíst bét, bo parastiní ew hemerrengíyane péwíste nek bo lenawbirdinyan.
Hendék hen be nawí xuwawe wurdewurde mafe sirushtíyekanman zewit deken, hendék hen be nawí xomanewe ew mafaneman lé heram deken, hendék hen benawí yekgirtúyíyewe heman shit deken, hendék hen le serjem em hézane ke sed le sed péyan waye karékí bash deken bo hemúman, bellam ewey ke emane, hemúyan, le yadí deken eweye ke híc ínsanék mafí ewey níye ke xoy be zimanhallí hemúman bizanét. Ke kar déte ser ziman yek desellat rewayetí heye ewesh dayke. Mindallan debé be zimaní daykíyan bixwénin, em meseleye péwístí be híkmetí híc péxemberék yan jadúgerék níye. Her le éstawe hendék amaden xellik bewe tometbar biken ke destyan le pishteweye boye deyanewét be zimaní daykíyan qise biken u bixwénin le Kurdistanda, eme heman ew tometeye ke le mawey yek rojhda bú be xerdell u kira beser Hellebjeda. Eger fashízmí Soraní le éstawe ranegírdirét, rojhék dét dekrétewe be bíyanúy paktawkirdiní ewaní díke, dekirét be xerdell.
Be diréjhayí méjhúy paktawkirdin, bíyanúwekan berijhewendíy gishtíy u rohí netewe u yekétí netewe u gel u em jore zarawe fashístane búne. Eger berijhewendíyek hebét gishtíy bét, ew berijhewendíye debét pishtí be maf u azadí tak bestibét, her dengék nakok bét legell emeda le jhér her bíyanúyekí síyasíy u méjhúyída bét, debé bibrét bo taqígey destiníshankirdiní dirmí fashízim. Yek roh heye ewísh hí take, her hézék ew rohe bikat be qurbaní her «roh»ékí díke, wekú ewey ke péydellén rohí netewe, ewe hézékí na'eqllaní bikujh u xwénawíye cawí le jehenemék birríwe wekú carenús bo ew xellkaney ke dekewine ber rehmetí desellatí. Her bangesheyek bo yekétí (yekgirtúyí) ke ejhénday tuwandinwey hemerrengí u jíyawazíy zimanewaní u kultúrí pébét, bangesheyekí fashíste u jige le mergí be komell híc pirojheyekí díkey níye le duwa derenjamda. Emane wanegelékin jige lewey xwéner u qutabí méjhúy Xorawa u Xorhellatí Nawerrast deyanzanét, hemú Kurdékí hoshmendísh debé féryan búbét duway nizíkey hefta sall le qurbaníbúní fashízim. Hendékman dekewíne naw tewjhmí fashízimewe bebé ewey agadarbín, hendékí díkeman bekardehénrén le régay tewjhmí fashízimewe, bellam bíríy rexneyí debé tuwanay herdem xoxwéndinewe u serbexoyí búnewey hebét.
Zor ber le peydabúní serkirdey fashíst, sha'írí fashíst u núserí fashíst u hunermendí fashíst dirust bibún le seretakaní sedey Bístemí Ewrúpada. Jige le Franco, xudí serkirde fashístekan lew nawendanewe peydabún. Bo nimúne Mussolini núser u felsefekar bú u Hitler hunermend u núser bú. Yeké le manífésto here fashístekaní sedey Bístem maníféstoy ayndegerekane (Futurists). Fashízim hemíshe be nawí hemuwan u be nawí carenúsí netewe u be nawí roh u xwén u xebat u xak u berijhewendíy netewewe hatúwe u herdem be serkurtgerí kultúrí u bertesik kirdinewey maf u azadíyekan u duwajar paktawkirdin u komellkujhí tewaw búwe. Wehmékí baw ke zorbeman hemane eweye ke hézí nadíyar u seyr le rojhgarí nadíyar u seyrda méjhú dirust deken. Rastí eweye hemú rojhék hemúman méjhú dirust dekeyn. Wekú con Enfal le estoy hemú ew kesanedaye ke búne hoy hatine aray rojhgarí Enfal, ja be kirdewe yan le ber békirdeweyí, le zanínewe yan benawí zanínewe, ewaney ke emirro le jhíyandayn berpirsíyarín lewey ke le ayendeda rúdedat le peywend bew xellkaney ke bé aga le wehmú u nexoshí u pirrojhe u yaríyekan dekirén be babetí gemey fashízim. Kurdayetí debé rabigírdiré ber lewey bibét be xerdell. Be'sízim le derewerra deywíst kar leser karekterí Kurdí bikat, bellam xeter u karígerí Kurdayetí lewedaye le nawewerra u le bergí romansída u be dengí qurbaníyewe xeríke fashízim buníyad denét. Hendékman zú u hendékman zor direng u hendékman hergíz bexebernabínewe le naw kejhawey fashízimda. Emirro, min xom béberí dekem le fashízimí Soraní.
* Serinj: Tikaye ba rún bét ke lem wutare mebestim hérishkrdine ser hemú ewane níye ke péyan waye debé Soraní bikrét be zimaní resmí le herémda. Ewe duwajar rayeke u deshét shití me'qúl le pishtíyewe bét u hendékísh her wekú péshníyazékí awa le meseleyan ruwaníwe. Duwajar hemú kes detuwanét hewillbidat pékhatinékí gishtí leser meseley ziman dirust bét ke guzarshit le íradey síyasí zortirín jhimarey xellik bikat le wullatékda, gercí dirustí u nadirustí emesh dewestéte ser ewey ke ta cend pirojheyekí weha guzarisht le íradey kemínekanísh dekat. Bellam le díyardey fashízimí Soraní (wekú le wutarekeda rúndebétewe) mebestim le cend demargíréke ke jige lewey xeríkin benawí hemuwanewe qise deken, xeríkí tometibazíyekí bazarrí béwénen le dijhí xellkí nasoraní be ceshinék ke jige le fashízim hící tirí pé nagutré. Díyare tometbazan le hemú lakanda hen, bellam ke xellkék begishtí leser binemay regezperstí bikréne babetí béhurmetí u riq u kíne, eme díyardeyeke ke nabé régey pébidrét be nawí híc shitékewe bicéte buwarekaní mídíyawe, wekú capemení.
--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~
Tébíní: Em witarey berréz Selah Ehmed le jhimarey 443-í rojnamey Hawlati (Hawillatí), Yekshemo 27-07-2008 da billaw kirawetewe. Le layen wébnúsí Ruwangewe hénrawete ser xetí péshníyazkirawí KAL. Bo xwéndnewey deqí witareke be xeti Allugorrkirawí 'Errebí, serdaní Mallperrí Hawlati (Hawillatí) biken.
Giringíy ziman u standard bún le sístemí perwerdeda
Mezin 'Usman*
Rwanínék le ziman u ekitívkirdiní, le naw pirose perwerdeyyekaní bashúrí Kurdistan sístemí perewedey her neteweyek, bestirawetewe be cend amanjékí neteweyí, kultúrí, sharistaní u cend rihendékí tirí búníyey mirovayetí u kaye síyasíyekaní sinúrí dewilletdarísh rastewxo birríyarder u darréjhey plan u dananí sístemeken.
Eger bimanewét le yekék le qeyranekaní éstay komellgey Kurdí wirdibinewe, betaybet le rúy nasyonalístíyew, ewa debét penje bixeyne ser ew shéwezaraney, ke búnete hoy lékitrazandiní yekparceyí xak, díd u bocúní zimanewanan u tenanet hawníshtimananísh lebabet pirensípe neteweyíyekanda, bo?
Éme zíyatir hézí xuwéndineweman dexeyne ser beshe azad kirawekey bashúr le rúy kíyanewe u beshe dagírkirawekey lerrúy zimanewe. Raste bashúr le duway raperrínekey sallí 1991ewe tuwaníwíetí parceyek le xakí dayk bikate lankék bo bujhanewe u beserkirdinewe kultúríyekan, ke lenawerrokída hellgirí peyamí jhíyandinewey netewayetí búne, bellam ew lankeye gelék jaran neytuwaníwe xoy le cing berjhewendíye hizbíyekaní rizigar bikat. Bo nimúne le hemú wullatékda wezareték heye ke erkí serekí arastekirdiní newey niwéye be aqarí ekadímíkirdiní hemú ew beha miroyíyaney ke modérrine (le nimúney émeda neteweyí modérrin) dekene dirushmí pirosey perwerde, kecí le bashúrí azadikrawda em amirazane nabínín ke le xemí pirse perwerdeyíyekanda bét yanísh le henawí xoyda boy bsútét. Hokarí emesh degerétewe ser lawazíy destellatí síyasí u xéllí ekadímístekaní Kurd, ke le her cuwarparceda rollí kara degérrin. Ewane neyantuwaníwe beshéwey díyalog u le yekgeyshtin, sístimékí perwerdeyí ke hellgirí peyamí dahatúy Kurdistaní gewre bét, betaybet le rúy zimanewe, awa biken.
Nimúne: eger le rúy zimanewaníyewe awrrék le pertúkekaní xuwéndiní bashúr bideynewe, boman derdekewét, ke wezaretekey éme (ewey le serewe basim kird) ewendey lexemí pertewazekirdiní zimaneke u ragirtiní dillí naskí mílletekemandaye, bírí neperríwete ser ew géjhawey ke bo dahatuwí Kurdistaní hellnawe. Le sallí parda ke cend gorrankaríyekí síyasí hate péshewe bo dú hízbe serekíyekey bashúr u búwe hoy zíyatir lék nizík búneweyan (ja her hoyekí le pishtewe bét) wístíyan le pall emeda karék biken ke dillí hemú shéwezarekaní wek Kirmanjí serú, Kirmanjí nawerrast, Goraní (heuramí) le xoyan razí biken, (ewe mekirék bú le pénaw bo cúne péshe u xo sepandin le Kurdistaní gewreda le dahatúda) em helí kare, jige le péwístíyekí síyasí xoyan, qet nebú be ellternatívékí wa ke ziman bikate geyenerí shéwezarekaní Kurdistan beyekitr, em rengdaneweyesh le pertúkekaní xuwéndiní sallí 2007 -2008da derdekewét, ke jige le shéwandin neytuwaní dillí xuwéndikar u mamostayaní ew neteweye razí bikat ke tushí melel bún u cawerréyí zimanékin ke péyí billén zimaní dayk.
Eger le nizíkewe weku fermanberék le karda bít, detwaní ew boshayíyane bidozítewe ke le lay xuwéndikar bote déwezimeyek u jige le rakirdin léyí, hící tirí ledest naye u bote semakerékí yarígay zimanewaní. Beder lewanísh mamosta túshí heman shok u darruxan hatúwe, ke yeke yekey xuwéndikarí Kurdí girtotewe.
Nebúní planékí tokme u fir exuwaz le layen wezaretí perwerdewe, bote hoy ewey ke sallane be réjheyekí zor le dahatí herém be ba biden, cunke natwanin bigen be sístemékí shayen u jégay pesendí hemú layek , leser astí zanistí, zimanewaní u karígeríy rewshí Goran. Le gorraní sallí parda teníya shiték bercaw dekewt ke serinjí nek férxuwazékí rakéshabú bellku nexuwéndewaranísh ketibúne giftugo u waq wirrman léyí. Búní em dú jore dufaqeyíyey ke leser shéwaezarekan dekirét, tenha ladanékí nazanistí u xizmetkirdiní entí zimanekemane, cunke dú destúrí zimaní le yek katda u le yek boteda nemaní súdí ziman dexate rú, be péyí bocúní zorbey zimanewanan bashtirín ziman u serkewtutirín ziman ew zimaneye ke berew kurtibirrí sadeyí birrwat. Ídí éme le kiwéy em bocúneda xoman bibínínewe ke cend résayekí rézimaní teníya erkí geyandiní peyamék jébejí deken?
Em hellanesh níshandaní naberpirsíyaríyetí ye hem le layen wezaretí hikumetí herém u hem ew pisporre kurtibínaney ke bem kare helldestin. Bo careser u régirí le berdem em geme kirdine, péwíste desellat súd le tuwanistí hemú zimanewananí Kurd le her kunjékí duníya, ke hemú bír u endéshey xoyan xistúwete ger bo dozínewey ew pénase netewíyey ke péyí degutirét ziman, bibínin. Bo ewey férxuwaz bibéte neweyekí kara ta le dahatúda u bitwanin ew lemperrane bishikénin ke ésta zorbey zimanewanan leser astí nawceyí bo pirse zimaníyekan dirustíyan kirdúwe.
Le kotayída dellém: ke wístit neteweyek berew helldérí bibeyt, meramekanit bixe naw ew sístemey ke takí komellgekey léwe perwerde debét.
*Mamostay qutabixane
Girtígeh ú Zimané Kurdí
Shervab Dogan
Girtígeh jihekí xwedí taybet e. Taybeta wé jhi rewsha wé ya dorpéckirí ú car hawirdor teng té. Ew der yek jihén ku giríngiya jhi bo ziman bé dayín e.
Eger em bixwazin ku zimané me bi pésh bikeve divé ku em li hemú qadén jhiyané bi zimané xwe biaxivin, bixwínin ú binivísin. Lé belé li hinek qadan divé ku em her tim bi zimané kurdí biaxivin. Mínak, divé em li malén xwe, jihé karé xwe, li kuce ú kolanén xwe ú ya ku ez gelekí giríng dibínim divé ku li girtígehan tené bi zimané kurdí bé axaftin, bé xwendin ú bé nivísandin.
Hevalén Delal, cima li girtígehan tené axaftina zimané kurdí? Jhi ber ku é jhi bo zimané kurdí herí zéde éshé dikishínin, dijhwariyé dibínin, rastí neheqiyan tén ew kesén ku di girtígehé de ne. Jhi ber wé divé ku jhi me zédetir hevalén ku girtiyén siyasí ne ú jhi ber doza zimané kurdí, jhi bo azadiya gelé kurd hatine girtin divé girtígehan bikin dibistan ú wargehén zimané kurdí.
Lé mixabin jhi xeyní cend hevalén girtí pé ve hemú girtiyén din qet li ser zimané kurdí naxebitin. Dev jhi xebitandiné berdin welehí bi zimané kurdí naaxivin jhí. Ez van tishtan ne ku jhi seré xwe dibéjhim. Jhi bo ku min bi cavé xwe dítiye ú bi guhé xwe bihístiye.
Ez bi xwe li girtígeha Mérdín ú Amedé raketime. Ú ev nézí saleké ye ez dicim hevdítina girtígeha Midyadé. Li Mérdíné cend kesén ku bi kurdí diaxivin hebún, lé jareke din jhí bi piraní bi tirkí diaxivín. Lé belé li girtígeha Amedé ya típa D, hema hemú girtí bi tirkí diaxivín. Wele dema ez li wir búm min digot belkí ev der bajharekí tirkan e ú kurd lé tune ne. Jhi ber ku li girtígeha Amedé hemú jhiyana me bi tirkí bú.
Divé ku édí hún girtígehan bikin dibistanén zimané kurdí ú jhi hemú kesén derdoré re bibin mínak jhi bo péshxistina zimané kurdí. Ew derfet jhí hene. Li gelek girtígehén li heremé pirtúkén bi zimané kurdí, ferheng, rojhname ú kovaré ku nivísén kurdí té de jih digirin hene. Ú hevalén ku li gel hev in gisht kurd in. Kesén ku téne hevdítina wan jhí kurd in.
Wele heger ku girtiyén siyasí édí jhi bo ku zimané kurdí bi pésh bikeve nexebitin, divé wí wextí xwe pir bipirsin. Divé édí nebéjhin, "em jhi bo nasnameya kurdí hatine girtin". Divé édí nebéjhin, "em doza ziman, cand ú nasnameya kurdí dikin" Ez van tishtan jhi bo girtiyén ku derfetén wan hene dibéjhim. Li gor ku ez dizanim li girtígehé herémé ev derfet hene. Lé li girtígehén metropolan derfet hinekí kém in, astengkirin ú qedexekirina cavkaniyén bi kurdí ú qedexekirina axaftina bi zimané kurdí jhí bi piraní li girtígehén metropolan li ser girtiyan té meshandin.
Li gelek girtígehan nahélin ku rojhname, pirtúk, kovar ú nivísén kurdí tékevin desté girtiyan. Qedexe dikin. Li gelek girtígehan jhi bo ku girtí di telefoné de bi malbatén xwe re bi kurdí axivíne telefonén wan hatine qutkirin ú li rastí jezayé jur bi jur hatine. Li gelek girtígehan jhi bo ku girtí bi kesén ku hatine hevdítina wan re bi kurdí axivíne li rastí lédan ú jezayén hujreyé hatine. Li gelek girtígehan jhi bo ku di nameyan de hin hevokén bi zimané kurdí hene ew name nedane girtiyan ú nameyén girtiyan jhí rénekirine jhi derve re.
Hún hemú, van pékanínén jhi derveyí hiqúqé, van astengí, van neheqiyan dibínin. Lé mixabin li hember van pékanínan jhí hún hevalén ku niha di girtígehan de ne, hún jareke din jhí bi malbatén xwe re bi zimané tirkí diaxivin, hún bi kesén ku téne hevdítina we re bi tirkí diaxivin, hún bi hevalén xwe re bi tirkí diaxivin ú hún jhí weke dildarekí zimané tirkí, hún zimané tirkí bi pésh dixin, hún zimané kurdí jhí qels dikin. Ú jhi hemú kesén ku téne hevdítina we re hún dibin mínakeke cewt. (cend hevalén istísna én ku jhi bo zimané kurdí diaxivin ne di nav wan de ne!!!)
Édí divé ku em li hemberí van hemú zextan li zimané xwe xwedí derkevin ú jhi van cewtiyan vegerin. Édí divé ku girtígeh jhi bo péshxistina zimané kurdí bibin mínak jhi hemú derdoran re.. .
Cavkaní: Mallperra Azadiya Welat
Hellawardin ú perawéz kirdiní shéwazekaní Kurdí
Hesen Qazí (Rúwange, 21/04/2008)
Jébejékirdiní "peyamí komelék núser ú edíb ú ekadímístí kurd bo "standerayzkirdiní zimaní kurdíy [kurdí]" be manay helawardin ú perawéz kirdiní shéwazekaní kurdí ye.
Le rojhnamey Hawillatí da (jhimare 415, yekshemme 20/4/ 2008 ) bangewazék be ímzay 53 " núser, edíb ú akadémístí kurd" ruwew serokí herémí Kurdistan, serok ú endamaní Parlamaní Kurdistan, serok ú enjumení wezíraní Kurdistan, wezírí perwerdey xwéndiní balla ú roshinbíríy [roshnbírí] endamaní mektebí siyasíy YNK, PDK ú Yekgirtuwí Islamí ú hízbe kurdistaniyekan" billaw kirawetewe ú be kurtí ú be kurdí dawa le ew destellatane deken be dem bangewazekeyan ewe bicin bo "be fermí nasíní kurdíy nawerrast" be bé ewey be rúní diyarí biken mebestí yan kame shéwazí Kurdí ye cunkú denúsin: "ew zimaney ke mebest man e be fermí binasré heman ew zimane ye ke zanay Xuwa lé xoshbú Tofíq Wehbí beg rénúsí bo danawe, zimaní yekemín hukúmetí Kurdí, hukúmetekey shéx Mehmúd ú Komarí Mehabad bú, pashan le sallí 1949 le konferansí gishtí mamostayan le Sheqllawe jext le ser be fermí nasíní kirawetewe".
Wajhokaraní em peyame ke héndékiyan xizmetí gewre yan be rúnakbírí kurdí be gishtí kirduwe ú ew xizmete yan sinúrí ew shéwazey péyí deduwén tédeperéné, be pall pishtí hukmí méjhuwí ke selmandiní jégey gengeshe ú lédwane wístuwiyane pasawék bo selmandiní peyameke yan bihéninewe. Xiwéndineweyekí babetiyane ú be dúr le demargirjhí capemeniyekaní serdemí shéx Mehmúd ú serdemay destelatí Komarí Kurdistan le Mihabad derí dexa, le gell ewesh da tégeyshtiní dúlayene le ara da ye, bellam be péy péwerekaní zimannasí jiyawaziyekí zorísh le néwani yan da bedí dekiré. Le buwarí sémantík ú watasazí da yekiyan le jhér tawí 'Erebí, Tirkí ú Farsí ú ewítiri yan le jhér kardanewí Farsí da buwe.
Wajhokaran hercendí wístuwiyane axéweran ú dekarhéneraní shéwazekaní Kurdí tir neyawrújhénin bellam be zanayí yan narrastewxo bocúneke yan zemíney dabiranékí díke le néw komellaní Kurdí duwé da pék dehéné.
Ewey ke jéyí serinj e dekarkiraní ew dawxwaze le buwarí kirdeyí da tewaw be pécewaney réz girtin le fire ceshní ú jorajorí ye (ú le ére da fire ceshní zimaní) ke beshékí zorí ew núserane le núsín ú hellwéstekaniyan da derí debirin.
De rastí da le em qonaxey henúkeyí Kurdistaní Iraq da ewey debé pésh bixiré ú pilaní bo dabindré daní derfet ú deretaní yeksan e be hemú shéwezarekaní ke le ew beshey jugrafiyayí Kurdistan da dekar dekirdirén. Be " fermí nasíní" shéwazék le ziman bimanewé ú nenhewé debéte hoy hellawardin ú de perawéz awétiní ewaní dí ú axéweran ú bekarhéneraní shéwazekaní díke be heq wek "xushk ú biray cikole" hest be xoyan deken.
Núseraní peyam le birí peyamékí gishtí ewto heq wabú pilanékí zimaní konkrét ú bé péc ú pena ke be péyí fire ceshní zimaní komellgey Kurdistaní Iraq daréjhrabé péshkéshí destellatí siyasí ú daréjheraní buwarí xwéndin ú perwerde biken.
Béguman ne xellkí herémí Badínan, ne nawcey Hewraman ú ne axéweraní shéwazí kurdí xwarú le néwerokí ew peyame razí nabin, le serubendék da ke zor pirs ú babetí giríngtir pédawístíyan be sirinjí yek da be duy destelatí siyasí heye dawayekí ewto jige le tízdaní kefukulí bestiranewey nawceyí ú xojéyí cítirí lé shín nabé, híwadar im wajhokaran be bocúní xo yan da bicinewe ú bangewazí rézlénan le fire ceshní zimaní biden nek dasepandiní tak ceshní.
Sercawe; mallperrí RUWANGE 21/04/2008
ههڵاواردن و پهراوێز کردنی شێوازهکانی کوردی
له ڕۆژنامهی هاوڵاتی دا ( ژماره 415، یهكشهممه 20/4/ 2008 ) بانگهوازێک به ئیمزای 53 " نووسهر، ئهدیب و ئاکادێمیستی کورد" ڕووهو سهرۆکی ههرێمی کوردستان ، سهرۆک و ئهندامانی پارڵمانی کوردستان ، سهرۆک و ئهنجومهنی وهزیرانی کوردستان، وهزیری بهروهردهی خوێندنی باڵا و ڕۆشنبیریی [ڕۆشنبیری] ئهندامانی مهکتهبی سیاسی ی.ن.ک، پ.د.ک و یهکگرتووی ئیسلامی و حیزبه کوردستانییهکان" بڵاو کراوهتهوه و به کورتی و به کوردی داوا لهو دهستهڵاتانه دهکهن به دهم بانگهوازهکهیانهوه بچن بۆ " به فهرمی ناسینی کوردیی ناوهڕاست " به بێ ئهوهی به ڕوونی دیاریی بکهن مهبهستیان کامه شێوازی کوردییه چونکوو دهنووسن: " ئهو زمانهی که مهبهستمانهبه فهرمیی بناسرێ ههمان ئهو زمانهیه که زانای خوالێخۆشبوو (تۆفیق وههبی بهگ) ڕێنووسی بۆ داناوه، زمانی یهکهمین حکوومهتی کوردیی [کوردی]، حکوومهتهکهی شێخ مهحموود و کۆماری مههاباد بوو، پاشان له ساڵی 1949 له کۆنفرانسی گشتیی مامۆستایان له شهقڵاوه جهخت له سهر به فهرمیی ناسینی کراوهتهوه".واژۆکارانی ئهم پهیامه که هێندێکیان خزمهتی گهورهیان به ڕووناکبیریی کوردی به گشتی کردووه و ئهو خزمهتهیان سنووری ئهو شێوازهی پێی دهدوێن تێدهپهڕێنێ، به پاڵ پشتی حوکمی مێژوویی که سهلماندنی جێگهی گهنگهشه و لێدوانه ویستوویانه پاساوێک بۆ سهلماندنی پهیامهکهیان بهێننهوه. خوێندنهوهیهکی بابهتیانه و به دوور له دهمارگرژی چاپهمهنییهکانی سهردهمی شێخ مهحموود و سهردهمای دهستهڵاتی کۆماری کوردستان له مهاباد دهری دهخا، لهگهڵ ئهوهشدا تێگهیشتنی دوولایهنه له ئارا دایه، بهڵام به پێی پێوهرهکانی زمانناسی جیاوازییهکی زۆریش له نێوانیاندا بهدی دهکرێ. له بواری سێمانتیک و واتا سازیدا یهکیان له ژێر تاوی عهڕهبی، ترکی و فارسی و ئهویتریان له ژێر کاردانهوی فارسی دا بووه.
واژۆکاران ههرچهندی ویستوویانه ئاخێوهران و بهکارهێنهرانی شێوازهکانی کوردیی تر نهئاورووژێنن بهڵام به زانایی یان ناڕاستهوخۆ بۆچوونهکهیان زهمینهی دابڕانێکی دیکه له نێو کۆمهڵانی کوردی دوێ دا پێک دههێنێ.
ئهوهی که جێی سهرنجه دهکارکرانی ئهو داوخوازه له بواری کردهیی دا تهواو به پێچهوانهی ڕێز گرتن له فرهچهشنی و جۆراجۆرییه ( و لێره دا فره چهشنی زمانی) که بهشێکی زۆری ئهو نووسهرانه له نووسین و ههڵوێستهکانیاندا دهری دهبڕن.
ده ڕاستیدا لهم قۆناخهی ههنووکهیی کوردستانی عێراق دا ئهوهی دهبێ پێش بخرێ و پلانی بۆ دابندرێ دانی دهرفهت و دهرهتانی یهکسانه به ههموو شێوهزارهکانی که لهو بهشهی جوگرافیای کوردستان دا دهکار دهکردرێن. به " فهرمیی ناسینی" شێوازێک له زمان بمانهوێ و نهنههوێ دهبێته هۆی ههڵاواردن و دهپهراوێز ئاوێتنی ئهوانی دی و ئاخێوهران و بهکار هێنهرانی شێوازهکانی دیکه به حهق وهک "خوشک و برای چکۆڵه" ههست به خۆیان دهکهن.
نووسهرانی پهیام له بری پهیامێکی گشتی ئهوتۆ حهق وابوو پلانێکی زمانی کۆنکرێت و بێ پێچ و پهنا که بهپێی فرهچهشنی زمانی کۆمهڵگهی کوردستانی عێراق داڕێژرابێ پێشکێشی دهستهڵاتی سیاسی و داڕێژهرانی بواری خوێندن و پهروهرده بکهن.
بێگومان نه خهڵکی ههرێمی بادینان،نه ناوچهی ههورامان و نه ئاخێوهرانی شێوازی کوردیی خواروو له نێوهرۆکی ئهو پهیامه ڕازی نابن، له سهروبهندێک دا که زۆر پرس و بابهتی گرینگتر پێداویستییان به سرنجی یهکدابهدووی دهستهڵاتی سیاسی ههیه داوایهکی ئهوتۆ جگه له تیزدانی کهفوکوڵی بهسترانهوهی ناوچهیی و خۆجێیی چیتری لێ شین نابێ، هیوادارم واژۆکاران بهبۆچوونی خۆیان دا بچنهوه و بانگهوازی ڕێزلێنان له فره چهشنی زمانی بدهن نهک داسهپاندنی تاک چهشنی.
حهسهنی قازی - ٢١/٠٤/٢٠٠٨
Hellwéstí 53 kes u carenúsí zimaní neteweyek
Dr. Hashem Ahmadzadeh (Hashim Ehmed Zade)
Ser Mamostay Lekollinewe Kurdiyekan
Hawseroki Nawendi Lekollinewey Kurdi
Xwendingey Zaniste Mirovayetí u Komelayetiyekan
Zankoy Exeter - Britanya
Le rékewtí 20-4-2008 da dawakariyek be wajhoy 53 núser u callakí buwarí edebí u rojhnamenúsí billaw buwetewe ke téyda dawa le desellatdaraní Bashúrí Kurdistan dekirét Kirmanjí Xuwarú be zimaní fermí ew beshey Kurdistan binaséndrét. Be duway billawbúnewey em dawakariye héndék le axéweraní Kirmanjí Serú kardaneweyekí túndyan níshan da u be kirdewe dú berey dijh be yektir shiklyan girt u wédecét em base bem zúwane kotayí pé neyet. Le heman katda cend zimannas u zimanzaní kurdísh le cend rúnkirdinewey jiyawazda bocúní xoyan leser em babete giringe bilaw kirduwetewe. Léreda hewill dedem be kurtí komellék sernjí xom lem barewe bixeme rú u híwadarm be norey xom hander u régaxoshkerí basékí wurdí zanstíane u berpirsiyarane bim le ser yekék le giringtirín níshanekaní nasnamey Kurdbún wata zimaní Kurd
- Ziman diyardeyeke ke le rewtékí méjhuyída ser helldedat u le rewtékí méjhuyíshda geshe dekat. Zor hokarí abúrí, komellayetí, siyasí u kultúrí le derewey geshey sirúshtíaney ziman debine hoy perregirtin yan le nawcúní zimanék. Jhimarey ew zimananey le seretay hatine aray yekem komellgekaní mirovewe heta esta qiseyan pékirawe le beparéztirín astda pitir le 150000 ziman búne. Le rojhgarí emrroda jhimarey zimanekan geyshtuwete nizíkey 6000 u péshbíní dekirét ta kotayí sedey Bístuiyekem em jhimareye dabezéte bo kemtir le 1000 ziman. Sereray em réjhe gewreyey mergí zimanekan, heta éstash ziman wek xallí serekí nasnamey mirovekan u netewekan seyrí dekirét.
- Babetí standardkirdiní ziman le derewey geshey sirúshtyaney zarawekan le rewtékí méjhuyída, birítiye le hewlí be planí deselatí siyasí u roshnbírí bo afrandin, gelalekirdin u be nawendkirdiní zimanék yan zaraweyek, bo desteberkirdiní zimanékí fermí wek amrazí péwendí le cuwarcéwey joxirafiyaiyekí siyasída ke le shéwey dewllet-neteweda xoy debínétewe.
- Rewtí zallbúní zaraweyek yan zimanék be ser ziman u zarawekaní tirda be hoy hokargelí siyasí, kultúrí, abúrí u komellayetí zor jaran shéweyekí nadémokiratyaney be xowe bíníwe. Eger kirdeyekí wa le sedey nozde u seretakaní sedey bístemda tuwaníbétí be bé nanewey girftí zor, serkewtú bét, lem serdemeda esteme karékí ewto be sanayí serkewtin wedest bihénét.
- Dewllet-netewekaní Rojhellatí Nawerast le seretay sedey bístemda tenya be zebiruzeng tuwaniyan zimaní girúpgelékí étiníkí taybet beser zimanekaní tirda zall biken. Siyasetí Mistefa Kemal le Turkiya u Reza Xaní Pehlewí le Iran nimúney bercawí milhurí siyasín ke rewtí sepandiní zimanék u sirínewey zimanekaní tir dekate amanjí sazkirdiní neteweyekí yekdest u yekziman.
- Pirsí Kurd wek pirsékí siyasí xawení taybetmendiyekí sinúrbezéne u her destkewtékí siyasí u kultúrí le beshékí Kurdistanda rastewxo kartékerí debét le beshekaní tirí Kurdistan da.
- Dabeshbúní Kurdistan buwete hoy béberíbúní zimaní Kurdí u zarawekaní le téperr kirdiní gesheyekí sirúshtyane. Em dabeshbúne le heman katda zarawe Kurdiyekaní xistuwete naw helumerjí jiyawaz. Le katékda ke le beshék le Kurdistan hellumerjékí kem ta zor lebar bo zarawey Kirmanjí Xuwarú rexsa, Kirmanjí Serú kewte ber hérshí shovénístaney deselatdaraní Turk u bo mawey hesht deye hewllí sirínewey hemú asewarékí dira. Hewllí Kurdekaní Bakúrí Kurdistan bo bújhandnewe u geshepédaní zimaní Kurdí sereray zextí zorí nahezaní em zimane ezmúnékí pirrbayexe u debé rézí lébigírét.
- Kurdan wek neteweykí bé dewllet le hewll u xebatí béwucaní xoyanda be diréjhayí sedey bístem, sererray kendukospí zor, tuwanían hestí hawbeshí hogirí be pirsí neteweyí biparézn u xo wek neteweykí hasha lékiraw níshan biden.
- Dú zarawey serekí Kurdí, Kirmanjí Serú u Xuwarú ewende lék nizíkin ke nakiré wek dú ziman hellsukewtyan legell bikirdrét. Le heman katda em dú zaraweye ewendesh le yektir jiyawazin ke nakiré wek yek ziman dabindrén. Hogirí Kurdan be yektir le derewey sinúre fermiyekanda, layenékí behézí kurdayetiye u rewa niye jiyawazí zaraweyí bikiréte lemperék leser regay hawcarenúsí méjhuy em netewe bé dewllete da.
- Desteber kirdiní nasnameyekí neteweyí natuwané be fermíkirdiní zaraweyek u pishtgwéxstiní zarawekaní tir wedí bét. Bepécewane her jore hewlék bo serdestkirdiní zaraweyek debéte hokarí sinúrkéshanékí malwéranker le néwan axéweraní zarawe Kurdiyekanda.
- Wédecét be le bercawgirtiní faktorgelí jiyawazewe péshniyarí Duktur Amir Hassanpour le mer dú standardibúní zimaní kurdí shiyawtirín u gonjawtirín régay helsukewtkirdin bét legel zimaní Kurdída.
- Be bawerí min le jiyatí be hederdaní wizeyekí zorí roshnbírí bo sepandiní zaraweyek beser zarawekaní tirda debét péshengí roshnbírí u siyasí Kurd bír le perepédaní zarawe serekiyekan bikatewe u girftí zorí em zarawane le buwarí wusheronan, rénús u réziman careser bikat. Deselatí Kurdí le Bashúrí Kurdistan debé régexoshkerí em rewte bét. Eger bimanhewét zimaní Kurdí le rízí ew 5000 zimaneda nebét ke le Sedey Bístuiyekemda lenaw decn, debé bír le geshepédaní zimaní Kurdí be her dú zarawe serekiyekeyewe bikeynewe u helumerjí perwerde u bekarhénaní le hemú astekaní xwéndin u zanstda bo birexsénín.
- Basékí lem ceshne nek her le buwarí zimaní belkú le buwarí siyasíshda hestiyare u careserkirdiní le derewey dawakarí hawbeshí nawcegerayiyanedaye. Ezmúnekaní siyasetí zimaní zor netewey tir detuwanin yarmetíderí éme bin bo dozínewey shiyawtirín régay careserkirdiní pirsí ziman. Ezmúní ew wilataney dú ya cend zimaní standardiyan heye detuwané bo éme zor be kelik bé. Ezmúní Híndiyekan bo careserkirdiní pirsí rénús u jiyawazí zorí zimaní dekirét kelkí léwergírét. Ezmúní Yehúdiyekan le jhiyandinewey zimanékí mirdúda detuwanét hestiyarí pirsí zimaniman bo sazkirdiní netewe webír bixatewe.
- Basí ziman u siyasetí zimaní u kultúrí péwístí be sharezayí u zimanékí tékníkí u psporane heye, zimanék ke dúr bét le túndí u bérézí. Hewldan bo weréxstiní basí zanstí u zimaninasane erkékí ínsaní u Kurdaneye
Sercawe: mallperrí RUWANGE 05/05/2008
ههڵوێستی 53 نهفهر و چارهنووسی زمانی نهتهوهیهک
دوکتور هاشم ئهحمهد زاده
سهرمامۆستای لێکۆڵینهوه کوردییهکان
هاوسهرۆکی ناوهندی لێکۆڵینهوهی کوردی
خوێندنگهی زانسته ئینسانی و کۆمهڵایهتییهکان
زانکۆی ئیکسێتر - بریتانیا
یهكشهمه ٤ی مانگی ٥ ساڵی ٢٠٠٨
له ڕێکهوتی 20-4-2008 داداواکارییهک به واژۆی 53 نووسهر و چالاکی بواری ئهدهبی و ڕۆژنامهنووسی بڵاوبووهتهوه که تێیدا داوا له دهسهڵاتدارانی باشووری کوردستان دهکرێت کرمانجیی خواروو به زمانی فهرمیی ئهو بهشهی کوردستان بناسێندرێت. به دوای بڵاوبوونهوهی ئهم داواکارییه هێندێک له ئاخێوهرانی کرمانجیی سهروو کاردانهوهیهکی تووندیان نیشان دا و به کردهوه دوو بهرهی دژ به یهکتر شکڵیان گرت و وێدهچێت ئهم باسه بهم زووانه کۆتایی پێ نهیهت. له ههمان کاتدا چهند زمانناس و زمانزانی کوردیش له چهند ڕوونکردنهوهی جیاوازدا بۆچوونی خۆیان لهسهر ئهم بابهته گرنگه بڵاو کردووهتهوه. لێرهدا ههوڵ دهدهم به کورتی کۆمهڵێک سهرنجی خۆم لهم بارهوه بخهمه ڕوو و هیوادارم به نۆرهی خۆم هاندهر و رێگاخۆشکهری باسێکی وردی زانستییانه و بهرپرسیارانه بم لهسهر یهکێک له گرنگترین نیشانهکانی ناسنامهی کوردبوون واتا زمانی کوردی.
1) زمان دیاردهیهکه که له ڕهوتێکی مێژووییدا سهر ههڵدهدات و له ڕهوتێکی مێژووییشدا گهشه دهکات. زۆر هۆکاری ئابووری، کۆمهڵایهتی، سیاسی و کولتووری له دهرهوهی گهشهی سرووشتییانهی زمان دهبنه هۆی پهرهگرتن یان لهناوچوونی زمانێک. ژمارهی ئهو زمانانهی له سهرهتای هاتنه ئارای یهکهم کۆمهڵگهکانی مرۆڤهوه ههتا ئیستا قسهیان پێکراوه له بهپارێزترین ئاستدا پتر له 150000 زمان بوونه. له ڕۆژگاری ئهمڕۆدا ژمارهی زمانهکان گهیشتووهته نزیکهی 6000 و پێشبینی دهکرێت تا کۆتایی سهدهی بیستویهکهم ئهم ژمارهیه دابهزێته بۆ کهمتر له 1000 زمان. سهرهڕای ئهم ڕێژه گهورهیهی مهرگی زمانهکان، ههتا ئێستاش زمان وهک خاڵی سهرهکیی ناسنامهی مرۆفهکان و نهتهوهکان سهیری دهکرێت.
2) بابهتی ستانداردکردنی زمان له دهرهوهی گهشهی سرووشتییانهی زاراوهکان له ڕهوتێکی مێژووییدا، بریتییه له ههوڵی به پلانی دهسهڵاتی سیاسی و ڕۆشنبیری بۆ ئافراندن، گهڵاڵهکردن و به ناوهندکردنی زمانێک یان زاراوهیهک، بۆ دهستهبهرکردنی زمانێکی فهرمی وهک ئامرازی پێوهندیی له چوارچێوهی جۆغرافیایهکی سیاسیدا که له شێوهی دهوڵهت-نهتهوهدا خۆی دهبینێتهوه.
3) ڕهوتی زاڵبوونی زاراوهیهک یان زمانێک به سهر زمان و زاراوهکانی تردا به هۆی هۆکارگهلی سیاسی، کولتووری، ئابووری و کۆمهڵایهتی زۆر جاران شێوهیهکی نادێمۆکراتییانهی به خۆوه بینیوه. ئهگهر کردهیهکی وا له سهدهی نۆزده و سهرهتاکانی سهدهی بیستهمدا توانیبێتی بهبێ نانهوهی گرفتی زۆر، سهرکهوتوو بێت، لهم سهردهمهدا ئهستهمه کارێکی ئهوتۆ به سانایی سهرکهوتن وهدهست بهێنێت.
4) دهوڵهت-نهتهوهکانی ڕۆژههڵاتی ناوهڕاست له سهرهتای سهدهی بیستهمدا تهنیا به زهبروزهنگ توانیان زمانی گرووپگهلێکی ئێتنیکیی تایبهت بهسهر زمانهکانی تردا زاڵ بکهن. سیاسهتی مستهفا کهمال له تورکیا و ڕهزا خانی پههلهوی له ئێران نموونهی بهرچاوی ملهوڕیی سیاسیین که ڕهوتی سهپاندنی زمانێک و سڕینهوهی زمانهکانی تر دهکاته ئامانجی سازکردنی نهتهوهیهکی یهکدهست و یهکزمان.
5) پرسی کورد وهک پرسێکی سیاسی خاوهنی تایبهتمهندییهکی سنووربهزێنه و ههر دهستکهوتێکی سیاسی و کولتووری له بهشێکی کوردستاندا ڕاستهوخۆ کارتێکهریی دهبێت له بهشهکانی تری کوردستاندا.
6) دابهشبوونی کوردستان بووهته هۆی بێبهریبوونی زمانی کوردی و زاراوهکانی له تێپهڕکردنی گهشهیهکی سرووشتییانه. ئهم دابهشبوونه له ههمان کاتدا زاراوه کوردییهکانی خستووهته ناو ههلومهرجی جیاواز. له کاتێکدا که له بهشێک له کوردستان ههلومهرجێکی کهم تا زۆر لهبار بۆ زاراوهی کرمانجیی خواروو ڕهخسا، کرمانجیی سهروو کهوته بهر هێرشی شۆڤێنیستانهی دهسهڵاتدارانی تورک و بۆ ماوهی ههشت دهیه ههوڵی سڕینهوهی ههموو ئاسهوارێکی درا. ههوڵی کوردهکانی باكووری کوردستان بۆ بووژاندنهوه و گهشهپێدانی زمانی کوردی سهرهڕای زهختی زۆری ناحهزانی ئهم زمانه ئهزموونێکی پڕبایهخه و دهبێ ڕێزی لێبگیرێت.
7) کوردان وهک نهتهوهیکی بێدهوڵهت له ههوڵ و خهباتی بێوچانی خۆیاندا به درێژایی سهدهی بیستهم، سهرهڕای کهندوکۆسپی زۆر، توانییان ههستی هاوبهشی هۆگریی به پرسی نهتهوهیی بپارێزن و خۆ وهک نهتهوهیکی حاشالێکراو نیشان بدهن.
8) دوو زاراوهی سهرهکیی کوردی، کرمانجیی سهروو و خواروو ئهوهنده لێک نزیکن که ناکرێ وهک دوو زمان ههڵسوکهوتیان لهگهڵ بکردرێت. له ههمان کاتدا ئهم دوو زاراوهیه ئهوهندهش له یهکتر جیاوازن که ناکرێ وهک یهک زمان دابندرێن. هۆگریی کوردان به یهکتر له دهرهوهی سنووره فهرمییهکاندا، لایهنێکی بههێزی کوردایهتییه و ڕهوا نییه جیاوازیی زاراوهیی بکرێته لهمپهرێک لهسهر ڕیگای هاوچارهنووسیی مێژوویی ئهم نهتهوه بێدهوڵهتهدا.
9) دهستهبهرکردنی ناسنامهیهکی نهتهوهیی ناتوانێ به فهرمیکردنی زاراوهیهک و پشتگوێخستنی زاراوهکانی تر وهدی بێت. بهپێچهوانه ههر جۆره ههوڵێک بۆ سهردهستکردنی زاراوهیهک دهبێته هۆکاری سنوورکێشانێکی ماڵوێرانکهر لهنێوان ئاخێوهرانی زاراوه کوردییهکاندا.
10) وێدهچێت به لهبهرچاوگرتنی فاکتۆرگهلی جیاوازهوه پێشنیاری دکتۆر ئهمیری حهسهنپوور لهمهڕ دووستانداردبوونی زمانی کوردی شیاوترین و گۆنجاوترین ڕێگای ههڵسوکهوتکردن بێت لهگهڵ زمانی کوردیدا.
11) به باوهڕی من له جیاتی به ههدهردانی وزهیهکی زۆری ڕۆشنبیری بۆ سهپاندنی زاراوهیهک بهسهر زاراوهکانی تردا دهبێت پێشهنگی ڕۆشنبیری و سیاسیی کورد بیر له پهرهپێدانی زاراوه سهرهکییهکان بکاتهوه و گرفتی زۆری ئهم زاراوانه له بواری وشهڕۆنان، ڕێنووس و ڕێزمان چارهسهر بکات. دهسهڵاتی کوردی له باشووری کوردستان دهبێ ڕێگهخۆشکهری ئهم ڕهوته بێت. ئهگهر بمانههوێت زمانی کوردی له ڕیزی ئهو 5000 زمانهدا نهبێت که له سهدهی بیستویهکهمدا لهناو دهچن، دهبێ بیر له گهشهپێدانی زمانی کوردی به ههر دوو زاراوه سهرهکییهکهیهوه بکهینهوه و ههلومهرجی پهروهرده و بهکارهێنانی له ههموو ئاستهکانی خوێندن و زانستدا بۆ بڕهخسێنین.
12) باسێکی لهم چهشنه نهک ههر له بواری زمانی بهڵکوو له بواری سیاسیشدا ههستیاره و چارهسهرکردنی له دهرهوهی داواکاریی هاوبهشی ناوچهگهراییانهدایه. ئهزموونهکانی سیاسهتی زمانیی زۆر نهتهوهی تر دهتوانن یارمهتیدهری ئێمه بن بۆ دۆزینهوهی شیاوترین ڕێگای چارهسهرکردنی پرسی زمان. ئهزموونی ئهو وڵاتانهی دوو یا چهند زمانی ستانداردیان ههیه دهتوانێ بۆ ئێمه زۆر به کهڵک بێ. ئهزموونی هیندییهکان بۆ چارهسهرکردنی پرسی ڕێنووس و جیاوازیی زۆری زمانی دهکرێت کهڵکی لێوهرگیرێت. ئهزموونی یههوودییهکان له ژیاندنهوهی زمانێکی مردوودا دهتوانێت ههستیاریی پرسی زمانمان بۆ سازکردنی نهتهوه وهبیر بخاتهوه.
13) باسی زمان و سیاسهتی زمانی و کولتووری پێویستی به شارهزایی و زمانێکی تێکنیکی و پسپۆڕانه ههیه، زمانێک که دوور بێت له تووندی و بێڕێزی. ههوڵدان بۆ وهڕێخستنی باسی زانستی و زمانناسانه ئهرکێکی ئینسانی و کوردانهیه
سهرچاوه؛ ماڵپهڕی روانگه (www.ruwange.blogspot.com)
Israra "Zimanek yekgirtí" Stalínízm e
Múrad JIWAN
Mallperra NetKurd.com 4/2/2008
Wezíré perwerdeyé yé hukumeta Kurdistané Dilshad Ebdurrehman di hevpeyivína xwe de ya ku duh rojhnameya Kurdistaní Nwé pé re kiriye, bi mixabiniyeka mezin hebúna perwerdeyé li devera Bahdínan a bi zaravayé kurmanjí xeteraka mezin dibíne. Ew diyar dike ku ev ne enjama biryara wí ye, jhi biryarén wezíren beré té. Dilshad Ebdurrehman her wiha ífsha dike ku nuha jhí nameyén nivísandí yén resmí jhi dezgehén resmí yén deveré bi kurmanjí jhi wan re tén ú ew vé yeké wek xetereka mezin a percekirina yekítiya neteweyé kurd dibíne.
Wezír ídía dike ku wek neteweyekí (neteweyé kurd) péwistiya me bi zimanekí yekgirtí heye. Li gor wí divé lehjeyek wek zimané resmí yé yekgirtí bé qebúl kirin (béguman ev jhi bo wí soraní ye) ú jhi lehjeyén din peyv bén xistin nav vé lehjeya ku buye zimané resmí.
Bi vé hevpeyivíné jareka din diyar bú ku késhmekéshí ú béprogramíyeka mezin di pirsa zimané yekgirtí ú perwerdeyé de li nav me heye, proseseka ilmí nehatiye destpékirin ku lékolín, légerín ú enjamén wan yén hilbijhartina siyaseta ziman ú perwerdeyé li ser esasekí ilmí bice, gelek minaqesheyén hissí, yén ne zanistí ku xwe dispérin ídelojhiyén kevn én wek jhakobenízmé, jhi wé deré jhí stalínízmé ú kemalízmé, yan baasízmé (nasyonalízma totalíter a níjhadperest a asímílasyoníst a ereb tirk ú farisan) tén kirin.
Jhi bo ku ez minaqesheya absurd a jhi rastí ú zanistiyé dúr a li ser zimané yekgirtí bidim, jhi bilí vé ídíaya Dilshad Ebdurrehman (a ku bikaranína kurmanjí é neteweyé kurd perce bike) ez é hedíseyeké biguhézim ku hatiye seré min.
Teqríben salek beré, min li gel dostekí xwe yé ronakbír é soran li ser pirsa pirrlehjeyí ú zimané yekgirtí sohbet dikir. Dosté min li min vegeriya, bi awayekí gelek jiddí ú bi cavén tijhí endíshe got:
- Kak Múrad emperyalízm ú síyonízm dixwaze kurdan perce bike. Di riya hin zimanzan ú kurdnasén yahúdí re (wí navén hin kurdnasén ewropí jhí dan ku hé dijhín, lé ez wan navan nadim) ew dixwazin alfabeya latíní ú lehjeya kurmanjí bikin bela li seré mileté kurd ú kurdan perce bikin.
Ez gelek matmayí mam ku wí dosté min ev yek got. Berí vé sohbeta me bi meheké jhí nasekí min jhi ronakbírén kurmanj én Kurdistana bakur ídíayeka tam eksé vé jhi min re kiribú. Ez li dosté xwe yé soran vegeriyam min got:
- Kaka, ez jhi te re behsa ídíyeka din bikim, ku berí meheké dostekí min é din jhi min re got. Li gor dosté min é kurmanj, berpirsén desthilata Kurdistana federe, di riya Ameríkayé re bi tirkan re li hev kirine ku ew alfabeya latíní ú lehjeya kurmanjí jhi perwerdeyé bi temamí derxin, tené alfabeya erebí ú lehjeya soraní bikarbínin da tesíra bashúr li ser kurdén Tirkiyeyé nebe, Tirkiye jhí li hemberí vé, amade ye desthilata Kurdistana federe nas bike.
Belé, minaqesheyén me yén li ser pirrlehjetí ú zimané yekgirtí, heta nuha, mixabin ku li ser van esasén ne jiddí ú ne zanistí dicin. Em her yek jhi alí xwe de gorra yé din dikolin, teví ku zanista di waré ziman, lehje ú perwerdeyé de, tejrubeyén welatén dunyayé ú rastiyén welaté me gelek zelal riyén careseriyan li ber me radixin. Ímkan jhi van lékolín ú pishkinínan re nayén vekirin, her ku dice em ber bi gerrekeka ciravín a béveger a xeter ve dicin.
Jareké, jhi rastiyé gelek dúr e, ku wek neteweyekí jhi me re yek zimanekí yekgirtí divé. Li ser ruyé erdé gelek netewe ú welat hene ku ne yekzimaní ne, li welaté xwe du an sé zimanan bikartínin ú yek netewe ne. Swísre, Kanada, Hindistan, Afrikaya Bashúr jhi van welata ne. Ew hem yeknetewetiya xwe diparézin, hem jhí welatén demokratík ú péshketí ne.
Herwiha li dinyayé welat hene ku xwedan du lehje ne, herdu lehjeyén xwe jhí kirine zaraveyén resmí yén nivískí yén perwerdeyé, statuya herdu lehjeyan qasí hev bilind e li dezgeyén resmí én dewleté, welatiyén wí welatí bi kéfa xwe ne ku di perwerdeyé de kíjhan lehjeyé hilbijhérin, an nameyén xwe yén resmí bi kíjhan lehjeyé binivísin. Norvejh welatekí wiha ye ku herdu lehjeyén xwe jhí kirine resmí ú ew li ba wan qasí hev biqímet in, welatí herdu lehjeyan jhí dizanin. Norvejh perce nebúye, yek netewe ye, kes bi cavé du netewetiyé lé nanére ú yek jhi wan welatén herí demokratík ú péshkeftí ye.
Jhi aliyé din, ne rast e ku hilbijhartina lehjeyeké wek zimané yekbúyí yé resmí meriv digihíne hev ú dike yek netewe. Ev nézí 70-80 salan e ku 20 welatén ereb lehjeya qureyshí kiriye zimané xwe yé yekbúyí é resmí, lé ew hé jhí 20 welaté juda ne, ew hé jhí nebúne yek netewe.
Di ser re jhi ber ku ew edebiyat ú huneré xwe bi lehja qureyshí li welatiyén xwe ferz dikin, welatiyén ereb én ku ne qureyshí ne jhi wé edebiyat ú huneré fahm nakin, jhé hez nakin, mizaha wé, pékanínén wé fahm nakin, wé nakin a xwe, heta ídíayek heye ku di perwerdeyé de hé nézí jhi %70-yé ereban nexwendewar in ú yek jhi sedeman jhí ew e ku wan lehjeyek xeríbé welatiyén xwe hilbijhartine, ew rewsh, perwerdeyé dijhwartir dike.
Em dizanin ku nuha li nav ereban tevgereké destpékiriye ku dixwaze her dewleteka ereb erebiya li welaté xwe hilbijhére, bike resmí.
Ídíaya biserxistina zimanekí yekgirtí jhi rastiyén welat ú metodén zanisti yén perwerdeyé nayé, jhi ídelolojhiya kevn a nasyonalízma jhakoben té ku pisht re li welatén sosyalíst wek tezén stalíníst én li ser ziman ú netewetiyé ú li devera me jhí wek kemalízm, baasízm ú nesyonalízma ereb ú faris xwe daye der, ne ilmí ye ídeolojhík e.
Jhakobenízm berí zédetirí 200 salan rú da, wé dewré, rewsha jíhané ré dida ku dewlet di péshengiya kral an serokén ku dixwest bi daré zoré yekítiya milet pék bíne, lehjeya devera qiral an serokekí bike zimané resmí é dewleté ú hemú ziman ú lehjeyén ku di nav wé dewleté de hene asímíle bike, tené lehjeyeké biserxe. Nimúneya vé ya herí balkésh Fransa ye. Teví ku jhi 200 salan zédetir e ev siyaset li Fransayé meshiya ew jhi sedí sed biserneket, anuha hin lehje ú ziman hene jhi nuh ve derdikevin meydané ú statuya xwe di nav jivaké de distínin. Fransa rúbirúyé astengí ú pirsgirékan búye, mejbúr dibe reforman di sístema xwe de bike jhi dévla yekpékhateyiya uníter a totalíter a asímílasyoníst, ber bi pirpékhateyiya ademí merkeziyetí ya demokratík a entegrasyoníst dice.
Li welatén Sovyeta beré, ídeolojhiya stalínízmé a li ser yekzimaní ú neteweyiyé ya li pey yek neteweya komunist ú yek zimané rúsí, neteweyén nav vé dewleté ber bi felaketé de bir, pash de hisht, dijhminayetí di navbera gelan de kúr kir, pisht re jhí ték cú.
Li Tirkyeyé ú welatén ereb, sístemén yekzimaní ú yek neteweyí bingehén xwe jhi fashízm ú nazízmé, jhi níjhadperestiyé ú jhi totalíterízma stalínízmé girtin, wek kemalízm ú baasízm diyar bún. Bi navé yek zimaní, yek neteweyí, yek dewletí, yek alayí, yek cín ú tebeqeyí ú bi israra dewleta merkezí ya uníter ev 80-100 sal in ku pirsgirék ú birínén gelek mezin di jivaké de hatine peydakirin.
Gava meriv li minaqesheyén ronakbírén kurd én li ser tégeha netewebúné ú pirsgiréka pirr lehjetï ú zimané yekgirtí dinére, meriv dibíne ku eré, ronakbírén kurd li her car perceyén Kurdistané li dijhí nasyonalízma ereb, tirk ú faris; li dijhí kemalizm ú baasízmé tékoshín dan jhi bo rizgarkirina welaté xwe, lé pishtí rizgarkiriné ew her eyní modelé jhi bo perwerde ú zimané resmí hildibijhérin, wé netewetiyé diparézin ku deq bi deq qopyeya ya kemalízmé, baasízmé ú stalínízmé ye. Yaní ronakbírén kurd búne kopyeyén efendiyén xwe.
Ev, gava meriv bala xwe dide sístema perwerdebúna me, ew qas jhí ne tishtekí xeríb e. Ronakbírén me yén hunduré welat hem di dema perwerdebúna xwe ya formel de, hem jhí di ya gihashtina gishtí de, di bin sístema kemalízm ú baasízmé de perwerde bún, mejhiyén wan bi paradígmayén nasyonalizmén ereb, tirk ú faris dorpéckirí bún. Yén ku derketin derva jhí pirraniya wan li welatén sosyalít én beré xwend, zanebúna wan a jivakí, perwerdeyí, pedagojhí ú gelek warén din cavkaniya xwe jhi stalínízmé, jhi ídeolojhiya sosyalíst a wan welatén hilweshiyayí girt.
Ev her sé model jhí púc búne; hin di pirsgirékan de asé búne, hin jhí hilweshiyane, lé wek di argumentén wezíré perwerdeyé Dilshad Ebdurehman de xwesh tén dítin ronakbírén kurd ders jhi sedemén van tékcúnan dernexistine, nabínin ku dewrana wan ídeolojhiyan cú, nuha em di qonaxeka nuh ya golabalízmé de ne ku welatén Ewropayé jhí té de, xelk xwe diguherin, reforman di xwe de dikin, wan bermayiyén jhakobenízmé jhí jhi nav xwe radikin. Dunya hemú jhi wé dewrané derdikeve, xelas dibe, ronakbírén kurd hé nuh destpékirine Kurdistané dixin nav wé.
Ídíayén yekgirtina ziman li ser esasé lehjeyeké jhi metodén zanistí dúr in. Standardízekirina zimanekí an lehjeyeké tishtek e ú bi navé yekgirtina ziman, ferzkirina lehjeyeké li ser lehje ú zimanén weltiyén welatekí (ku jhi lehjeyén hevdu fahm nakin) bi daré zoré tishtekí din e. Beré, di dewra qiraliyetén mutlaqí, yan serokatiyén navendí yén totalíter de, welatiyén minoríte yén lehje, ziman, an etnísiteyén din bi daré zoré heta derejeyeké hatin bédeng kirin, lé ew nehatin tunekirin. Di shúna wé de, welat pash de man, perwerde, xwendin ú zanist li wan welatan belav nebú, welatí jhi hev dúr ketin, bún dijhminén hev.
Íro di dema vé dinya global de ku demokrasí, tolerans ú viyana serbest peywendiyén esasí én walatítiyé ne, lehjeya devereké ya ku jhi bal deverén din nayé féhmkirin, bi daré zoré nikare li ser welatiyan bé ferzkirin, é neyé qebúl kirin. Bi eksé wé, eger lehjeyek béyí dilé welatiyan, bi qanún an zordariyan li ser wan bé ferzkirin, ew bi maskeya slogana yekítiya neteweyí be jhí dikare netewe perce bike, welatiyan li hember hev resh bike, wan jhi hev dúr bixe.
Rastiya Kurdistané wiha ye ku hemú kurd bixwazin jhí, yek lehje nikare li seranseré Kurdistané, li her car perceyan bé serdestkirin. Kurdén Kurdistana Tirkiyeyé bixwazin jhí nikarin dev jhi kurmanjí ú zazakí ú alfabeya latíní berdin ú férí soraní ú alfabeya erebí bibin. Sístema dewleta Tirkiyeyé ré nade vé ú kurd bi xwe jhí ne bi destén xwe ne. Loma divé em rastiyeké qebúl bikin, bi kémasí é hin lehjeyén kurdí eger hemú Kurdistan xelas bibe jhí demeka diréjh hebúna xwe biparézin, yekbúna wan ber bi zimanekí ve yan é nebe yan é demeka diréjh bikéshe.
Jhi délva qedexekirina hemú lehjeyan jhi bilí lehjeyeké, ya herí zanistí, ya herí pedagojhík, ya herí demokratík, humaníst ú herí nézíkker, ew e ku her lehje wek lehjeya resmí a perwerdeyé bé qebúl kirin, her lehje li devera xwe bibe lehjeya yeké, lé mufredatek bé danín ku lehjeyén din jhí li her deveré bén xwendin, bi wí awayí ku her xwendevané líse xelas kir karibe herdu lehjeyan jhí binivíse, bixwíne ú biaxive. Di réya dezgeyén perwerde ú ziman yén din re, di riya medyayé re jhí metodén nézíkirina lehjeyan bibe stratejhí da jhi bo demeka diréjh ev lehje nézí hev bibin, belkí bibin yek, yan lehjeyek di riya xwezayí re li seranser bé qebúlkirin.
Qebúlkirina pirrlehjetiyé jhi ber esasén díní jhí zarúretek e. Wek té zanín kurmanjí ne tené lehjeyek e, ew zimané díní yé díné ézídí ye jhí. Kurdistana federe nuha ava dibe ku her gel ú netewe, welatiyén jhi her díní bi zimané xwe, li gor esasén díné xwe perwerde bibin ú díné xwe bijhín. Ma dibe ku kildaní, asúrí, ermení ú tirkmaní serbest be, di perwerdeyé bé bikaranín, lé kurmanjí jhi bo ézídíyan qedexe be, ew soraní fér bibin. Siyaset ú sístemeka wiha welat ber bi demokrasí ú azadiyé, ber bi dunya modern ve nabe, ber bi kemalízm, baasízm ú stalínízmé ve dibe.
Pishtre divé em xwe bi xwe hin tirsén bémane jhi xwe re peyda nekin ú nekevin nav shashítiyén mezin. Tu bingeh tuneye ku gava em lehjeyan serbest bikin ú ew bibin zaravayén perwerdé, neteweyé kurd é perce bibe. Ew neteweyé kurd ku bi sedan sal e, di ví halé welaté perjebúyí de, di bin níré dijhmin de, teví hemú zordariyan, xwe soran, kurmanj, hawramí, zaza, lur ú feylí dibíne, lé wek nasnameyeka serekí herkes jardin dibéjhe "ez kurd im", perce nabe, jhi hev nakeve, di nav tevegera rizgariya neteweyí de mil bi milé hev sher dike, ma cima íro, gava dewleta wí hebe, ew serwer be, bikaribe bi dilé xwe bi kíjhan lehjeyé bixwaze bixwíne, kíjhan baweriyé jhi xwe re hilbijhére serbest be, cima é di halekí wiha de perce bibe?
Bileks gava bibíne réz li hemú taybetmendiyén wí té girtin, jhi bo bawerí ú kultura wí ziman ú lehjeya wí ú gelek tishtén wí yén din dewleta wí her tishtí dike, é pirtir li gel birayén xwe yén jhi lehje, mezheb ú dínén din nézík bibe, di demeka nesleké-du neslan de gelek taybetiyén welatiyan én ziman ú kulturé bi awayekí tebíi é nézí hev bibin ú belkí yek zimanekí yekgirtí jhí ava bibe.
Lé eger bi eksé vé, jhi nuha de aliyek bibíne ku her cendï wan bi hev re li hemberí dijhmin xwína xwe rét ú dijhmin qewirand, li welaté xwe ew bún serwer, íjha aliyekí din réz li ziman ú taybetiyén wí yén din nagire, heta hin hebún ú mafén wí tén qedexekirin, é dilgír bibe, hérs bibe, jhi aliyé din dúr bikeve. Bi ví awayí esas dikare percebún tékeve nav neteweyé kurd.
Loma mesela pirlehjeyí, mesleyeka xwedan gelek alí ye, jhi íxtírasén ronakbírén soran wédetir hesasiyeteka wé heye ú dikare tesíreka wé ya mezin li pasherojha me bibe. Divé em bash lébikolin, cima em é yek lehjeyí, yan pirrlehjeyiyé hilbijhérin.
Beré em li ser esasén zanistí lékolín ú pishkinínan, jhi ali zimanevaní, pedagojhí, sosyolojhí ú siyasí bikin, pisht re em biryarén xwe yén siyasí li ser van esasén zanistí bidin, qanúnén xwe li ser van esasan derxin. Yan na, bi tesíra ídelolojhiyén riziyayí ú romantízmeka jhi zanistiyé dúr, em dikarin pasherojha neteweyé xwe tarí bikin, wé jhi dinya modern a péshkeftí dúr bixin bavéjhin nav tarítiya herdu qirnén beré. Pirs pirr hesas e, divé em hay jhi hesasiyeta wé hebin.
Jhi bizavén shandé éketía nivíserén Kurd
Jhi bizavén shandé éketía nivíserén Kurd - Duhok, li Ewropa
Peyva éketía Nivíserén Kurd – Duhok di Konfiransa Zimané Kurdí de li Berlíné
Bi navé éketiya Nivíserén Kurd - Tayé Dihoké, em supasiya Komísíona Ziman u Perwerdeya ( KNK) u Instítuta Kurdí li Elmaniya dikin jhi bo girédana ví konfiranfsé zimaní u vexwandina komeka endamén me u mamosteyén zankoya Dihoké, daku bi rengekí hémin u rehet u zanstí dan u standiné l ser cend mijharén zimané Kurdí bikin u hewil bidin dítin u bocúnén shehrezayén zimané Kurdí jhi nézík bizanín u súdeké jhé werbigirín jhi bo péshvebirina zimané Kurdí.
Ziman sitúna serekí ya péshvebirina edeb u peyva kurdí ye, jhibilí ku nasnameya me ya netewí ye u zimané Kurdí dewlemende, b diyaléktén xwe.
Héjhayan: íro kurdistana azad babeté zimané standerté Kurdí gelek germe, mixabin ku hindek kes xwe bi rewshenbír u nivískar dizanin, dixwazin zaravé Soraní bi kotekí, bi daré zoré, di perwerda Kurdistané de bisepénin u ré li ber zaravé Kurmanjí teng bikin u nehéln, eve jhí dítineke bertenge u kujhtina zaravé Kurmanjí ye u dijhí jíhana azadí u mafé miroví ye...
Em hévídarm bi rengekí rehet u pir berpirsiyarí dan u sitandiné l ser ví babetí bikin, di ví konfiransí de.
Parastina zaravén Kurdí u rézgirtina taybetmendíyén her zaravekí u péshcavwergirtina ékgirtina rézén milleté Kurdí u bi cavekí vekirí li diyaléktén Kurdí binérin dúr jhi regezperestíyé u navcegeríyé u hizra nisaxa berteng u bila dítina me, dítineke netewí bit.
Dítina me li éketiya Nivíserén Kurd -Duhok:
Her dú zaraveyén Kurmanjí u Soraní mil bi mil l dúv jugirafiya her zaravekí pésh de bicin u weraré bikin, li dibstanén Kurdistané, anku jot - standerd. zimanzan, pispor, akadímí bi hémin li ser babeté zimané jot - standerd, vekolínén xwe bikin jhi bo pitir dewlemendiya diyaléktén zimané Kurdí bi giyanekí vekirí. Kesí maf níne íro ci diyaléktén Kurdí jhi nav bibt, yan daxwazé bikt.
Bashtire bi rengekí zanstí hizra bi karanína rénivísa Latíní bikin u jhekí xwe u ví konfiransí da bibínt cunke kirasé Latíní pitir l bejhna zimané Kurdí dihét ú di gel péshvecúna tekníkí alavén gehandiné ya bilez digunjít.
Di gel rézgirtinén ékítiya Nivíserén Kurd - Duhok.
Seroké ékítiya Nivísrén Kurd -Duhok
Hesen Silévaní
Sercawe: Duhok Writters (http://www.duhokwriters.net)
ژ بزاڤێن شاندێ ئیکهتییا نڤیسهرێن کورد
پهیڤا ئێکهتییا نڤیسهرێن کورد – دهۆک د کۆنفرانسا زمانێ کوردی ده ل بهرلینێ
ب ناڤێ ئێكهتیا نڤیسهرێن كورد - تایێ دھۆكێ، ئهم سوپاسیا كۆمیسیۆنا زمان و پهروهردهیا ( ك ن ك) و ئنستیتوتا كوردی ل ئهلمانیا دكن ژ بۆ گرێدانا ڤی كۆنفرانفسێ زمانی و ڤهخواندنا كۆمهكا ئهندامێن مه و مامۆستهیێن زانكۆیا دھۆكێ، داكو ب رهنگهكی ھێمن و رهحهت و زانستی دان و ستاندنێ ل سهر چهند مژارێن زمانێ كوردی بکن و ھهول بدن دیتن و بۆچوونێن شهھرهزایێن زمانێ كوردی ژ نێزیك بزانین و سوودهكێ ژێ وهربگرین ژ بۆ پێشڤهبرنا زمانێ كوردی.
زمان ستوونا سهرهكی یا پێشڤهبرنا ئهدهب و پهیڤا كوردی یه، ژبلی كو ناسنامهیا مه یا نهتهوی یه و زمانێ كوردی دهولهمهنده، ب دیالێكتێن خوه.
ھێژایان: ئیرۆ كوردستانا ئازاد بابهتێ زمانێ ستاندهرتێ كوردی گهلهك گهرمه، مخابن کو هندهک کهس خوه ب رهوشهنبیر و نڤیسكار دزانن، دخوازن زاراڤێ سۆرانی ب كۆتهكی، ب دارێ زۆرێ، د پهروهردا كوردستانێ ده بسهپێنن و رێ ل بهر زاراڤێ كورمانژی تهنگ بكن و نهھێلن، ئهڤه ژی دیتنهكه بهرتهنگه و كوژتنا زاراڤێ كورمانجی یه و دژی جیھانا ئازادی و مافێ مرۆڤی یه...
ئهم ھێڤیدارم ب رهنگهكی رهحهت و پر بهرپرسیاری دان و ستاندنێ ل سهر ڤی بابهتی بكن، د ڤی كۆنفرانسی ده.
پاراستنا زاراڤێن كوردی و رێزگرتنا تایبهتمهندیێن ھهر زاراڤهكی و پێشچاڤوهرگرتنا ئێكگرتنا رێزێن مللهتێ كوردی و ب چاڤهكی ڤهكری ل دیالێكتێن كوردی بنێرن دوور ژ رهگهزپهرهستیێ و ناڤچهگهریێ و ھزرا نساخا بهرتهنگ و بلا دیتنا مه، دیتنهكه نهتهوی بت.
دیتنا مه ل ئێكهتیا نڤیسهرێن كورد -دوھۆك:
ھهردوو زاراڤهیێن كورمانجی و سۆرانی مل ب مل ل دووڤ جوگرافیا ھهر زاراڤهكی پێش ده بچن و وهرارێ بكن، ل دبستانێن كوردستانێ، ئانكو جۆت - ستاندهرد. زمانزان، پسپۆر، ئاكادیمی ب ھێمن ل سهر بابهتێ زمانێ جۆت - ستاندهرد، ڤهكۆلینێن خوه بكن ژ بۆ پتر دهولهمهندیا دیالێكتێن زمانێ كوردی ب گیانهكی ڤهكری. كهسی ماف نینه ئیرۆ چ دیالێكتێن كوردی ژ ناڤ ببت، یان داخوازێ بكت.
باشتره ب رهنگهكی زانستی ھزرا ب كارئانینا رێنڤیسا لاتینی بكن و جھهكی خوه و ڤی كۆنفرانسی دا ببینت چونكه كراسێ لاتینی پتر ل بهژنا زمانێ كوردی دھێت و د گهل پێشڤهچوونا تهكنیكی ئالاڤێن گهھاندنێ یا بلهز دگونجیت.
د گهل رێزگرتنێن ئێكیتیا نڤیسهرێن كورد - دوھۆك.
سهرۆكێ ئێكیتیا نڤیسرێن كورد -دوھۆك
حهسهن سلێڤانی
Kishanewe Le Daxuwazínamey Be Standard Kirdiní Soraní
Selah Ehmed (Hawillatí, jhi 434, 25/6/2008)
Min ( Selah Ehmed) nawim xistibúwe ser ew daxuwazínameyey ke le jhér nawníshaní "Peyamí komellék núser u edíb u ekadémístí Kurd" le laperrey 2 Hawlatí jhimare 415 le berwarí 20 Nísaní 2008 da billaw kirayewe. Demewét le régey em serinjewe u peshímaní u her weha kishanewey xom le daxuwazínameke rabigeyenim. Daxuwazínameke le rúy shéwaz u nawerokewe zor késheamíze, bellam lére da tenya amajhe be cend hoyekí serekí dekem bo kishanewekem:
- Babetí zimaní resmí péwístí be pékhatiní firawantir u lékollínewey qúlltir heye u ew jore karesh be héze siyasiyekan nakirét u bigire karí ewanísh niye lem qonaxe da. Ewey jégay serinje dawxuwazínameke pékhatinékí firawaní nexistúwete rú sebaret be dawxuwaziyeke. Bo nimúne dawxuwazínameke pékhatiní shéwezarekaní Kirmanjí u Goraní u Lurrí péshannadat ta daxuwaziyeke hendék rewayetí werbigirét. Gercí surushtí daxuwaziyeke, ke daway serdest kirdiní shéwezarékí díyaríkiraw dekat, merj niye giring bét ta kes le serí pékbét.
- Birryarí " standard kirdiní " Soraní be tenya serdestkirdiní Soraní niye be ser shéwezarekaní díke da, bellkú birryarí serdestkirdiní núsíníshe be pítí 'Errebí le batí Latíní. Em késheye jige le alloziyekaní u kurdnasí, peywendí be serdestkirdiní siyasíaney girupék le xellkewe heye be ser girúpekaní díkey xellkda le Kurdistan le ser binemay shéwezar. Serdestkirdiní her shéwezarék seretay narrewayetí u nayeksaní zíyatirí ínsaní u kultúrí u siyasí u abúrí dehénéte arawe le néwan daníshtúwaní nawce jíyajíyakaní Kurdistanda.
- [4] Le ber ewey ke ew késheye peywendí be maf u be yeksaní u be azadiyewe heye, pémbashe xom nexeme ber ew berpirsiyarétiye narrúne weke daxuwazínameke deyhénéte arawe. Zanyariyekí serekí derbarey ew base eweye ke híc shéwezarék niye hící le shéwezarékí díke zíyatir bét ta bikirét be zimaní desellatí siyasí u ídarí. Duwajar madam xellkék hen be Kirmanjí yan Goraní yan Lurrí yan Zazakí u yan shéwezarí díke qise deken, erkí desellatí ídarí u siyasí eweye réz lew hemerrengiye bigirét nek pakitawí bikat. Giringí ziman eweye ke zimaní dayke bo xellkékí díyaríkiraw, nek ewey ke aya Qazí Mihemed yan Mistefa Barzaní qiseyan pékirduwe yan nekirduwe.
- Eger dawayek hebét le barey zimanewe ke le siyasiyekan u perlemantare Kurdekan bikirét, deshét ewe bét ke birrék 'ezét bikéshin be bashí xoyan férí zimaní Kurdí biken, ja her yek le shéwezarekaní Kurdí bét.
Tébíní : ew rúnkirdinewey berréz Selah Ahmed le jhimarey 434 í Hawillatí cuwarsheme 25/6/2008 laperrey 2 da billawkirawetewe. Em deqe le wébnúsí Ruwange wergírawe u hénirawete ser rénúsí Yekgirtú
Kurd u késhey ziman
Jemal Nebez
Ellmaníya, Berlín, 06/06/2006
Ewey rastí bé, zorim pé naxosh e ke lem kateda em wutare be nacarí denúsim, cunke xeríkbún bem basewe, dúrim dexatewe le bernamey karí éstam, ke péwendí be zimanewaníyewe níye. Hoy em nabedillíyesh eweye, deméke geyíshtúmete ew bawerrey ke ziman, jhérxaní netewe níye. Wek zor kes péyanwaye ke eger hatú neteweyekí jhérdest zimanekí le dest neda ewa ew neteweye her deméné u detuwané le réy zimanekeyewe, xoshí rizigar bika.
Ba zor dur nerroyn ewete Qíbtíyekaní Mísir ke méjhúyekí cend hezar salleyan heye u zimanekeshyan mawe, legell eweshda, bindestí 'Erreb in. Xo eger le ser ayíní Díyaní nebúna ye u, 'Errebekaní Mísir musllman búnaye, ewa demék bú le néw cúbún. Subibekaní 'Éraqísh ke be Mandayí nasirawin, neteweyekí yekjar konin, zimanekeshyan héshta mawe, le gell eweshda, jhérdestey 'Erreb in u ewey ta emrro parastúní, zimanekeyan níye, bellkú eweye ke ayínékí jíyawazyan heye le ayíní 'Errebekaní 'Éraq. Be pécewaney ewanewe, Cúlekekan, setan sall bú, derbederí wullatan bún u, le her wullaték be zimaní xellkí ew wullate qiseyan dekird, kecí tuwaníyan bibne xawen dewllet u, zimaní koní le dest cúyan, ser le nwé bijhénnewe.
Eré ziman jhérxaní taybetkarekaní netewe níye, bellkú serxaní ew taybetkarane ye. Parastiní ew serxane, péwístí be jhérxanék heye ke le ser bincíneyekí pitew ragír kirabé. Ew jhérxane, le rojhí ewrroda, sa, yan saman dewlletékí serbe xo ye, yan qewareyekí waye, ke le sinúrí jugrafíyay ew zimaneda, deselatékí ewtoy hebé, ke zimaneke biparézé u geshebida péy. Kurd ewrro ew samane serbexoyey níye, ewey heyetí le beshékí Bashúrí Kurdistanda, birítíye le belemékí súkelley bé bayewan (shra'), kesísh nazané keyné tewijhmí shepolí hellkirdúy aw, be hoy keshtíye zebellahekaní dewrupishtíyewe, nuqmí zeryay deka. Ew deselate Kurdíyey heshe, híc xizmetékí lem rúwewe nekirdúwe.
Ja durust kirdiní samanék yan qewareyekí le saman cú, ke ziman le lenéwcún biparézé, ber le hemú shiték, péwístí be búní gíyanékí neteweyí hoshyarane heye, ke péwendídaraní ew neteweye wa lébika, hest be berjhewendíyekí hawbesh u carenúsíkí hawbesh biken u lew réyewe, búní nasnameyekí hawbesh be péwíst u mafí xo bizanin u, ewja, be shéweyekí herewezí u tékoshínékí néwxoyí, hewillbiden boy. Díyare ew hestesh be bé roshinkarí (tez'íye) yekí zanstaney shélgír nayete kaye. Her le ber emeshe ke ez deméke xeríkí babetí roshinkarím u sererray hemú berhellist u tegere u cal bo hellkendinék le layen Hízb hízbéníkeranewe, ke búnete bellay serí Kurd, her yekeyan be tepill u zurrnay zordarék helldeperré u be demék u hezar dem basí azadí u démokrasí deka, kecí, bekirdewey rojhanesh dijhí sadetirín tége (mefhúm)í démokirasí u azadíye, a, lem cirre dúkellí bazarrí gew jétífiroshí be nirxí níshtimanperwerída, demewé derd u kwéreweríyekaní komellgey Kurdewarí u, karesatekaní dewruberí u jíhan, berrastí u bé kemúkúrtí u péwenan u, bé gwédane ragirtiní dillí kes, bixeme berdem raste xellkeke, bo ewey híc nebé, eger bituwanim, jhimareyek le newey nwé, wa lé bikem ke azadane, be méshkí xoy bír bikatewe u, babetane penje bixate ser nexoshíyekaní komellgekey, ídí, be diro u delese u físhallí ewane bawerr neka, ke be saxtekarétí bo xobijhéní, hewllí gorríní méjhúy Kurd deden u, tenanet dírokí dwéné u péréshí, ke be ber cawí hemúmanewe téperr búwe, deyshéwénin u, deyanewé, ewey ke Kurd destíkewtúwe u, setíyekí ew qurbaníye gewreye níye ke Kurd dawétí, bikene berubúmí "xebat"í xoyan u, ew rastíye le xellik bisharnewe, ke ewey éste heye u, kesísh nazané, keyné Enfalékí dí le Kurd dekrétewe, le rastída enjamí helumerjékí takhellkewtúy néwneteweyí búwe, nek "xebat"í wan. Xo eger Sedam, le lútberzí xoyewe, pelamarí Kuwétí nedaye u, pashan gewjétíy ramyarí, neygeyandibaye ewey Emríka pelamarí bida, ewa Sedam heta mirdin serokí 'Éraq debú, pash xoshí, kurrekaní jéyan degirtewe, ew helle, her le ser xo u, besayí cawcinokí bazrgananey dewllete píshesazekanewe, cekí etomíshí be durustkirdin dedaw, Bashúrí Kurdistaníshí, tenanet be Pénjwéníshewe dekirde 'Errebnishín u, hezaran macumúckirdiní Sedamísh, púlékí qellpí ne de héna.
Ez, rast demewé, ew síyasete cewashekaraneye bepend bikem, ke hezaran kirékarí Kurd, békar u birsí, be kolananda desúrrénewe, kecí rédedré be hezaran 'Ereb, benéwí kirékaríyewe, le Kurdistanda xoyan níshtejé biken u, jé be kirékare hejharekaní Kurdistan léjh biken. Manewey diréjhxayeníshíyan debéte hoy gorríní dímogirafíyay Kurdistan. Ez, demewé ew síyasete bepend bikem ke hízbekan, be bone u bé bone, basí mafí jhinan deken, kecí her rojhe narojhék, kicék, yan cend kicékí Kurd, be agirí pirémz desútén, yan xoyan dekújhin, yan le ser ewey ke néwyan nawe "namús"u "kirrínewey awrrú" xwényan derrjhénré, karbedestaní hízbekan qurruqep deken léy u, bikujhekanísh wek berzekí banan boy dedercin. Ez, demewé ew síyasete bepend bikem, ke be milwén parey Kurdistan, bé lépirsínewe, be fermaní takekes, bemla bewlada texshupexish dekiré u, miroví gejer gujer u lirifléder, le wullataní derewe, be néwí "dostí Kurd"ewe bangésht dekirén bo Hewlér u Silémaní, be taybetí bo Hewlér u, ewanísh, pash cend pesndanékí diroyíney xoyan u, serkirdekaní hízbe deselatdarekan, míwandaríyekí pashayane dekirén, be gírfaní pirrewe degerrénewe, bé ewey híc súdékyan bo dozí Kurd hebúbé, le qisey zil u xirapekarí beramber Kurdí serbexo bewlawe, tenanet hendékíshyan zíyanyan hebúwe bo dozí Kurd le derewey Kurdistan. Her bo nimúne, híwa heye komellékí cend kesí pékewenawe, ke híc deselatékí le Ewrupa nebúwe u níye, le billawkirdinewey cend bilavokék pitir, yan cúne xopéshandanékewe legell hízbék yan komellékí Kurdí, le ber kemí endamekaní ke bepenjey dest dejhmérdirén, kecí sallaní sall xeríkí ewe búze, Kurde ézídíyekan, ke resentirín Kurdin, be gelékí "jíyawaz le Kurd" bidate qelem, yan nexisheyek bo Ermenistan billawbikatewe, ke hemú Bakúrí Kurdistaní tébixa. Bellam ke decéte Kurdistan, wek parézerí Kurd, berewpírí decin u supasí deken. Eme le katéda, ke hunermendékí Kurd, yan zanayekí Kurd, yan kesétíyekí xizmetguzarí Kurd, ke rrézí xoy degiré u, mastaw bo deselatdaran naka, eger réy bikewéte Kurdistan, nek her gwéy nadrété u bes, bellkú xirapekarísh dekré le dijhí. Xo eger hatú rexineyekí reway girt, ewa wek dujhmin temashay dekrét.
Kabrayekí Qíbtí Mísirí, ke néwí Se'dedín Ibirahím e, guwaye yekéke lew kesayetíye nasirawaney Mísir, ke le berhellistkaraní rijhémí Husní Mubarek u layengiraní sístemí dímokirasíye, guwaye be "dostí Kurd" dedréte qellem, le éwarey rojhí 24/6/2005 u, le telefzíoní "Elmusteqíle"da ke be milwénan 'Erreb temashay deken wutúwéjhí legell serwer Jewad Mela dekird. Ke héjha jewad, basí gelkujhí le Kurd kird le 'éraqda, ew yekser be túrreyíyewe hellídaye u gutí : "ewe gelkujhí nebúwe". Eme le katékda ke tenanet yekék le nwéneraní "Berey Tirkumaní" ke ewísh lew zutúwéjheda beshdar bú, gutí ez pishtgíríy berréz Jewad Mela nakem, bellam lem shiteda hawdengim legellí, gelkujhí búwe u be qise nashardirétewe.
Ewja éste werin temashaken, eger yekékí wek Se'dedín Íbirahím "dostí Kurd" bé, aya Kurd péwístí be dujhmin heye, karbedestaní Kurd?!
Ez demewé ew pirsíyare bikem, bizanim con héndék le karbedestaní em dú hízbe, ke ta cend sallék lemewber, wek Kurd debéjhé " shéwí shewyan nebú", wa le pirr, búne xawen zewí u dúkan u koshk u otombélí giran u parey zor ? xo, emesh her pirsíyarí min níye, eweta karbedestékí gewrey "Yekétí"sh ke kak Newshírwan Mistefaye, ewísh her basí deka u dijhí gendellí qise deka. Bashe, kak Newshírwan, toyek ke ewe dezanít, xuwash hellnagiré, her gunahék bixréte estoy to, kes natuwaní tawaní dizétí bixate estot u, lem rúwewe dawént pake, xoshim emem be xot gut, to bocí lem kare nakollítewe ? fermú, ke to ewe delléyt, azago u aza meydan, were eme bixere dadge, bocí nayxeyte dadge ? berberekaní gendellíy berréweberétí her be qise nabé, bellkú be kirdewe debé. Kesék bíyewé le dijhí narrewayí kar bikat, debé dillí héndék kesísh le xoy béshéné. Eweta, ez, ke em qisane denúsm dillníyam héndek kes dillyan déshé lém, héndekísh aferínim deken, tosh gwémedere ewaney le dijhit dewestin, heste bico wézey qefeyan u, wek "ustad" Beshír Mushír deygut " qefeyan ... ."
Ez demewé ew síyasete bepend bikem ke be diro basí " yekgirtinewe " u, pitir le "yekgirtinewey Partí u Yekétí" dekiré, wek ewey lewe pésh em dúwane yekbúbin, ewja le yektir tirazabin u, ésta " yekíyangirtibétewe ", nek ewey " rékkewtibin " le ser dabeshkirdiní deselat, ta sherr le néwanyan taze nebétewe, cunke dezanin tazebúnewey sherr, mirdiní her dúlayane. Bashe, éste, ke eman basí " yekgirtinewe" deken, bocí wezaretekaní darayí, péshmerge, dade u néwxo, wa be " dú filícqaneyí" mawnetewe? keyné debine yek? keyné Kurdistan leshkrékí neteweyí yekgirtú, dezgey asayshékí dímokrataney yekgirtú, dadgeyekí serbexo, darayíyekí ronak u bédizí u gendellí debé? keyné gishtpirsíyek dekré le gisht néwcekaní Bashúrí Kurdistanda, ta bizanré xellkí Bashúr, ci birryarék deda bo carenúsí xoy, ewa ew 'éraqey detanewé durust bét, le gíyanelladaye. Xo, eger Bashúr bew gishtpirsíye, serbexoshí destnekewé, ewa bellgenameyekí dekewéte dest, ke wa duwarrojh bo daxuwazí mafí xoy pisht bibesté péy.
Ez demewé, ew síyasete bepend bikem, ke em dú hízbe deselatdare, be hezar caw bo Kerkúk esirín debarénin u, be " dillí Kurdistan " u " Qudisí Kurdistan " deydene qellem, kecí le batí nexsheyekí yekgirtú, bo awedankirdinewey Kerkúk, dabín kirdiní xanú u kar bo léqewmawaní Kerkúk u ewaney le jhér xéwetda dejhín u, xizmetékí firawan be Kerkúkíyekan, be kúrd u Tirkuman u hemú regezekaní díkeyewe, lewésh her xeríkí hízbhízbénen. Tenanet dú jore pirogramí xwéndin u dú jore rénús u dú jore perwerdey jíyawaz deben berréwe le qutabixane Kurdíyekanda. Be qisey zilísh, hícyan ne héshtúwetewe u, basí " Zimaní Yekgirtúy Kurdí " deken ...
Ewja ke ésta hatíne ser babetí ziman, demewé béjhim, ewey way le min kird em wutare binúsm, ewe bú her lem rojhnameyeda "Mídíya" yekék le waney búwe be endamí "Korrí Zanyarí Kurdistan ", le barey zimaní yekgirtúy Kurdíyewe gutibúy, ne korrí zanyarí Kurdistan, ke éste heye u, ne " Korrí Zanyarí Kurd " ke le Bexda hebú", híc bernameyekyan bo em babete "zimaní yekgirtúy Kurdí"ne búwe u níye, ewaney lem buwareda kar deken, héndékyan jéy bezeyí péhatinin, le yek shéwe axawtiní Kurdíy sharekeyan, yan gerrekekeyan bew lawe, shitékí tir le Kurdí nazanin. Ta ére karí min níye le serí birrom, debé endamaní "Korrí béberiname" ke xoy yekéke le endamekaní, weramí em rexneye bidenewe, conke bezimékí xoshe, mirov karbedestísh bé u berhellistkarísh bé !! bellam pash eme hatúwe, bé ewey néwí min biba, kewtúwete pelamardaní min u gutúyetí: "pisporrí zimanewaní heye, le ber sherr firyay pisporíyekey nakewé, her xeríkí topbaraní xest u xollí hízb u serkirdey Kurdíye ". Em pelamardere, her lew wutareyda, basí " xér u bér " y dú hízbe gewreke lebarey zimanewe, degérétewe boman ke lewberulemberí sheqamí Rehímaway Kerkúk, Partí u Yekétí dú jor pirogram, Hewlérí u Silémaníyan be ser Kerkúkíyekanda sepandúwe, kecí rexney reway min le síyasetkaraní dú zilhízbeke be " sherre gerrek " u " topbaraní hízb u serkirde Kurdíyekan " dedate qellem. Ez namewé zor le ser em base birrom, ba ewaney deyanewé ew kesane binasin ke kirdewey naheq be petúy shirr dadeposhin, mallperrí Kurd Bún www.kurdbun.de bikenewe u, seyrékí ew " pashgotin "e biken ke bo " Kurdistan u Shorshekey "im núsíwe ewsa tédegen ké le ser heqe u ké le ser naheqe.
Éste eger mebest le zimaní yekgirtúy Kurdí, ewe bé ke hemú Kurd be yek shéwezar qise biken, nek her bo Kurd, bellkú bo híc gelékí em jíhane necúwete ser u nashcéte ser. Bo búní zimanékí yekgirtú, debé rézimanékí yekgirtú bibé bo shéwazekaní zimaní Kurdí, yek rézimanman níye takú hemúyan bixate cuwarcéwey destúrékí yekgirtúwewe. Emesh le kirdin nayet, bellam dekré zimanékí yekgirtú, bo núsín u qisekirdiní fermí, durust bkiré, ke wek zimaní díwaní (resmí,hikumí) le pall shéwezarekanda bekar bihénré u shéway geshepékirdin bé, em zimane díwaníyesh, debé le ser bincíney lékolínewe u twéjhíneweyekí kúr (qúll)í zimanewananey hemú shéwezarekaní Kurdí u zimane xizmekaní béte berhem. Le pertúkí "Zimaní Yekgirtúy Kurdí" ke capí yekemí le sallí 1976 da bilawkirayewe u, jarekí dí le Mehabad le 1979 da cap kirayewe u, lew wutaremda ke be zimaní Ellmaní, le jhér néwí
" Zimaní Núsíní Kurdí " le ínísiklopídíyay éraníka ( Acta Iranica ) le sallí 1975 da ke le Leiden (hollende ) bilaw kirawetewe, gelék péshníyazim xistúwete ber caw, ke hendékí le layen xellkewe pérrewí dekirén. Bedaxewe pash ew berheme, híc kesék ta éste, híc babetékí nwéy nexiste ser ew base, her cende (30) sall be ser ew karaneda téperríwin.
Hénane kayyey zimanékí yekgirtúy fermí, bo karubarí díwaní (resmí), debé le layen deselatékí fermanrrewawe pishtgíríyekí tewawí lé bikré, takú gisht layek bekarí bihénin, egerna bextí serkewtiní nabé. éste eger béjhim, em dú deselate Kurdíye ke 15 salle hen, híc hengawékyan nehawíshtúwe lem bareyewe, bigre qillíshyan be dirextí zimaneke birdúwe, eme ne sherregerreke u, ne topbaraní ser kirdekaní Kurd. éwe werin gwé le qise derbirrínekaní hendék lew karbedese gewrane bigrin ke le telefízíonekanda deyfermún, ew deme deybínin, eger, 'Errebékí Kurdí nezan gwébigré léyan, zorbey zorí qisekaníyan tédega : " teb'en, m'elesef, 'ela esas , íhtimam, wehdey wetení, 'uzwí qíyadí, muhasebe,ejhezey tibí, musayerey, mesref zira'í, békefaetí, bé ítila'í ... u setan wushey lem babete .... íla axírhí .... Ke berambere Kurdíyekaníyan, qutabíyekí qutabxaney seretayí deyanzané. édí zimaní yekgirtúy Kurdí, eger durustísh bé, con bicéte néw "umúrí resmíyewe ", le bertan mirim ? a lére da demewé beserhaték bigérrmewe ke le serdemí shorrshí Eylúl rúydabú, katék beréz 'Ismet Sheríf Wanlí, wek nwénerí shorsh le derewey wullat, legell rojhnamenúsékí Ewrupayí decí bo Kurdistan. Eme lew kateda debé ke le néw rízekaní partída nakokí hebú rewanshad, Mela Mistefay Barzaní, weramí pirsíyarékí rojhnamenúsekey dabúwewe, ke 'Ismet Sheríf neywístibú bew shéwe repúrraste bo rojhnamenúsekey bika be Ferensí, le ber ewe, kabira pirsíyarekey dúpatkirdibúwe, emjaresh 'Ismet be tewawí téyínegeyandibú. Serok Barzaní, hestí bewe kirdibú ke shiték heye, be 'Ismetí gutibú, wa díyare ew míwane bash ténaga. 'Ismetísh gutibúy : " natuwanim téy bigeyénim " leweda Barzaní be 'Errebí be 'Ismet dellé (conke 'Ismet ew serdeme híc Kurdí nedezaní ): Iza antum leyse bí-ístíta'etíkum en tefhemuwa zeyfuna haza elshey elbesít felímaza latedxelún elmedrse elíbtíday-ye?"
Ez, lére da nacar deménim, em qiseyey Barzaní rehmetí dúbare bikemewe u, béjhim : bashe, jenabí karbedest, ke berrézt kirawít be karbedest u naní Kurd dexoyt, bocí jaré nacíte qutabxaney seretayí, ta Kurdíyekí rewan férbibít ? ewja, eger Kurd bíyanewé zimanékí yekgirtúyan hebé bo núsín u karubarí díwaní, debé ber le hemú shiték ekadémíyayekí rastíne bihénine kaye, ke endamekaní be nasnamey hízbayetí, yan " bellé qurban " nebúbine endam, bellkú be nasnamey zanistkarí u hunerwerí. Péwístí búní ekadémíyayekí lew jore, bo hénanedí zimanékí yekgirtú, wek péwístí búní tépí shanoye bo binyatnaní sínema. Ew ekadémíyayesh, debé le layen deselatékí dewlletíyewe pishtgirí bikré, egerna berhemekaní her le sinúrí xizmetí zanistda deméninewe. Ewesh le taqíkirdnewewe debéjhim. Conke éme, cend mirovékí zanistkarí derewey wullat, lewane : Diktor Baram Resúll ke néwbangékí jíhaní heye, le zanistí dermansazída u, pirofísorí zanistgey Uppsala ye le Swéd, legell Feylesúf u fízíkzaní gewrey Kurd, rewanishad Mihemmed Leyla, xawení tíorí "masízim " le fízíkda u, méjhúzaní Kurd Diktor Kemal 'Elí u, bijhíshkí nijhdar (jerah) rewaishad diktor Hesení Hísamí u endazyar u síyasetkar berréz Birúsk Ibirahím u, wergérrí berréz Fexirí Selahshorr u, abúrízan Diktor 'Isam 'Ezíz Sheríf ( kurrí síyasetkar u dostí be néwbangí Kurd rewanishad 'Ezíz Sheríf u, cend hawkarékí díke, le mangí Abí 1985 da le Swéd, ekadémíyayekman damezrand be néwí " Ekadémíyay Kurdí bo Zanist u Huner " u, legell téperrbúní katda, cend berhemékí xoshman billawkirdewe. Bellam, her ewende hewallí damezrandiní ekadémíya billaw búwewe, jhimareyek bazirganí síyaset, ke sallaní sall bú le Ewrupa bún, bellam, le híc kunékewe díyar nebún, be fítí (YNK) kewtine sazdaní shiték ke péyan degut " ekadémíyay Kurdí ". Eman kewtine xirapekarí beramber be éme u, dawakirdiní ewey " ba ekadémíyakaní Kurd yekbigrin ", emesh be níyazí ewey éme ew bazirganane, ke híc péwendékíyan be zanistewe nebú u, rabirdúshyan gelék pelley reshí péwe bú, bíyanxeyne néw xomanewe, ta bikewne ajhawegérran, bellam éme le ser karí xoman royshtín. Ewan le péshewe péyan wa bú, em karey éme parey tédaye, duwayí ke derkewt boyan, nek parey tédaníye, bellkú éme debé xoman pare bideyn u, pareman deda, her zú tuwanewe u gorryan win bú. Ewja, ke Korrí Zanyarí Kurdistan le Hewlér damezrayewe, serdemék Diktor Shefíq Qezaz bú be serokí ew korre u, daway kird ke hawkarí "korr" bikem. Gutim kakí bira, xot dezanít ke éme cend salle ew ekadémíyayeman damezrandúwe u bawerrísh nakem, híc hawkarékí ekadémíya dijhí hawkarí bé le gel daw u dezgey zanistane, bellam Korr, ekadémíya níye. Ekadémíyash, her cend debé deselatékí dewlletí pishtgírí bikat léy, bellam debé serbexo bé. Serbexoyí bo zanist, wek serbexoyí bo dadge, binerretí sístemí démukratíye. Le Hewlér dezgeyekí hízbíye. Kak Shefíq gutí : " kes dest naxate karubarí korrewe" gutim : híwam waye wabé. Gutim : debé korr bibéte ekadémíyayekí rézdar u serbexo, duwayí le ser ewe rékkewtín, ke ez bername u karnamey Ekadémíyay Kurdí bo Zanist u Huner binérm boy, ewísh be péy ew bername u karnameye, korr bikate ekadémíya u, her bew néwewe u, zanistkar hunerwerí Kurd u bíyaní ke le sinúrí bername u amanjí ekadémíyada bituwanin kar biken werbigírén u, serbexoyíy ekadémíya misoger bikré, ew deme, em ekadémíyayey le Ewrupa heye, detuwané bibéte likí derewey ekadémíyay Kurdistan. Kak Shefíq gutí : be ser caw. Bername u karnamem nard boy, cuwar sall kak Shefíq serokí ekadémíya bú, éstesh u ewsash dengí nebú.
Wek gutman, hénaye kayey zimanékí yekgirtúy Kurdí bo karubarí fermí núsín u billawkirdinewe, debé le layen ekadémíyayekí zanistaney serbexowe bé, ke deselatékí dewlletí pishtí bigré, bellam dest nexate birryarekaníyewe be hewa u hewesí síyasetbazí.
Yekemín merjísh bo sergirtiní nexshey zimaní yekgirtúy kurdí eweye, rénúsí zimaní Kurdí le Aramíyewe bigorrín be Latíní. Eme merjékí bincíneyí ye, nek her le ber ewey típí Latíní bashtir degunjé legell zimaní Kurdí, bellkú bo ewesh ke, xellkí Bakúrí Kurdistan, bituwanin ew rojhname u pertokaney le Bashúr u Rrojhhellat derdecin bixwénnewe. Ba hemúshí ténegen, bellam, hédí hédí u, ta hendazeyek sút werdegirn léy. éste, ke debéjhim be Latíní, mebestim ewe níye, ew Latíníyey ke ewro bawe, herwek xoy werbigíré u bekar bibré. Nexér. Debé destkarí bikré u, bíraz bikré. Be bírurray min péwíste típí ş u ç bogorrín be sh ch u, le cíyatí é dú e binúsín wata: ee u, le cíyatí í, ie binúsín. Em rrizgarman deka lew cukllaney jhér ş u ç lew killawey beser ê weye, ke díyare eme súkkirdiní rénús u kemkirdinewey típekaní zimanekeye. Béjgelemesh zor be péwístí dezanim, waz le bizroke (elkesre elmuxtelíse) bihénín, wate kirdin wa : kirdin nenúsín, belkú, her bem shéweye krdn binúsín. Ew drme ke híc bizwénék le néwan k r d n danebú, hemú kes be bizrokey derbibré. Eweta ewro "kirdin" bem shéweye "kírdín" nanúsín, hemúshman her be "kirdin" deyxwénínewe. Bo r éy qellew r R m I y qellew Î, heyek bixeyne duway típeke bem shéweye rh Ih. Eme rrizigarman deka lew killawe beser R u I weye. Be kurtí: debí xuman le cuklle u killaw dúr bixeynewe. Béguman gelék píshníyazí díkesh hen ke detuwanré bixréne meydaní wutúwéjhewe. Bellam be bé bekar hénaní elfubéy Latíní, hemú basékí zimaní yekgirtú, her dewen be ashe.
Gír u giroyekí gewrey díke le rréy zimaní yekgirtúy Kurdída níshaney nér u mé ye, nér u mé le hemú shéwezarekaní Kurdída heye, her yeke be réjheyekí taybetí, bellam le shéwezarí Kurdíy Bakúrda, ékjar zore, gelékíshí híc péwíst níye, conke le barí rézimanewe nirxékí níye. Bo wéne:kurré min.jhna min, níshaney xistine pall bo néríne(ê) bo méyíne(a). Bashe, yeké heye nezané kurr nére u jhin méye ? eme le layek, le layekí díkewe, hezaran wushey Kurdí Bakúr hen ke be nér, yan be mé, dedréne qellem. Bo wéne: desté xwe, cavé wí, serê te, bellam bazara Hewléré , mala me. Bashe,bocí debé cav u dest u ser nér bin, bellam bazar u mall mé bin? Be ray min bashtir waye, ew wushaney ke lem babeten, be níshaney xistine pallí bélayení (i), destiníshan bikrén, eme tégeyshtiní shéwezarí Bakúr, yekjar hasan dekat. Ewja níshaney nér u mé bekar bihénré le shwéní péwístda. Bo wéne debéjhét: hawrréy min ewja eger hawrréyeket píyaw bú, ewa, ba bigutré hawrré yé min xo eger jhin bú ewa hawré ya min, ewesh le katékda derxistiní regezí nér yan mé péhwíst bú, eger na her be (i), biménétewe.
Le katí jénéw(zemír)ekey séyemda, her "ew "bo herdú( nér u mé ) bekar dehénré, bellam eger kewtíne doxékewe ke péwístí kird rregezí ew kese péshan bidré ewa,"wí "bo nér "wé "bo jhin bekar bibré, wí gut, wê gut , le katí xisnte pallíshda her bew jore bikeyn. Bo wéne shiték (tishtek) be ser(í) ew hat. Eger péwístí kird bizanín ew nére yan mé ye, ew kate detuwanín béjhín shiték(tishtek) beser(í) wí/wé hat.
Súkkirdinékí díkey shéwezarí Bakúr u Navín labirdiní pashgirekane, ew pashgiraney ke be hoy amrazí péshgirewe déne kaye u,eger labibrén, híc jore sertékdanék peyda naken. Bo wéne: le héndek shéwezar da degutré: ke gerramewe Hewlér, bellam le shéwezarí díkeda dugutré ke gerramewe Hewlér(é). Ew ( ê ) ye, eger le núsínda la bibré le nirxí réziman kem nakatewe, bellam zimaneke súk u hasantir deka. Em pashgire napéwstane le shéwezarí Bakúrda yekjar zorin.
Zimaní yekgirtúy Kurdí, debé demkatí duwarrojh(musteqbíl) werbigré, wek le shéwezarí Bakúr da heye. Eme be híc jorék nabé bixréte pishtgwé. Zimanék ke ew demkatey téda nebé, natewawe, ke g é utra: "decim bo Kerkúk", eme demkatí ésta degeyéné, nek duwayí. Bellam ke gutit: (ez) dé bicim bo Kerkúk, ewe demkatí duwarrojhe. dê xoy le divê we hatúwe, ke é divê dewê ye. Wate ez de(me) w/v é bicim bo Kerkúk, wata éste berréwením, bellam
demewé (duwayí) bicim bo Kerkuk. Jarí wa heye, ew dé ye kurt debétewe debé be ê beme asantir debé: ( ez) é bicim bo Kerkúk.
Debé zimaní yekgirtúy Kurdí, le tékellupékellíy jénéwí likaw, pakbikrétewe ke be Latíní agglutination e, emeshim bo yekemjar le "Zimaní Yekgirtúy Kurdí" ron kirdúwetewe. Ke Kurdí Bakúr debéjhin: Ez girtim manay waye "Ez shiték (yan yekékim) girtúwe ", bellam lew shéwezareda bo ewe bekar debiré ke "Ez gírawim". Emesh ser lé tékdaní rézimaníye, wek ewey xellkí bashúr debéjhin "serí éshandim", ke eme manay waye "ez serí yekékim éshandúwe", bellam lew shéwazeda bo ewe bekar debiré ke yekékí dí serí miní éshandúwe. Shéwezarí Germíyaní (Kerkúkí) u Feylí be rastí bekarí deben, le ber ewe eger yekék, toy le shareket der kirdibú, meyejhe"derí kirdim", bellkú béjhe "dermí kird" yan "miní derkird". A le ber emeye ke bayexdanékí zanistane be hemú shéwezarekan zor péwíst e.
Kurt u kirmanjí, zimanékí yekgirtú bo núsín u karí fermí shiték níye nekré, bellam be merjék:
- Ekadémíyayékí rastíne bo zanist u huner le Kurdistanda dabmezré ke le sinúrí pishtgíríy deselatí hikumetída, réz le serbexoyí bigíré.
- Zimaní Kurdí be hemú shéwezarekaníyewe, legell zimane xizmekan, bixréte jhér wurdebíní lékollínewe u enjamekaní ew lékollínewane bixréne ber dem zanistkar u raste xellkekey Kurdistan u Kurdí derewe.
- Bekar hénaní elfúbéy Latíní bíraz kiraw, bégwédane dillí em u ew, lewaney péyan waye elfúbéy 'Errebí le asmanewe hatúwete xuwar, nek shéweyekí destkaríkirawí elfúbéy Aramíye, ke zimaní koní Júlekekan bú.
- Xwéndiní Kurdolojhí (nek tené ziman u edebíyatí Kurdí) ke zimane konekaní wek Avésta u Pehlewí u pazende u partí u, zanistí zimanewaní bigrétewe, le zanstegekaní Kurdistanda, ke éste ewe níye.
- Dananí ferhengékí zimanewaní Kurdí (zimanewaní - jugrafíyayí) ke le pall manay wush, yan zarawekeda, shwéní bekar hénaní le Kurdaran, yan derewey kurdistanda destníshan bika. Yan eger durustkirawe, keyné, le layen kéwe dahénrawe. Bekar debiré yan na, herweha wushe bíyaníyekan u cawgekaníshyan bixate ber caw.
Díyare, eme karékí hasan níye, bellam deselatékí Kurdistaní, ke bituwané cend milyardék deskewit be setan kompaníyay Tirk begeyéné le katékda ke ew rijhéme cawí berayí neda, pesaportékí 'éraqí bibíné, dú wushey Kurdí le ser bé, béguman detuwané cend set milyonék bixate xizmetí dahénaní Kurdíyekí fermí díwaníyewe, bellam pirsíyareke eweye, aya deyka?. Ez reshbínim, ne geshbínim. Lé awatí min eve, ke be helle cúbim. Ez, le layen xomewe, bé híc jore cawerruwaní u deskewtékí taybetí, amadey beshdaríkirdinim lew kare xéreda, bellam ta mawim her wek ta ésta, ne teshí derrésm bo kes u, ne debme dardestí híc deselatdarék.
• Wushey "saman"im le jíyatí "dewllet" danawe. Kurd debéjhén "serwet u saman". "serwet" le "Therwet" 'Errebíyewe nehatúwe. Serwet le binerretda "ser-wend" e. "ser" kurtey "sermaye"ye ye u "wend"ísh wéneyekí díkey xawend (xawen)e. Ke wate serwend manay xawen sermaye. "saman"ísh her manay dewlemendí ew shiteye ke mirov heyetí. Wushey Ínglízí wealth (serinjí wushe Commonwealth bide) emesh her manay dewillemendíye, bellam bo dewllet State bekar debiré. Herweha wushey (Reich)í Ellmaní her manay dewllet (dewllemendí) ye u, hawkat wek dewllet be manay State y Ínglízí bekar debré.
--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--
Em wutare le layen webnúsí Ruwangewe le rénúsí Kurdí-Erebí hénirawetewe ser rénúsí Yekgirtú.
Kurd ú Pirsa Zimané Standard
Mueyed Teyib (21 Sep 2008)
Li seranserí jíhané nézíkí 6000 zimanan hene. 50% jhi van zimanan jhi layé 10. 000 ú kémtiran dihéne bi kar ínan ú gelek jhi wan ber bi nemané ve dicin. Jhi hemú zimanén jíhané jhí bi tené 5%-é xwendin ú nivísín pé dihéte kirin, anku nézíkí 300 zimanan. Jhi van 300 zimanan jhí - hercend ci hejhmar li ber desté min nínin- lé ne pitir jhi 100 zimanan hene ku berí pitir jhi 500 salan xwendin ú nivísín pé hatiye kirin. Zimané Ingilízí yé ku evro li seranserí jíhané bi kar dihét berí 500 salan pé hatiye nivísín, zimaneké wekí zimané rúsí bi tené berí 400 salan búye zimané nivísíné.
Zimané kurdí
Zimané kurdí bi hemú zarava ú devokén xwe ve, zimané neteweya kurd e ú ví zimaní roleké mezin di parastina nasnameya kurdí de géraye ú herdem sengereké sext búye li hemberí hemú hérish ú pékolén bihujhandin ú asímílasyoné ú wek ciyayén Kurdistané, xwe ú hebúna neteweya kurd jhí parastiye ú bi diréjhahiya díroké zimané xem ú xewn ú híviyén me búye ú shakarén bilind pé hatine nivísín. Di díroka her zimanekí da, rojha nivísín bi wí zimaní hatiye kirin, rojheka gesh ú dírokí ye ú wek wercerxaneka mezin dihéte hijhmartin.
Kengí nivísín bi zimané kurdí hatiye kirin?
Derbarey Baba Tahiré Hemedaní heta evro jhí bigirúvekéshik heye ka aya zimané caríneyén wí yén ku pishtí carsed salan jhi mirina wí hatine nivísín, zaravayeka Farsí ye yan zimaneké serbixwe ye yan jhí yek jhi zaravayén kurdí ye ú li ser vé pirsé dítinén juda juda hene. Di dúv Baba Tahiré Hemedaní de kí dihét ku bi zimané kurdí nivísiye ú ci guman li ser kurdíbúna zimané wí níne?
Sherefxané Bedlísí di Sherefnameyé de navé shaíreké kurd díne ku 100 salan pésh Melayé Jizírí jhiyaye ú navé wí “Mír Ye’iqubé Zerqí” bú ú xelké Mérdíné bú ú dibéjhe ku wí díwaneka shírén kurdí hebú ú shíirén wí íshirén díní bún ú di nav xelkí da gelek belav bún. Lé mixabin heta evroke jhí ci shírén wí negehishtine me ú jhi ber hindé destpéka nivísíné bi zimané kurdí vedigeríte serdemé Jizírí ú Feqiyé Teyran, berí nézíkí 500 salan. Bi gotineka dí zimané kurdí ú Íngilíziya modern bi hev re búne zimanén nivísíné ú kurdí 100 salan berí zimané Rúsí búye zimané nivísíné.
Lé jhi ber ku kurd ne xudan dewleteka neteweyí ya serbixwe búne ú sentereké wan yé desthilaté nebúye, ew zimané Jizírí pé nivísí nebú zimané hemú neteweya kurd ú di dúv de ú her cend demeké gelek diréjh jhí vekésha. Nivísíné bi zarav ú jarna devokén dí yén kurdí jhí dest pé kir ú eve kurd búne netewe ú heta evroke take zimané standard nebúye, bi wateya “ew zimané seranserí yé neteweyek pé dixwíne, pé dinivíse, tédigehe ú di karúbarén fermí da bi kar díne” ú evroke jhí wekí beré pitir jhi zaravayeké di nivísína edebiyat, karúbarén fermí ú xwendin ú nivísíné de bi kar dihét ú jhi hemúwan pitir jhí kurmanjiya Jhorí ú Jhérí ne ku di hemú navgínén ragihandiné de “radyo, televízyon, rojhname ú kovar ú htd. “ bi kar dihén ú li heréma Kurdistana Íraqé bi herduwan jhí xwendin ú nivísín li xwendingehén fermí pé dihéte kirin ú di nivísarén fermí ú mírí de jhí bi kar dihén, her cend kirmanjiya jhérí pitir bi kar dihét jhi ber ku ew zútir jhi kurmanjiya Jhorí búye zimané xwendingehé ú hejhmara péaxévan jhí pitir e jhi hejhmara péaxévén kirmanjiya Jhorí li Kurdistana Íraqé.
Lé nebúna take zimaneké standard bi diréjhahiya díroka nú ya neteweya kurd ci jar nebúye egera ku her hemú kurd bi zarava ú dín ú mezhebén xwe yén juda juda jhí ve hest neken ku her hemú kurd in ú her hemúwan jhí yek dírok ú yek carenivís heye. Ne tené eve belku tenanet ew kurdén zimané xwe jhí jhi bír kirine xwe her bi kurd zaníne ú wan di réka serfiraziya kurd ú Kurdistané de jané xwe péshkésh kiriye ú evro bi dehan hezaran kurd hene ku pitir jhi 200 salane ew jhi Kurdistané dúr búne ú wan zimané xwe jhi bír kiriye, wek kurdén Urduné, Súdané, Shamé ú gelek jihén dí, lé ew dísa jhí xwe bi kurd dizanin ú dilé wan bi serkeftinén Kurdistané shad ú bi karesatén wé jhí biríndar dibe.
Kewate tishté ku Behdíniyekí, Hewramiyekí, Feyliyekí, Sineyiyekí ú Soraniyekí ú Zazayiyekí ú kurdeké shíí ú siní ú ézidí ú Kakeyí ú Elewiyekí bi pék ve giré dide ne zimané standard e. Belku hest e ú wekí cawa wí hestí bi diréjhahiya díroké yekítiya neteweyí ya kurd parastiye her ew hest jhí dé wé yekítiyé di pasherojhé de jhí paréze ú eger em xemxwerén wé yekítiyé ne diviya em kar jhi bo bihézkirina wí hestí bikin, ne lawazkirina wí wekí hindek kes di danústandin ú nivísínén xwe de derbarey zimané standard dikin.
Ev danústandina germ ú gur ya ku evro li Kurdistané ú derveyí Kurdistané li ser zimané standard yan jhí bi navé zimané standard dihéte kirin ne tishteké nú ye ú reh ú réshalén wé vedigerine berí pitir jhi 60 salan. Lé tishté nú ú xeter ew e ku ci jara wekí evroke ev babet bi ví shéweyé nizim, kirét, tund ú tíjh ú demargír nehatiye gengeshe kirin. Mixabin yén agiré vé gengesheya ku béhna fitneyé jhé difire xwesh dikin ne xelkeké nezan ú asayí ne belku ew rojhnamevan, nivíser ú rewshenbír in. Lé xweshbextane heta nuke siyasiyan xwe dúr ragirtiye ú ew bi ashkerayí beshdar nebúne, eger ne, bi rastí jhí da akamén gelek tirsinak héne pésh.
Di gengesheya zimané standard da evro dú araste hene:
1. Arasteya sepandina zaravaya kurmanjiya jhérí wek take zimané standard ú ershífkirina hemú zaravayén dí. Píceké zelaltir ré li kirmanjiya jhorí girtin ku li xwendingehan béte xwendin ú di nivísarén fermí da béte bikarínan ú di ví warí da gelek jihén fermí, wek zankoyan ú wezaretan, bé ku biryarek jhí hebe, ev cend bi jih ínaye ú jhi bo shagirdeké kurdé kurmanjíaxév cénabe ew bi kurmanjiya xwe nameya xwe ya masteré yan diktorayé li zankoya Hewléré binivíse lé di eyní demí de shagirdeké Hewléré yan Silémaniyé azad e nameya xwe bi kurmanjiya jhérí pékéshí zankoya Dihoké bike.
Kewate hinek layenan briyara xwe daye ú di praktíké de jhí pé dikin. Ev araste ye her cend bangesheya hebúna pitir jhi zimaneké standard wek gefeké li ser yekítiya neteweyí ya kurd dibíne ú eve ashkeratirín ergumenté wé ye. Lé mirov di gotin ú nivísínén gelek jhi pishtevanén vé arasteyé de risteyén weha dibíne: “Me ci jhi parceyén dí yén Kurdistané níne ú di vé pirsé de diviya em rewsh ú kawdanén heréma Kurdistana Íraqé bi tené li ber cav bigirin” yan “Li Kurdistana Tirkiyeyé 85% jhi kurdan bi kurdí naaxivin!” yan “Li súriye ú Tirkiyeyé zimané kurdí neshét bergiriya zimané tirkí ú erebí bike” ú gelek gotinén dí yén hemú sinor derbaz kirín ú ne héjhayí hindé ne em wan bercav bikin.
Ez bi xwe nizanim cawa miroveké xemxwer li ser yekítiya neteweyí ya kurdí dishét béjhe ku kurd li Tirkiye ú Súriyeyé ber bi nemané ve cúne ú dicin, di demekí de Tirk bi xwe vé dawiyé dané bi hebúna kurdan didin ú cend gavek jhí jhi bo rewa bikarínana kurdiyé li Tirkiyeyé havétine.
Tishté herí balkésh li dev alígirén vé arasteyé ew e ku piraniya reha jhi wan, eger nebéjhim her hemú, dixwazin zaravaya wan bibe take zimané standard ú ew di gengesheya xwe de jhí -ne hemú lé gelek jhi wan- gelek tund ú tíjh ú demargír in ú ew her dítineka muxalif bi dítineka “herémcí”, “diyalektbaz” ú jarna bi “jash” jhí tawanbar dikin ú piraniya wan jhí nivíser ú rojhnamevan in ú akademiyén bispor di waré zimanzaniyé de di nav wan de kém in.
2. Arasteya pitir jhi zimaneké standard. Layengirén vé arasteyé jhi kurdén xudan zaravayén juda juda ne ú mirov di nav wan da Mehabadí, Sineyí, Feylí, Hewlérí, silémaníyí, Zazayí ú htd. dibíne, lé piraniya reha jhi wan kurdén kurmanjí ya Jhor in jhi ber ku ew pitir in ú ev babate jhí pitir jhi wan digire.
Ev arasteye hebúna pitir jhi standardekí bi enjameké sirushtí yé dírok ú jografyaya Kurdistané dibíne ú ew sepandina zaravayeké ú régirtin li ber zaravayén dí bi kareké entídemokrat ú dijhí prensípén mafén miroví dihejhmére ú bijihanína biryareka weha bé dijhberiyeka berfereh nabe ú híngé diviya hikúmeta heréma Kurdistané pena bibe ber zebr ú zengé ú ev jhí ne di gel sirushté hikúmeta Kurdistan digunje ú ne jhí di desthilata wé de dibe. Ú serkirdayetiya siyasí ya Kurdistané jhi hindé hekímtir ú dúrbíntir e bikeve di shashiyeka weha de ú belge jhí ew e ku her hemú hézén siyasí yén kurd di ragehandina xwe de her du kurmanjiyan bi kar diínin ú hindek Zazayiyé jhí.
Tishté balkésh li dev alígirén vé arasteyé ew e ku piraniya wan di gengesheya xwe de aram ú hémin in ú di nav wan de akademiyén bispor di waré zimaní de hene ú wek me li destpéké jhí gotí ne hemú kurmanj in, wek Dr. Emíré Hesenpúr, Profesor Wirya Omer Emín ú gelekén dí. Her wesa ew di danústandina xwe de dítina muxalif bi gotinén sivik wek “herémcí” ú “piyawí desthilat” ú “diyalektbaz” ú htd. tawanbar nakin.
Zimanek ú du standard
Ez ergumenté ku eger neteweyé kurd take zimané standard nebe, dé yekítiya wí di gefé de be rast nabínim, jhi ber ku gelek netewe hene take zimané wan yé standard heye lé ew neshiyane yekítiya xwe pék bínin. Neteweyé ‘Erreb ku pitir jhi 250 milyonan e ú li ser pitir jhi 20 dewletan belave, yek zimané xwe yé standard heye, lé wí zimaní heta evro, ne tené du dewletén ‘Errebí nekirine yek, belku heta nuke neshiyaye peywendiyén van dewletan bi hev re jhí asayí bike. Serbí ú Bosniyan yek zimané standard hebú, lé ew nuke ne tené du neteweyén juda ne, belku du neteweyén dijhmin in ú di sheré di navbera wan da rúdayí tawanén weha mezin rúdan ku hemú mirovayetí pé ésha ú di hawara wan de cú.
Berúvajhí, bi dehan nimúne hene ku pitir jhi neteweyekí ú zimanekí lé hene ú di ser hindé re ew bi hemahengí ú harmoní dijhín ú ev pirneteweyí ú zimaní ci jara nebúye gef li ser yekítiya neteweyí ú níshtímaní ya wan, wek Swísrayé ku car ziman té de fermí ne ú wek Fínlandayé ku du ziman lé fermí ne ú wek Yekítiya Ewropayé ku hemú zimanén wé bi yek pile ú paye zimanén fermí ne.
Jhi van nimúneyén jhorí bash diyar dibe ku tishté yekítiya neteweyí ú navneteweyí diparéze ne yekbúna ziman, dín ú kulturan e, belku ew peywendí ne yén li ser binemayén demokrasiyé ú rézgirtiné li mafén miroví ava dibin, her vé cendé jhí weha kiriye ku eve pitir jhi 200 salane yek sher di navbera du dewletén demokrat de rú nedaye ú firezimaní ú kulturí ú díní jhí ci jaran di welateké demokrat de nebúye egera sher ú nakokí ú xwínrishtiné.
Ne dúr li vé ré pirsiyarek béte pésh ku ew nimúneyén min ínayín nimúneyén fireneteweyí búne ú aya neteweyek heye ku pitir jhi zaraveyeka wí búne standard ú xwendin ú nivísín pé dihéne kirin? Belé cendín ziman hene ku pitir jhi zaravayeka wí búne standard. Zindítirín ú serkeftítirín nimúne jhí “zimané Nerwíjhí” ye ku du zaravayén wí “Bokmål” ú “Nynorsk” bi yek pile ú paye zimanén fermí ne ú tenanet li ser bergé pasporta wan jhí navé nerwíjhí bi herdu zimanan dihéte nivísín “Noreg” ú “Norge”.
Bo ci li Nerwíjhé du zarava búne standard? Cawa ev herdu zarava bi awayeké fermí di karúbarén gishtí de bi kar dihén? Jhi bo bersivdana van pirsiyaran ez bi fer dizanim ku hindek li ser ezmúna Nerwíjhé rawestim.
Nerwíjh
Shaneshína Nerwíjhé dikeve Bakúré Ewropayí ú yek jhi welatén Skandinavyayé ye. Bi rúberé xwe ve pitir jhi 100 hezar kílometrén duja jhi Íraqé bicúktir e ú car milyon ú nív mirov lé dijhín, wek gelén Swédí, Danmarkí, Islandí koka wan jhí Víkíng in. Li sala 1300-a zayíní Danmark Nerwíjh ú Swédé dagír dike. Li sala 1500-é Swéd xwe rizgar dike lé Nerwíjh dagírkirí dimíne heta sala 1814-é ku Fransa wé jhi Danmarkayé juda dike, lé wé dike parceyek jhi Swédé, heta sala 1905-é ku wé serxwebúna xwe ragihandí. Li Nerwíjhé du zaravayén Nerwíjhí -her wek me gotí- digel zimané Samí fermí ne. Bokmål ku zimané 87% jhi xelké Nerwíjhé ye li Bashúré wé bi kar dihét. Nynorsk zimané 12% jhi xelkí ye ú ew li Bakúré wé bi kar dihét. Samí zimané 1% jhi kocerén Nerwíjhé ye ú ew jhí li Bakúrí dijhín.
Cawa du zarava búne standard?
Dema Nerwíjh li jhér desthilata Danmarké bú zimané Danmarkí zimané fermí bú ú Nerwíjhí bi tené zimané axiftiné bú. Pishtí ku vé rewshé pitir jhi 500 salan vekéshayí, Nerwíjhiyan li sala 1830-é daxwaz kir ku ew bi zimané xwe bixwínin. Ew li sala 1885-é mil bi milé Danmarkiyé bú zimané fermí ú ew ziman bokmål bú. Bokmål gelek ketibú jhér kartékirina Danmarkiyé ú bi tené li Bashúré Nerwíjhé bi kar dihat ú xelké bakúrí bi zaravayeka dí diaxiftin.
Du zimanzanén Nerwíjhí “Ivar Aasen” ú “Knud Knudsen” hatin teklíf kirin ku zimané Nerwíjhí bi serúber béxin. Ivar li gundan geriya ú peyv ú edyomén resen yén Nerwíjhí kom kirin ú réziman nivísí. Knudí jhí hewil da Nerwíjhiyé jhi Danmarkiyé pak bike. Herdu projhe jhi bo perlemané Nerwíjhé hatine péshkésh kirin ú li sala 1929-é perlemaní biryar da ku herdu bibine zimanén fermí li Nerwíjhé.
Yé Ivarí amadekirbú “Nynorsk” anku Nerwíjhiya nú bú ú yé Knudí jhí ma “bokmål” anku zimané kitébé, jhi ber ku berí híngé jhí pé dihate nivísín ú kitéb pé derkeftibún. Jhi híngé were ú heta evro jhí ci aréshe dernekeftine ú di ser hindé re ku nynorsk zimané bi tené 12% jhi xelké Nerwíjhé ye, lé wekhev e digel bokmålé ú gelek Nerwíjhí yén “Nynorsk” ne zaravaya wan e jhí wé dixwínin, pé fér dibin ú siyaseta dewleté ew e ku her Nerwíjhiyek herdu zimanan bizane ú gelek kar hene eger mirov herduwan nezane neshét bi dest béxe. Li jhér cend hijhmar ú statístík hene ku pitir belavbún ú bikarhatina wan diyar dikin:
Nerwíjh dabesh dibe ser 20 parézgehan:
16 parézgeh; zimané wan Bokmål e.
4 parézgeh; zimané wan Nynorsk e.
432 belediye hene:
160 belediye; Bokmål
114 belediye; Nynorsk
158 belediye; herdu ziman
Li sala 2006-é »617. 237« qotabí li xwendina seretayí bún ú ew bi ví rengí li ser zimanan belave bún:
87% Bokmål
13% Nynorsk
10% tékel
Rojhnameyén seranserí:
89% Bokmål
6% Nynorsk
5% tékel
Min jhi rojhnamevaneké Nerwíjhí »Georg Kristiansen” ku dosteké gelé kurd e pirsí »Eger perlemané we li sala 1929-é biryar daba ku yek jhi wan du zaravayan fermí b, ne herdu, da ci be?” Wí got: “Ew biryar da biryareka entídemokrat be ú biryarén entídemokrat jhí bi diréjhahiya díroké búne egera aréshe ú nakokiyan ú gelek jaran xwínrishtiné jhí”. Pashí pé ve cú ú got: Eger me weha nekiriba, ez dúr nabínim ku nuke Nerwíjhí du netewe ban ú Nerwíjh jhí dú dewlet ba.
Kewate jot-standarbúna zimané Nerwíjhí yekshtiya neteweyí ya wí parastiye ú ew dítina hindek kurdan heyí ku dustandardí dé du neteweyan pék íne dítineka nerast e ú bi baweriya min ú ci bingeh jhi bo níne.
Li dúmahiyé min divét béjhim ku ez sepandina take zimané standard, édí her zaravayeka kurdiyé be, li ser hemú neteweyé kurd, ne evro ú ne jhí di pasherojhé de rast nizanim yan di pécébúnan de nabínim. Di heman demí de ez dizanim firestandardiyé jhí arésheyén xwe yén mezin ú aloz hene. Lé min guman níne eger em bi niyeteka pak ú bi janeké zanistí ú babetiyane ú dúr jhi demargíriyé danústandineka jiddí bikin ú pena bo ezmúna gelén zimanén wan firestandard in ú bo shareza ú bisporén kurd ú biyaní bibin, dé careyén bash bo hemú pirsén hilawístí héne dítin.
Tébíní: Kulturnameyé ev nivísar jhi hejhmara 46-é ya koavar Peyvé wergirtiye ú ew aniye ser típén latíní. Muyed Teyib, jhi bilí ku yek jhi helbestvanén herí navdar yén bashúré Kurdistané ye, ew herweha berpirsiyaré weshanxaneya Spírézé ye ú endamé Akademiya Kurdistané ya li Bashúré Kurdistané ye.
Cavkaní: Kulturname.com
Kurdish language issue and a divisive approach
California-USA, (June 27, 2008). Recently, a group of 53 Kurdish intellectuals proposed to the Kurdistan Parliament to make the “central dialect” the official language of Kurdistan. Their proposal was echoed in the interview that the minister of education gave to a local Kurdish newspaper. Below is the KNC position on the proposal:
The Kurdish language, like any other language in the world, consists of many dialects and sub- dialects. Each dialect/sub-dialect is locally nurtured and used for communication. The natural residency of individuals in any region is premised on the “de facto” law. Human beings learn language/dialect from the family in which they grow. This is societal natural law and the demographical decree that a group or groups of people speak their local dialect in the country in which they reside.
A dialect could become the national language without involving the legal system. For the most part it is a natural phenomenon. It is very rare that a nation had to use its legal system to determine which dialect should become the national language. Early America had multiple ethnic groups including, English, Germans, French, and Hispanics with no common language. Later, in 1795 when German and English were the only two remaining languages the U. S. Congress interfered to resolve the language issue. When the Congress voted, German lost to English by one vote, 41-42. Since then English has been the only formal language of the United States. The U. S. Congress interfered to resolve the complex language issue not dialectical problem!
On the other hand, how the Parisian dialect became the French language was not in the wake of a legal action by the French judicial system. Paris was the main trade center where the French economy was flourishing. The economic status of Paris promoted the Parisian dialect over other French dialects without the interference of the judicial system. A national assembly of a country would see it as inappropriate to select a dialect over other nation’s dialects because it would polarize the nation. Therefore, for a nation like ours divided among four nations it is awkward to explore such a divisive element.
Unfortunately, since the mid-1970s, the delicate issue of the two main Kurdish dialects has been creating unnecessary acrimonious debate among segments of the Kurdish society. Irresponsible individuals from either side have been trying to promote their dialect at the expense of the other, where it has created deep psychological wounds in the Kurdish society and threatened Kurdish unity further.
Recently, the issue has resurfaced among a group of individuals who have advocated widespread adoption of their preferred dialect. Linguistically speaking, since their dialect is confined to a restricted locale, they are not in the position to entertain such a mandate which would be proved unpopular and unrealistic. Kurdish intellectuals, including writers, and poets are expected to be more responsible and, via their intellectual work, should try to educate people by promoting the Kurdish national culture. They should not be part of the societal perplexity rather they ought to be a guiding beacon toward more national cohesiveness.
This group of the Kurdish intellectuals, instead of launching such a proposal, should have a proposition that would create a common ground to establish a foundation for the common Kurdish language by using the common Kurdish words. This can be a starting point. It is feasible at the elementary levels.
When they say, "The dialect of central Kurdistan," it is believed that they refer to the geographical area of greater Kurdistan. Just taking what they say at face value, it can be concluded that this geographical region includes parts of Duhok, and on the other side of the border in Kurdistan under Iranian occupation it encompasses the "Shikak region."
In retrospect, the Kurdish literature for the first time was written in the northern dialect when in 1692, Ehmedî Xanê wrote “Mem u Zîn,” and later, the Bedrxanîs printed the first Kurdish newspaper in Cairo on April 22, 1898. This version of the Kurdish language was used until after the WWI. In the wake of the Lausanne Agreement on July 23, 1923, the Turkish state took ownership of northern Kurdistan, and when in 1924, the Turks outlawed the use of the Kurdish language it negatively impacted the entire Kurdish language, particularly the northern dialect.
After annexing the Vilayat of Mosul (Kurdistan-Iraq) to Iraq and the subsequent decision by the British on the cultural right to the Kurds in Iraq gave new hope for reviving the forbidden Kurdish language.Since the majority of the people of this part of Kurdistanwere speakers of the southern dialect they practiced their culture using their dialect. This new opportunity allowed the Kurdish language in general and the southern dialect in particular to replenish.
Historically speaking, the terms "Bahdinani and Sorani" have no linguistic root. Sorani emanates from "Soran Emirate," which was located in Rawanduz; and Bahdinani stems from "Bahdinan Emirate," which was situated in Amedi, and both were political entities. Sorani only includes Hawler, its vicinity and Rawanduz; and, Bahdinan includes Amedi, only. Even Kirkuk and Slemani dialects are not sorani, and Duhok dialect is not part of the bahdinani. We have northern kurmanji and Zazaki (Dimly); and southern kurmanji and Hawrami. The so-called sorani and bahdini issue was created by our occupiers and due to our naiveté it has lingered over local mentalities!
The language issue doesn’t have a political context. It is not a political issue; therefore, a KRG minister should not see himself in a position where he should allow himself to entertain such a very sensitive idea. While the top KRG officials are promoting both dialects equally, they need to use the resources available to them to define a format and begin the journey of creating a foundation for a common Kurdish language. Ignoring such a hypersensitive issue allows irresponsible individuals to contemplate the idea of “living nationally and thinking locally,” which would only disunite the sweet Kurdish language. It should be reminded that, at this delicate time that our people are experiencing, we must be more vigilant. We should distance ourselves from using such an unrealistic approach.
News from the KNC Public Relations Committee
Kurdish National Congress of North America
Inquiries: 805-402-6440
Contact: Luqman Barwari
Kurdí wek zimanékí jút-standard
Prof. Amir Hassanpour,
Zanistgay Toronto, Kanada, (23/4/2008)
Kurdí wek zimanékí jút-standard:
Tébíní sebaret be gellalley daxwazíname bo resmí kirdiní "kirmanjí xwarú"
Daxwazínameyek gellalle kirawe bo ewey dawa le hukúmetí herém bika ke "kirmanjí xwarú" (soraní) wek zimaní standardí kurdí be resmiyet binasré. Le ew daxwazíname da, dawakirawe:
Yekem: be yasayek biryar bidré le ser befermí nasíní shéwezarí kirmanjí xwarú wek binaxey zimaní standerdí kurdí, le herémí Kurdistaní Iraq da.
Duwem: be yasayekí hawpéc (murifq) biryar bidré le ser damezrandiní ínstítítutéki neteweyí le Kurdistan da, bo lékollínewe u saxkirdinewe u arshífkirdiní hemú shéwezarekaní zimaní kurdí u péshkeshkirdiní péshniyar u lékollínewey berdewam bo mutúrbekirdiní zimaní fermí be wishe u freyíz u zarawey hemú shéwezarekaní tir.
Ew daxwaziye deyewé yekék le sé lehjey edebiyekaní kurdí, exey ke nawí "soraní", "kurdí nawerrast" yan "kirmanjí xwarú"í léndrawe, be zebrí qanún u deselatí dewletí, bikirét be zimaní resmí u standardí kurdí. Dewrí lehjekaní tirísh (kirmanjí jhúrú, hewramí....) ewe bé ke xizmet biken be dewllemend kirdiní ew zimane standarde.
Ew daxwaziye, eger be péwane zanstiyekaní ziman hellíbsengénín, be hele cuwe u le barí siyasi yewe túshí helleyekí gewretir buwe. Zor be kurtí:
- Zimaní kurdí, wek zimaní Herrmení, Albaní u Norwéjhí, zimanékí jút-standard e: dú standardí heye , Kirmanjí u Soraní (min lére u pash, le ber hasankirdinewey núsín ew dú nawe dekardénim). Legell ewesh da Hewramí edebíyatékí koní heye, wek dú lehjekey tir prosey standardbúní dest pé nekirduwe; lehjey Dimlí yan Zazaysh bo núsín zor kem dekarhéndrawe.
- Zorbey gelí kurd be kirmanjí qise deken: tewawí kurdí Súriye, tewawí kurdí Hermenistan, zorbey kurdí Turkiye, beshék le kurdí Íran u Iraq kirmanjíziman in. Soraní teniya le Kurdistaní Iraq u Íran, ew ísh teniya le nawcekaní nawerast qisey pé dekiré.
- Le ruwangey zimannasí yewe, híc lehjeyék le lehjékí tir bashtir niye. Her lehjeyék detuwané bibéte zimaní standard. Standardbún péwendí be barúdoxí xeyrí-zimaní (wate abúrí, komelayetí, siyasí...) heye. Núsín u edebiyat le pésh da be Hewramí u Kirmanjí destípékird. Soraní zor direngtir, nizíkey sé sede duwaye, bo núsín dekarhat, belam le barúdoxí duway sherí Jíhaní Yekem hellí bo rexsa ke standard bikiré.
- Pirojhey standardbúní zimaní Kurdí, le ber dabeshkiraní Kurdistan le naw cend dewllet da u be hoy siyasetí zimankujhí, be shíweyékí asayí we rénekewt u diréjhey nebú. Ew piroseye katék destí pé kird ke gelí Kurd le néwan Íran u Usmaní da dabesh búbú u beshékí kem ísh le Rúsiye bún. Standardkirdin le sereta we xorskí bú, wate be bé bernameyekí le pésh da gelalekiraw u be bé tíorí u zanstí zimannasí. Ew projheye be billawbúnewey rojhnamey Kurdistan le 1898 destípékird, katékí deselatí dewletí kurd le arada nebú. Kurdistan zortir be Kirmanjí bú le ber ewey billawkerewekey, Bedirxaniyekan kirmanjíziman bún. Rojhnamegerí duway 1908 hem be Kirmanjí bú u hem be Soraní bellam Kirmanjí zal bú le ber ewey xwéndewar u roshnbír u xwénerewe zortir kirmanjíziman bún.
- Duway Sherí Jíhaní Yekem, beshí Usmaníy Kurdistan, ke beshí here gewre bú, dísan dabesh kira u ew dabeshiye péwendí néwan lehjekaní gorí. Be rúxaní dewletí Usmaní (1923-1918) u damezraní komarí Turkiye (1923) be taybetí duway 1925, Kirmanjí be shéweyékí dirindane serkut kira. Le Súriye’sh, ke Feranse daymezrand (1946-1918), rége nedira Kirmanjí le xwéndin da de kar bé u rojhnamegerísh tenya le 1932 heta 1935 u le sallaní Sherí Jíhaní Duwem "azad" bú. Duway Sherí Jíhaní Yekem (1918-1914), tenya le Iraq (le jhér deselatí Inglstanda) u Yekétí Sovyit (1921 bew lawe) zimaní Kurdí le xwéndin u núsín u capemení u radío dekarhat u projhey standardkirdin hate goré.
Le Iraqé, standardkirdin bé bername bú, wate rojhnamenús u núser u billawkerewey kitéb u wergérekan bocúní jiyawazi yan hebú, belam le ew bé bernameyiye’sh da, yekdengí bedí dekira (bo wéne le wishe ronan, petí kirdin, gorín yan cakkirdiní elfubé). Pirojhey standardkirdiní zimaní kurdí be Soraní, ewísh le ser bincíney bin-lehjey Silémaní, beréwe decú nek le ber ewey ew bin-le hjeye le ewaní tir bashtir bú, bellkú le ber ewey sharí Silémaní nawendí bizútinewey neteweyí bú, xwéndewar u roshinbírí zortir bú u nawcey Badínan zortir 'eshíreyí bú u sharí gewrey nebú.
Tenya le Yekétí Sovyit, bo standardkirdiní zimaní Kurdí rébaz u bername diyarí kira ( Kongrey 1934 í Eríwan), bellam Kurdí Sovyit be jhimare zor kem bún, u le Qefqaz u Asiyay nawendí billaw bibúnewe, u le 1937 heta duway Sherí Jíhaní Duwem serkut kiran, u dewlletaní nawce régeyan ne de da péwendí le néwan ewan u parcekaní tirí Kurdistan hebé. Le ew barúdoxe da, bin-lehjey Silémaní le Kurdistaní Iraq pirosey standardbúní berdewam bú, ta radeyekísh le Kurdistaní Írané da, serbaqí ewey zimaní Kurdí le Íran serkut dekira, hézí pé dedira (be taybet be diréjhayí temení kurtí komarí Kurdistan). - Daxwazíname dawa deka Soraní "le herémí Kurdistaní Iraq da" be resmiyet binasré. Bellam eger shitékí wa bikiré (juwé kirdine we yan dabiraní lehjekan , letukuttir kirdiní prosey standard bún u sepandiní werkutey le naw sinúrí dewletékda) dísan bernameyékí wa ser nakewé u ziyanékí siyasí zorí debé.
Eger le rabirdú da Soraní le Iraq u Kirmanjí le Sovyit deyantuwaní, bé xo hellqutandin le yektir standard bin, éste ew péwendíyane gorawin, perjhíní sinúrekan nizimtir bún, parcekan tíkelawtir bún, téknolojhíy rageyandin (televízíoní satelayt, íntirnét, telefon...) sinúrekaní shéwanduwe. Qursayí lehjekan ísh wek jaran nemawe, her boye hewel televízíoní satalayt Kirmanjízimanekan dayanmezrand u zortir be Kirmanjí bú ta Soraní. Kirmanjí zimanekan le Turkiye, be xebatí xoyan, mafí billawkirdinewe be zimaní xoyan estanduwe u dewlletí Turkiye yan wa lékirduwe ke bew zuwane radío o televízíoní satalayt be Kirmanjí dest pé bika. Le Kurdistaní Iraq ísh, Badínan cítir melbendí 'eshíret u wirdesharan niye. - Duway wellacúní desellatí rijhímí Be's le ser beshék le Kurdistan le 1991 , kirmanjí zimanekan le kuce u kollanan u le dukan u ídarekan da be núsín u be axawtin Kirmanjí yan dekarhéna u Soraní zimanekan ísh wek jaran dekarhénaní lehjey xoyan diréjhepéda. Diyar e Soraní héshta deselatí zortir e ewe’sh le ber péwendíy naberaberí néwan dú lehjeke ye le Kurdistaní Iraq da nek le ber ewey Soraní le Kirmanjí péshkewtútir e, yan Soraní standard buwe u Kirmanjí nebuwe. Rast e ke capemení zortir be Soraní buwe bellam híc babeték niye ke bikiré be Soraní basí bikiré u be Kirmanjí nekiré. Resmíkirdiní lehjeyék deselat de da be lehjeke u be ewaney be ew lehjeye qise deken u le heman kat da axéweraní lehjekaní tir le ew deselate bébesh deka. Eweysh késheke deka be keshey maf u démokrasí.
- Kurdí zimanékí jút-standard e, u eger qerar bé bikiréte taqe-standard, be bé zebruzengí dewletí ser nagiré u ew zebiruzenge’sh be amanjí xoy naga u nakokí qúltir u beríntir deka. Eger mebestí daxwazíname ewe ye ke netewe yek bigiré u jiyawazí dú lehjeke nebéte sercawey lékhelbiraniyan, resmíkirdiní Soraní prosey jiyabúnewe xératir deka. Eger mebest ewe ye netewey Kurd wek Sirb u Kirowat yan Cék u Silowak lékhelnebirin, resmí kirdiní Soraní bernameyékí wa wedí déné.
- Jiyawazí ziman u lehje wek nuqsan u duwakewtuyí u léqewman cawí lékirawe, belam dekiré wek dewlemendí u juwaní u helkewtuwí dabindré. Ew bocúnanesh le buwarí dú jíhanbíní u dú ídeolojhí u dú siyasetí lék jiyawaz seriyan helénawe. Késhey maf u démokirasí le naxí ew nakokiye da malí kirduwe.
Sercawe:
Sésheme 22/04/2088 mallperrí RUWANGE
Pénjsheme 24/04/2008 le Rojhnamey Rojhname
کوردی وهک زمانێکی جووت-ستاندارد
کوردی وهک زمانێکی جووت-ستاندارد:
تێبینی سهبارهت به گهڵاڵهی داخوازینامه بۆ رهسمی کردنی "کرمانجی خواروو"
پرۆفسۆر ئهمیری حهسهنپوور- زانکۆی تۆرۆنتۆ،کانادا
داخوازینامهیێک گهڵاڵه کراوه بۆ ئهوهی داوا له حکوومهتی ههرێم بکا که "کرمانجی خواروو" (سۆرانی) وهک زمانی ستانداردی کوردی به رهسمییهت بناسرێ. له ئه و داخوازینامه دا، داواکراوه،
یهکهم: بهیاسایهک بڕیار بدرێ لهسهر بهفهرمیی ناسینی شێوهزاری کرمانجی خواروو وهک بناغهی زمانی ستاندهردی کوردیی، لهههرێمی کوردستانی عێراقدا.
دووهم: بهیاسایهکی هاوپێچ (مرفق) بڕیار بدرێ لهسهر دامهزراندنی ئینستیتیوتێکێ نهتهوهیی له کوردستاندا، بۆ لێکۆڵینهوهو ساغکردنهوهو ئارشیفکردنی ههموو شێوهزارهکانی زمانی کوردیی و پێشکهشكردنی پێشنیارو لێكوڵێنهوهی بهردهوام بۆ موتووربهکردنی زمانی فهرمیی بهوشهو فرهییز و زاراوهی ههموو شێوهزارهکانی تر.
ئهو داخوازییه دهیهوێ یهکێک له سێ لههجه ئهدهبییهکانی کوردی، ئهوهی که ناوی "سۆرانی"، "کوردی ناوه راست" یان "کرمانجی خواروو"ی لێندراوه، به زهبری قانوون و دهسهڵاتی دهوڵهتی، بکرێت به زمانی رهسمی و ستانداردی کوردی.
دهوری لههجهکانی تریش (کرمانجی ژووروو، هه ورامی....) ئهوه بێ که خزمهت بکهن به دهوڵهمهندکردنی ئهو زمانه ستاندارده. ئهو داخوازییه، ئهگهر به پێوانهی زانستییهکانی زمان ههڵی بسهنگێنین، به ههڵه چووه و له باری سیاسییهوه تووشی ههڵهیێکی گهوره تر بووه. زۆر به کورتی:
1- زمانی کوردی، وهک زمانی ههرمهنی، ئالبانی و نۆروێژی، زمانێکی جووت-ستاندارده: دوو ستانداردی ههیه، کرمانجی و سۆرانی (من لێره و پاش، له به ر هاسانکردنه وه ی نووسین ئه و دوو ناوه ده کاردێنم). له گه ڵ ئه وه شدا هه ورامی ئه ده بییاتێکی کۆنی هه یه، وه ک دوو له هجه که ی تر پرۆسه ی ستاندارد بوونی ده ست پێ نه کردووه؛ له هجه ی دملی یان زازاش بۆ نووسین زۆر که م ده کار هێندراوه.
2- زۆربه ی گهلی کورد به کرمانجی قسه ده که ن: ته واوی کوردی سوورییه، ته واوی کوردی هه رمه نستان، زۆربه ی کوردی تورکییه، به شێک له کوردی ئێران و عێراق کرمانجی زمانن. سۆرانی ته نیا له کوردستانی عێراق و ئێران، ئه ویش ته نیا له ناوچه کانی ناوه راست قسه ی پێده کرێ.
3- له روانگهی زمانناسییه وه، هیچ له هجه یێک له له هجه یێکی تر باشتر نییه. هه ر له هجه یێک ده توانێ ببێته زمانی ستاندارد. ستاندارد بوون پێوه ندی به باروودۆخی غه یری-زمانی (واته ئابووری، کۆمه ڵایه تی، سیاسی...) هه یه. نووسین و ئه ده بیات له پێشدا به هه ورامی و کرمانجی ده ستی پێکرد. سۆرانی زۆر دره نگتر، نزیکه ی سێ سه ده دوایه، بۆ نووسین ده کارهات، به ڵام له باروودۆخی دوای شه ڕی جیهانی یهکهم هه لی بۆ ره خسا که ستاندارد بکرێ.
4- پرۆژه ی ستانداردبوونی زمانی کوردی، له به ر دابه شکرانی کوردستان له ناو چه ند ده وڵه تدا و به هۆی سیاسه تی زمانکوژی، به شیوه یێکی ئاسایی وه ڕێ نه که وت و درێژه ی نه بوو. ئه و پرۆسه یه کاتێک ده ستی پێکرد که گهلی کورد له نێوان ئێران و عوسمانی دا دابه ش ببوو و به شێکی که میش له روو سییه بوون. ستاندارد کردن له سه ره تاوه خۆڕسکی بوو، واته به بێ به ر نامه یێکی له پێشدا گه ڵاڵه کراو و به بێ تیۆری و زانستی زمانناسی. ئه و پرۆژه یه به بڵاوبوونه وه ی روژنامه ی کوردستان له 1898 ده ستی پێکرد، کاتێکی ده سه ڵاتی ده وڵه تیی کورد له ئارادا نه بوو. کوردستان زۆرتر به کرمانجی بوو له به ر ئه وه ی بڵاوکه ره وه که ی، به در خانییه کان، کرمانجی زمان بوون. رۆژنامه گه ری دوای 1908 هه م به کرمانجی بوو و هه م به سۆرانی به ڵام کرمانجی زاڵ بوو له به ر ئه وه ی خوێنده وار و رۆشنبیر و خوێنهرهوه زۆرتر کرمانجی زمان بوون.
5- دوای شه ری جیهانی یه که م، به شی عوسمانی کوردستان، که به شی هه ره گه وره بوو، دیسان دابه ش کرا و ئه دابه شییه پێوه ندی نێوان له هجه کانی گۆڕی. به رووخانی ده وڵه تی عوسمانی (1923-1918) و دامه زرانی کۆماری تورکییه (1923) به تایبه تی دوای 1925، کرمانجی به شێوه یێکی دڕندانه سه رکوت کرا. له سوورییه ش، که فه رانسه دایمه زراند (1946-1918)، رێگه نه درا کرمانجی له خوێندن دا ده کار بێ و رۆژنامه گهریش ته نیا له 1932 هه تا 1935 و له ساڵانی شه ڕی جیهانی دووه م "ئازاد" بوو. دوای شه ری جیهانی یه که م (1918-1914)، ته نیا له عێراق (له ژێر ده سه ڵاتی ئینگلستاندا) یه کێتی سۆڤێت (1921 به و لاوه) زمانی کوردی له خوێندن و نووسین و چاپه مه نی و رادیۆ ده کارهات و پرۆژه ی ستاندارد کردن هاته گۆڕێ. له عێراقێ، ستاندارد کردن بێ به رنامه بوو، واته رۆژنامه نووس و نووسهر و بڵاوکهرهوهی کتێب و وه رگێڕه کان بۆچوونی جیاوازیان ههبوو به ڵام له ئه و بێ به رنامه ییه شدا، یهکده نگی به دی ده کرا (بۆ وێنه له وشه ڕۆنان، په تیکردن، گۆڕین یان چاککردنی ئه لف وبێ). پرۆژه ی ستاندارد کردنی زمانی کوردی به سۆرانی، ئه ویش له سه ر بنچینه ی بن-له هجه ی سلێمانی، به ڕێوه ده چوو نه ک لهبهر ئه وه ی ئه و بن-له هجه یه له ئه وانی تر باش تر بوو به لکوو له به ر ئه وه ی شاری سلێمانی ناوه ندی بزووتنه وه ی نه ته وه یی بوو، خوێنده وار و رۆشنبیری زۆرتر بوو و ناوچه ی بادینان زۆرتر عه شیره یی بوو و شاری گه وره ی نه بوو. ته نیا له یه کێتی سۆڤێت، بۆ ستاندارد کردنی زمانی کوردی رێباز و به رنامه دییاری کرا ( کۆنگره ی 1934 ی یێره وان)، به ڵام کوردی سۆڤێت به ژماره زۆر که م بوون، و له قه فقاز و ئاسیای ناوه ندی بڵاوببوونه وه، و له 1937 هه تا دوای شه ری جیهانی دووه م سه رکوت کران، و ده وڵه تانی ناوچه رێگهیان نه ده دا پێوه ندی له نێوان ئه وان و پارچه کانی تری کوردستان هه بێ. له ئه و باروودۆخه دا، بن-له هجه ی سلێمانی له کوردستانی عێراق پرۆسه ی ستاندارد بوونی به رده وام بوو، تا راده یه کیش له کوردستانی ئێران، سه رباقی ئه وه ی زمانی کوردی له ئێران سه رکوت ده کرا، هێزی پێده درا (به تایبهت به درێژایی ته مه نی کورتی کۆماری کوردستان).
6- داخوازینامه داوا ده کا سۆرانی "له هه رێمی کوردستانی عیراقدا" به ره سمییه ت بناسرێ. به ڵام ئه گه ر شتێکی وا بکرێ (جوێکردنه وه یان دابڕانی له هجه کان ، له ت و کوت ترکردنی پرۆسه ی ستاندارد بوون، و سه پاندنی ئهو لهت وکوتییه له ناو سنووری ده وڵه تێکدا) دیسان به رنامه یێکی وا سه رناکه وێ و زیانێکی سیاسی زۆری ده بێ. ئه گه ر له رابردوودا سۆرانی له عێراق و کرمانجی له سۆڤێت ده یانتوانی، بێ خۆهه ڵقوتاندن له یهک تر، ستاندارد بن، ئێسته ئه و پێوه ندییانه گۆڕاون، په رژینی سنووره کان نزم تر بوون، پارچه کان تیکه ڵاو تر بوون، تێکنۆلۆژی راگه یاندن (تلڤیزیۆنی ساتلایت، ئینترنێت، ته له فۆن...) سنووره کانی شێواندووه. قورسایی له هجه کانیش وه ک جاران نه ماوه، هه ر بۆیه هه وه ڵ تلڤیزیۆنی ساتلایت کرمانجی زمانه کان دایان مه زراند و زۆرتر به کرمانجی بوو تا سۆرانی. کرمانجی زمانه کان له تورکییه، به خه باتی خۆیان، مافی بڵاوکردنه وه به زمانی خۆیان ئه ستاندووه و ده وڵه تی تورکییه یان وا لێکردووه که به وزوانه رادیۆ ۆ تلڤیزیۆنی ساتلایت به کرمانجی ده ست پێ بکا. له کوردستانی عێراقیش، بادینان چی تر مه ڵبه ندی عه شیره ت و ورده شاران نییه.
7- دوای وه لاچوونی ده سه ڵاتی ریژیمی به عس له سه ر به شێک له کوردستان له 1991 ، کرمانجی زمانه کان له کووچه و کۆڵانان و له دووکان و ئیداره کان دا به نووسین و به ئاخاوتن کرمانجییان ده کارهێنا و سۆرانی زمانه کانیش وه ک جاران ده کارهێنانی له هجه ی خۆیان درێژه پێدا. دیاره سۆرانی هێشتا ده سه ڵاتی زۆرتره ئه وه ش له به ر پێوه ندی نابه رابه ری نێوان دوو له هجه که یه له کوردستانی عێراقدا نه ک له به ر ئه وه ی سۆرانی له کرمانجی پێش که و تووتره، یان سۆرانی ستانداردبووه و کرمانجی نه بووه. راسته که چاپه مه نی زۆرتر به سۆرانی بووه به ڵام هیچ بابه تێک نییه که بکرێ به سۆرانی باسی بکرێ و به کرمانجی نه کرێ. ره سمی کردنی له هجه یێک ده سه ڵات ده دا به له هجه که و به ئه وانه ی به و له هجه یه قسه ده که ن و له هه مان کاتدا ئاخێوه رانی له هجه کانی تر له و ده سه ڵاته بێ به ش ده کا. ئه وه ش کێشه که ده کا به کیشه ی ماف و دێمۆکراسی.
8- کوردی زمانێکی جووت-ستاندارده و ئه گه ر قه رار بێ بکرێته تاقه-ستاندارد، به بێ زه بروزه نگی ده وڵه تی سه رناگرێ و ئه و زه بروزه نگه ش به ئامانجی خۆی ناگا و ناکۆکی قووڵتر و به رین ترده کا. ئه گه ر مه به ستی داخوازینامه ئه وه یه که نه ته وه یه ک بگرێ و جیاوازی دوو له هجه که نه بێته سه رچاوه ی لێکهه ڵبڕانیان، ره سمی کردنی سۆرانی پرۆسه ی جیابوونه وه خێرا تر ده کا. ئه گه ر مه به ست ئه وه یه نه ته وه ی کورد وه ک سرب و کروات یان چێک و سلۆواک لێکهه ڵنه بڕن، ره سمی کردنی سۆرانی به رنامه یێکی وا وه دی دێنێ.
9- جیاوازی زمان و له هجه وه ک نوقسان و دواکه وتوویی و لێقه ومان چاوی لێکراوه به ڵام ده کرێ وه ک ده وڵه مه ندیی و جوانی و هه ڵکه وتوویی دابندرێ. ئه و بۆچوونانه ش له بواری دوو جیهانبینی و دوو ئیده ئۆلۆژی و دوو سیاسه تی لێک جیاواز سه ریان هه ڵێناوه. کێشه ی ماف و دێمۆکراسی له ناخی ئه و ناکۆکییه دا ماڵی کردووه.
Ké raste u ké helle ye?
Dímaneyek legell Dr. Hashimí Ehmedzade da
Majíd Ehmedí, Dímane 10/11/2005
Zanayan u sharezayaní ziman herdem legel késhe u girftí ziman da rúberú debinewe u le hewllí bashtir kirdin u perepédandan, bellam hawkat girftí díke serhelldeden u jar u barísh girftekan lenéwan xudí sharezayanda debine késhe u le akamda shití cawerwan nekiraw rúdeden.
Be duway hevpeyvínekey Ferhad Shakelí le Dímaneda, dengí rexne u gazende le cend lawe beriz botewe u lemer bocúnekaní Shakelí leser elfubéy Kurdí u herweha rollí binemalley Bedrxaniyekan lem biwareda babet u núsíní zor billawbúnetewe ke téyanda túrrebún u bézariyekí zor leser qisekaní Shakelí bedídekirét.[1]
Be péwístim zaní jarékí díke le diréjhey em baseda u bo rast u durustí em bocúnane, legell sharezayekí díkey ziman bikewme hevpeyvín u willlamí hendék le pirsiyare serhelldirawekan werbigirínewe. Dr. Hashmí Ehmedzade, mamostay lékollínewey Kurdí (Kurdish Studies) le zanistgey Exeter (Birítaniya), willlamí pirsiyarekanman dedatewe u bocúní xoyshí sebaret bem késheye derdebirét.
Dímane: Kak Hashim, ba lem derbiríney kak Ferhad Shakelíyewe destpébikeyn; ew elfubéy Latíní be hewllí ímpèryalíst be mebestí dabeshkirdiní Kurdistan girédedat. Be bocúní to eme tenya ruwange u bocúne yan lékolíneweyekí zanistí u bellgey bawerpékiraw leberdestda heye?
Hashim: Ber le her shiték sipastan dekem bo rexsandiní em derfete. Debé ber le willamdanewey pirsyareketan amajhe be cend xallí péwíst bikem bo ewey ré le berdem her ceshne tégeyshtinék u xwéndineweyekí helle lem hevpeyvíne bigíré. Yekem, ewey ke min hezim nedekird pirsyarekaní éwe be amajhe be qisekaní kak Ferhad destiyan pékira ba. Dekira pirsyarekan símayekí serbexotir, gishtítir u hizryanetiryan hebwaye. Be watayekí tir éme bebé binemayekí qaymí tíorí leser zanistí zimaninasí esteme bituwanín xoman le qerey basék bideyn ke téyda berdewam amajhe be "zanist" u "zimaninasí" dekiré. Xallí duwem ke pémxoshe amajhey pé bikem eweye ke min legel kak Ferhad Shakelí dostim u maweyekí zor le zankoy Uppsala hawkar búyne u tenanet jhúrí karekeshman hawbesh búwe. Xuyaye le hemú ew basaney ke lem cawpékewtineda déne arawe, be lebercawgirtiní darshtin u surushtí pirsyarekan, min debé legel kak Ferhadda bikewme giftugo u derbirrí ra u tébíniyekaní xom bim ke zor jaran legel bocúnekaní ewda yek nagirnewe. Min be dilniyayiyewe dellém ke jiyawazí bírubocún be lay minewe shitéke tewaw péwíst u her leber em bawereshim dilniyam ke jiyawaziyekan be híc shéweyek nabine régirí réz u hurmetí min bo kesanék, léreda kak Ferhad, ke wek min bír nakenewe yaxud min wek ewan bír nakemewe. Min binemay bírí jiyawaz u rézgirtin le jiyawazí le endéshekaní Ibní Xeldún u tíorí "'esebiyey" jiyawazí ew, le gewreyí Volter bo péshwazí u tenanet qurbaníkirdiní xoy bo hemwarkirdiní derbirríní bírí jiyawaz, le Foko u le Dérída u htd dedozmewe u jíhaní yekdengí u yekrayím pé jíhanékí jehenemiye.
Le rastída bocúnekaní kak Ferhad lem wutúwéjheda le karaktérí basékí be bellge u selmandiní cedelyane u babetyaney baw le dunyaí akadémída dúrin. con u leber cí wa dellém? lem pirsiyarey éweda, sereray kurtbúní, cend basí giringí wek "elfubé", "Latíní", "ímpiriyalízm" u "dabeshkirdiní Kurdistan" sharawen. Em layenane hemúyan qise u basí zor helldegirn. Mirov dekiré bipirsé key Kurdistan dabesh kira, key elfubéy Latíní hate arawe, key ímpiriyalízm ew namaqúliyey kird? aya willlamí em pirsiyarane detuwané bimangeyenéte ew encamey ke kak Ferhad awa be téradíwí derídebirré? lewesh giringtir "elfubéy" Latíní ci péwendiyekí be ímpiriyalízmewe heye? kak Ferhad katék basí zimannasí dekat u jhimarey zimannasaní Kurd le xoy ziyatir ténaperéné, debé be amajheyekí serpéyísh bét bo xwénerewey rún katewe ke zimannasí con le péwendí formí núsín u taybetmendiyekaní zimanékí diyaríkiraw dedwé. Min be dilniyayiyewe dellém ne kak Ferhad u ne híc kesékí tir natuwané bellgeyekí binemadarí zimannasíane bihénétewe bo selmandiní ewey ke le néwan zimanékí diyaríkirawda u formí núsíní yaxud ortogirafí em zimaneda péwendiyekí ceweerí yan kakillgirane heye. Mirov péwíst naka Chomsky yan Jacobsen bé bo ewey lem formúle tébigat. Xwéndiní korsékí bíst waneyí (units, credits, points) le zankoyekí rojhawayí bayí ewende dedat be xwéndkar ke bizané "níshanr" ciye, "dal" ciye, "medlúl" ciye u bizané ke péwendí néwan elfubé u ziman péwendiyekí dilxwaze u le akamí komellék helumercí coxrafiyayí, méjhúyí, kultúrí u komellayetí u héndék jar aydolojhík u siyasiyewe déte arawe. Híc zimanék le ezelewe elfubéyekí taybetí bo diyarí nekirawe. Elfubé destkirdí mirove u le zemen u shiwéní jiyawazda shéwe u ruwaletí jiyawazí be xoyewe girtúwe.
Bashe recawkirdiní elfubéyí Latín le layen qutabixaney Hawarewe le siyekaní sedey rabirdúda ci péwendiyekí be dabeshkirdiní Kurdistanewe heye? wek dezanín dú rékewtí méjhúyí dabeshkirdiní Kurdistan, wata Sherrí caldiraní néwan Sefewí u 'Usmaniyekan le 1514da u duwatir Sherrí Yekemí Jíhaní u hereshénaní Impiratorí 'Usmaní, ber le kirdewey recawkirdiní elfubéyí Latín le layen seyda Jeladet Bedrxanewe rúyan dawe. Ke wate lebarí méjhúyíewe em qisey kak Ferhad rast niye. Le heman katda be duway Sherrí Yekemda dezanín ke ímpiryalístekaní Birítanyayí le Bashúrí Kurdistan bún u tenanet le Bexdash govarí Kurdíyan derdekird u haní núseraní Kurdyan deda be Kurdí binúsn u zor le efseraní Inglísí xoyan férí zimaní Kurdí be elfubéy 'Erebí kird. Bashe em ímpiriyalístane bo ewkat em elfubéy Latíniyeyan beser Kurdda danesepand? le katékda ke Edmonds u Sonn ímpiriyalíst haríkarí rénúsí desttéwerdrawí aramí yan 'erebí bo núsíní Kurdí bún, sat'el'usrí muslman u nasíonalístí 'ereb hereshey ewey dekird ladan le rénúsí Quran kufr e, u destiníshankirdiní cend pít bo nuwénerayetíkirdiní ew denge Kurdíaney le zimaní 'erebída nín be lay cenabiyewe gunahí kebíre bú. hawkat debé ewesh bpirsín ke goríní elfubé deytwaní bo ímpiriyalízm c súdékí hebé? bashe bocí em déw u drncane le rojheelatí dúr, wek mínak le híndustan em kareyan nekird? bocí le xudí 'éraq em kareyan nekird? aya Kurd hénde faktorékí gewre bú le hawkéshí hézí ímpiriyalístída ke xew u xorakí le endazyaraní ímpiriyalízm hellgirtbú, u ewan debuwaye bo dabeshkirdinyan em elfubéiyeyan beserda sepandiban? min híc belgeyek bo drustbúní bocúnékí lem ceshne nabínim.
Mirov dekiré le xoy bipirsé bashe mebestí Mír Celadet Bedrxan le arastekirdiní núsíní Kurdí be elfubéy Latíní cí bú? ew le ci helumerjékda em hengawey helénawe? Ew kat be dilniyayíyewe eger tenanet dijhí dekarhénaní em rénúsesh bé, natuwané ewa súk u hasan hérish bikate ser nasrawtirín rúnakbíraní méjhúy hawcerxí Kurd u be jasúsyan nawzed bikat. Bashe kak Ferhad bocí nabé seredawí em jasúsiye bedestewe bidat ke émesh léy tébigeyn? Celadet Bedrxan be rénwéní kam "ímpiriyalíst" em hengawey helénawe? Em helsukewte aydolojhíke zor dúre le basékí rúnkerewey be bellge. Min péshniyar dekem eger qerare em base diréjhey hebé ba be wurdí u be shéneyí qolí léhellmallín u binema tíoríkiyekaní bocúnekaniman rave bikeyn. Bo em erke giringe dekiré korr u sémínar weréxirén u le amrazekaní rageyandiní Kurdí kelkí péwíst u shiyau wergíré. Jiyaní pirr le cerme serí Celadet Bedrxan u mergí em Kurde héjhaye le "Bírí Qederí" tarawgeda zor benirxtire lewey ke awa súk u hasan be jasúsí ímpiriyalístan le qelem bidrét.
Dímane: Kurmanjí Serú u Kurmanjí Xuwarú herdúkiyan Kurdín. Le ruwangey Shakeliyewe elfubéy yekyan "Latíní"iye u ewí díkeyan "Kurdí". Bocúní to leser em derbirríne ciye?
Hashim: Birwane kak Mejíd, eger mirov bíhewé hemú ew elfubéyaney ke lem jíhaneda dekar dehéndrén políne bikat, ta ew jégayey degerétewe ser formí serekí em elfubéyane nek liqupopiyan, natuwané jhimareyan bigeyenéte de formí serekí. Eger elfubéy Latíní lebercaw bigirín, be duway hatine aray núsín u bilawkirdinewe be zimane nawceyekaní Urúpa, berebere hewllí gorankarí lem elfubéye da perey sand u her zimaney be gwérey helumerjí xoy destékí lem elfubéye werda u ésta jiyawaziyekaní néwan elfubéyí Swédí u Inglísí u Feranseyí, egerjí zor kemin, bellam morkí ew zimananeyan bexoyanewe girtúwe u kes natuwané bilé eme heman elfubéye ke Latíní pé denúsra u le heman katíshda her zimaney em elfubéyey be hí xoy dezané. Wek dezanín elfubéy Latíní recawkiraw bo núsíní Kurdí ésta ítir Kurdiye u le Turkiya leber barí regezperestí be sedan Kurdí leser degirn u heta cend salék lemewber her tewaw qedexesh bú. Her ésta le zíndanekaní Turkiyada Kurd hen ke be "tawaní" dekarhénaní pítí W bo núsíní wushey newroz (Newroz) gírawn. Le dadgakaní Turkiyada dosiyey xelkanékí zor ke wístúyane nawí minalekanyan binén "xezal" be pasawí ewey ke pítí /X/ le elfubéy zimaní Turkída niye, bé willam mawnetewe. Eme jarenúsí pítí Q she le Turkiya. Bashe bo debé elfubéy destkaríkirawí Aramí yan 'Erebí "Kurdí" bé u hí Latíní Kurdí nebé? Em péwendiye jewheriye kameye ke éme nayzanín? kak Ferhad pisht be ci zimannasék u qutabixaneyekí zimannasí debestétewe bo em derbirríney? Be bawerí min em elfubéyane herdúkiyan Kurdín. Dísan mirov péwíst nakat ke Max Weber yan Karl Marx bé bo tégeyshtin le hokarekaní em diyardeye le komellgey Kurdída ke derenjamí dabirraní parcekaní Kurdistane le yektir. Ba min lewesh ewlatir birom u billém ke elfubéy Sírílísh ke péshtir le Soviyetí péshúda dekar dehat Kurdiye u matiryalékí kulturí zor dewlemend bem elfubéye berhem hatúwe ke min besh be halí xom shanazí péwe dekem. Zimannasan betaybetí zimaninasaní komellayetí hemíshe xulyay em diyardanen u hewill deden le hokarekaní em diyardane bikollnewe u bizanin con komelle xelkanék ke xawení hestí hawbeshí neteweyín awa túshí dabirraní zimaní u kultúrí le yektir búne. Le heman katda diyardey dú standardí diyardeyeke namo niye le jíhaní emroda. Em diyardeye le Albaní u le astékda le Norwéjh déte bercaw u zimaní Kurdísh dekiré, egerjí renge naxosh bé u ídiyalí min u tosh nebé, awa seyrí bikirdré: zimanék be dú standardewe. Léreda namhewé bicme ser basí standard u cibúní em cemke. Ewende dellém ke zor jar dekarhénaní em térme le layen héndék kesewe bo tirsandiní neyarane nek bo shíkirdinewey ziman. Zimaní standard xoy le xoyda hebúní niye u derenjamí pilandaréjhiyekí diyaríkiraw u pisporaneye.
Dímane: Shakelí zédetir le elfubéy Latíní deduwét u lew baweredaye ke "seqet u nazanistí u naKurdiye" u tenanet "bekelkí zarawey Kurmanjí xoyshí nayet". Aya em elfubéye hénde shashe ke bo núsíní Kurdí dest nadat? eger wa bét, Kurdekaní Bakúrí Kurdistan le núsínekanyanda serkewtú nín u ewey heyane níwecille?
Hashim: Be rashikawíyewe dellém em pénasaney kak Ferhad xawení híc pishtíwaneyekí zimannasíyane nín. "Seqet"? bashe ba kak Ferhad em wusheye wergéréte ser zimaní Inglísí u le ínsíklopédiyaí zimaní David Crystal da be shwénída bigeré, bizané le zimannasída térm yaxud cemkékí wa heye? ewe lew qisane decét ke éme 'umrék le nasíonalístí 'Ereb u muslmaní demargír bístúmane ke guwaye zimaní 'Erebí kamiltirín zimane u yan nasíonalístí Fars bangeshey ewe deken ke Farsí shíríntirín zimane u xawení hézékí i' cazaméze u nasíonalístaní Turk ta dérzemanék zimaní Turkíyan be zimaní hetaw dadena ke shebeq debexshéte ser hemú zimanekaní duniya. Em qisane u qisekaní kak Ferhad leser Kurdínebúní elfubéy Latíní hemúyan beqed yek dúrin le zanstí zimannasí. "Nazanistí" eger mebest unscientific bé detuwanim belléní pébidem ke le her 12 cildekey Jacubsonda naydozétewe. Rastiyekey eweye ke elfubé her firrí beser zanistewe niye. Ew rojhey ke Mísriyekan be késhanewey wéney kundék amajheyan be kund deda u em wéneye debú be níshaney dengék, we ew rojhey Someriyekan elfubéyan leser berd u qurr heldekolí, heta emro ke to be "pirogiramí Words" em pirsiyaranet núsíwe u bo minit nardún, qet péwerí helbijhardiní elfubé "zanist" nebuwe. Pémxoshe zor xéra billém ke lenaw héndék le Kurdanda zor jar em wushey zaniste búwete binéshte xoshke. Le hemú shwénék u le hemú boneyekda dekarí dehénin u xellkí pé cawtirsén deken. Ewe wek polínkirdinekey marksístane le sosiyalízm be dú jorí xeyalí u zanistí ke min besh be hallí xom hesret bo ewí xiyallíyan dexom katék asewarí ewí zanistíyan le Soviyet u wuataní tirí sosiyalístída debínim. Carè em wushey "zanistiye" demxate yadí siyekaní deyey rabirdú u lékdanewe "zanistiyekaní" mirovnasey Almaniyekan bo helawardiní mirovi sipí aryayí resen le miroví reshí méshik cikolle. Kak Ferhad lepéshda debé billé mebestí le zanist ciye u elfubéy zanistí kameye ke duwatir billé em elfubéye yan ewí tir nazanistiye. Eger mebest eweye ke le elfubéy Hawarda jégay héndék fonémí Kurdí betale, bashe emeyan be réformék careser dekirét. Herwek con elfubéy "Kurdí" kak Ferhad péwístí bem réform yan caksaziye heye. Bo nimúne le elfubéydesttéwerdiraw u gordirawí Aramí yan 'Erebída ke ésta ítir Kurdiye, mirov komellék girft debíné. Wek nimúne detuwanim billém ke pítgelí /u/ u /í/ hem niwénerayetí denggelí bizwén deken u hemísh denggelí ceqíw. Emesh qet nebúwete hoy be Kurdí nawzed nekirdiní em elfubéye. Yan dezanín ke fonémékí (dengékí) zor giringí Kurdí, kurte bizwén, bizroke, lem elfubéyeda le layen híc pítékewe nwénerayetí nakirét u emesh nebúwete hoy stand newey nasnamey Kurdí lem elfubéye. Nebúní pítgelí /h/, /r/, /l/, /x/ /u/ le elfubéy Hawarda eger péwíst bét be hasaní careser dekirét u kes natuwané billét bo nimúne shí'rí Xaní bem elfubéye nanúsré. Eme wek ewe waye ke billéyn Cigerxwén Kurd niye u shí'rekaníshí cunkí be elfubéyíekí "naKurdí" núsrawn Kurdí nín u Aynurísh ke "Kica Kurdan" bem elfubéye fér búwe u be cirríní goraniyekey gwèy felek ker dekat, Kurd niye. To detuwaní hez le elfubéy Latíní nekey, bes natuwaní be wushegelí lem jore pénasey bikey u taze néwí babetekeshit binéy zimannasí u hemú xwéndewaraní Kurd be gemjhe le qellem bidey. Eme ne "zanistiye" u ne juwaníshe u bawerken ne Kurdaneyshe u ne le berjhewendí Kurdanísh daye.
Dímane: Wek méjhú péman dellé, serheldaní rojhnamewaní Kurdí degerétewe bo hewill u tékoshaní malbatí Bedrxaniyekan, u yekem rojhnamey Kurdí, Kurdistan (1898), wek péshengí rojhnamewaní Kurdí leqelem dedrét. Debínín Kurd em hengawey Bedrxaniyekan beriz denrxéné u hemú salék yadí dekatewe u jéyí shanazí Kurde le hemú beshekaní Kurdistanda. Lé bocúní Shakelí leser Bedrxaniyekan jiyawaze. Ew dellé: "lenaw Kurdda kes héndey binemaley Bedrxan dillsozí bírubawer u ídíologí Ataturk nebú." Wek ashkiraye, dewletí Turkiya herdem legel wushey Kurdistan nakokí hebúwe u berdewam legel her ceshne júlaneweyek le péwendí legel Kurd u Kurdistanda dijhayetí kirdúwe. Aya binemalley Berdxan ke be wutey Ferhad Shakelí "le dillewe sersamí kesayetí u bírkirdinewey Ataturk bún" dekiré péshengí rojhnamewaní Kurdí bin u nawí "Kurdistan" le yekemín rojhnamey Kurdí binén?
Hashim: Derbirrínékí awa gishtí legel hemú destkewtekaní miroví serdem nakok u béganeye. Miroví duway roshngerí be tak denaséndré u hellgirí kesayetí xoyetí. Tékelawkirdiní endamaní binemalleyek u nawzedkirdiní hemúyan be xiyanet pitir le bocúnékí 'Eshíreyí decét heta bawerhénan be tak u takbirwayí. Pébendí seretayí u hawceshinkirdiní endamaní binemaleyek, ewísh binemalley Bedrxan ke jhimareyan degate sedan u bigire hezaran, hí em serdeme niye. Kesayetí Bedrxan pasha ke le 1847da kotayí be emarete meznekey dehéndrét u duwatir le layen sultaní 'Usmaniyewe bo Kiréta dúr dexirétewe, zor ciyawaze le kesayetí Celadet Bedrxan ke le siyekaní sedey rabirdúda le Dímeshq govarí Hawar dademezréné u Kamran Bedrxan ke le nawerastí sedey bístemda le París mamostayetí zimaní Kurdí dekat. Herweha eger kak Ferhad dijhayetí legel elfubéy Latíní heye bo debé Míqdad Mídhet Bedrxan tawanbar bikat be layengirí le Ataturk? Zemanék ke Ataturk néwí le kúlekey teríshda nebú Míqdad Bedrxan péshengí bizaví neteweyí Kurdí le shiyawtirín shéwey xoyda ke derkirdiní rojhnameye, dekird. Bashe kak Ferhad salaní 'umrí bepézí Hají Qadir ke dersí be endamaní binemalley Bedrxan le Istambul deda con debíné? yaní Hají dersí Ataturkperestí férí em héjhayane dekird? duwayesh xo "Kurdistan" be elfubéy Latíní nedenúsra, bellkú be elfubéyek denúsra ke emro kak Ferhad péy delét elfubéy Kurdí, hercend zor gorankarí beserda hatúwe. Duwaye kak Ferhad ke basí Bedrxan pasha u bo nimúne búní ew le Kiréta dekat mirov wadezané Bedrxan be parey dewletí Swèd u bo núsíní bírewerí u shí'r cúwete em girrawe xosh aw u hewaye. Le rastída em zate duway tékshikaní emaretekey wek
wek destbeserkirawék yaxud nefíkirawék nardrawete ewé u bo mawey de sallan betopzí lewé ragírawe u mallí sultaní 'Usmaní awedan bé ke wek ewaney emroy Turkiya berhelistkaraní xoy le bende tirisnakekaní éfda zíndaní nedekird. Bedrxan pasha kesayetiyekí serdemí péstmodérní Kurdistane u shéwe jhiyan u xebatekeshí taybetmendí ew serdemí péwe diyare. Katék ew le tarawge, le Dímeshq, le sallí 1869da demré, bístúyek kic u bístúyek kurrí le pash becé deméné. Eme legel jhiyaní newekaní, bo nimúne emín 'Elí Bedrxan u Celadet u Kameran u Leyla u Sureya ke le serdemí modérnda dejhín zor ciyawazí heye. Emín 'Alí Bedrxan debéte damezrénerí yekem rékxirawí modérní Kurdí, Komelley Hawkarí u Péshkewtiní Kurdistan, le Istambul le sallí 1908. Leyla debét be yekék le bashtirín semakaraní baley Alman u Amríka. Le rastída labirdiní xizmetí binemalley Bedrxaniyekan u sirrínewey nawí ewan le méjhúy hawcerxí Kurdída be manay sirrínewey méjhúy bizútinewey Kurdiye le Kurdistan.
Dímane: Begishtí bocúní to leser derbirrínekaní Shakelí lemerr réziman u rénúsí Kurdí ciye? Aya legel ew qisey Shakelída hawdengí ke dellé tékiray bilawkirawey Kurdí, be rojhname u govar u kitéb u ... be shéweyekí helle núsrawn u denúsrén? Eger wabét, debé biléyn "Kurd be hele denúsé" u cídí nawí rojhname u bilavokan nehénín bo behelenúsín.
Hashim: Chawpédaxshandinékí xéra beser méjhúy rénúsí zimaní Kurdí ew rastiyeman bo derdexat ke le deyey duwemí sedey bístemda le Bashúrí Kurdistan hewllí goncandiní elfubéy 'Erebí legel taybetmendiyekaní fonétíkí em zimane gurrékí taybetí be xoy girt u debé billém be duway cend deyeda ésta elfubéy Kurdí leser binemay elfubéy 'Erebí ta radeyekí zor jégír búwe. Wata éme le barí dananí píték wek níshaneyek bo her fonémékí Kurdí késheyekí ewtoman niye. Léreda derfetí ewe niye ke be wurdí amajhe bem hewl u mandúbúnane bikem ke lem réreweda be encam geyshtún u herweha nakiré wurdekariyekaní komellék ciyawazí bír u bocún ke héshta her le aradan bas bikem. Eger eme helumerjí pítekaní Kurdí be elfubéy 'Erebí bé, debé billém le astí ew shitey ke péy dellén "núsín" yaxud "rénús" yan ortogirafí yan spelling girftí zorman heye. Em girfte her hí Kurd niye bellkú bo nimúne zimaní Farsísh ke lem elfubéye kelik werdegiré em girftey heye. Boye dellém girft cunkí éme wa rahatúyn ke zor fonétíkane bír bikeynewe wek Dérída delét dengnawendín u péman waye ke debé le néwan núsín u fonémekan wata dengekanda péwendiyekí yek be yek hebé. Helbet em bocúne leber roshnayí destkewtgelí zimannasí u tíoriyekaní em serdemeda híc binemayekí niye. Be watayekí tir eger le rénúsí zimanékda em bawere recaw nekiré qiyamet ranabé u éme be cawí xoman debínín ke con Chíniyekan u Inglísiyekan u Feranseyiyekan sereray le aradanebúní em hawkéshiyey néwan deng u pít cende le zimanekanyanda serkewtún. Teniya xuda dezané bo (why) be [way] dexwéndrétewe u tenya axéwerékí xojéyí yan zimanzanékí tuwana detuwané le néwan ciyawazí shéwey núsíní wusheyek be Inglísí u shéwey derbirríní em wusheye tébigat. Be watayekí tir híc yasa u résayekí "zimannasíane" bo em rénúse le arada niye u herweha bo Chínísh u feranseyísh. Eger be péwerí kak Ferhad birwaníne zimaní Inglísí sertapay em rénúse helleye. Kecí be kirdewe debínín kes shití wa nalét. Begwérey Déksí zimannas péwerí yek deng yek pít le jéy xoyda niye u le néwan núsín u dengda tenya péwendiyekí webírhénanewe heye u hící tir. Ke wa bú léreda ciyawaziyekí ewtoy binerretí le néwan rénúsí fonématík (leser binemay yek deng yek pít) u rénúsí nafonématíkda niye u ke mirov férí em rénúsane bú ew kat bebé girft be bíníní níshanekan medlulekan dehénétewe bír xoy u be durustí deyanxwénétewe. Renge lay éme seyr bé ke con Chíniyek be bíníní níshaneyek ke lay éme pitir we tabiloyek decé, komellék deng u duwatir wushe bidrkéné. Eme bo 'Ereb u Farsekanísh ke bizwéne kurtekan le rénúsekanyanda níshan nadirén heman shite. Lebírman bé ke heta sallí 72-í Hícrí u serdemí xelífey Chuwaremí muslmanan Quran be elfubéyek denúsra ke híc níshane u xallí nebú. Tenya lem serdemedaye ke kesékí wek Ebul Eswedí Eldúlí níshanekaní xwéndinewe leser píte 'Erebiyekan ziyad dekat. Aya kak Ferhad detuwané bilét ke Quraní núsrawí serdemí péxember u sé xelífey yekem helle búwe? Emin ke nawérim wa billém. Eger le néwan núsín u elfubéda péwendiyekí cewherí hebuwaye, deba kes neywéraba níshaneyek yan xallék le elfubéy be regez nebetí Aramí pashan bo 'Erebí xoshkirawda ziyad bikat. Wek dezanín Farsekan hemú pítekaní elfubèy 'Erebíyan wergirtúwe u le núsínda dekaryan dehénin, ke cí le katí xwéndineweda /ط/ u /t/ her wek /t/ dexwéninewe u /ص/ u /ث/ u /s/ her wek "s" dexwéninewe u /ذ/ u /ض/ u /ظ/ u /z/ hemú her wek /z/ dexwéndrénewe. Léreda debínín le néwan pít u dengda híc péwendiyek niye u nashkiré mirov hemú netewey Fars bewe tawanbar bikat ke nazanin zimaní xoyan bixwéninewe. Diyardeyekí méjhúy serncrakésh lem barewe heye ke pémxoshe amajhey pé bikem, ewísh diyardey "huzwarísh"e. Le zimaní Pehlewí serdemí Sasaniyekanda wushegelí Aramí herwek xoyan denúsran, bellam debuwaye be shéwey Pehlewí u be manay Pehlewí xwéndrabanewe. Eme wek ewe waye ke éme bo nimúne le núsíní Kurdída wushey" water" í Inglísí wek xoy binúsín bellam le xwéndineweda biléyn "aw". Léreda debínín ke con xwéndinewe milkecí biryar u pékhatine, nek péwendí pít u deng.
Yek le taybetmendiyekaní elfubéy 'Erebí beKurdíkiraw eweye ke héndék le pítekan be pítí duway xoyanewe nalkén u emesh detuwané girfték bé ke aya le katí ciyabúnewey dú pít le yektir wusheyekí nwé dest pédekat yan héshta rénúsí wusheke berdewame. éme eger béyne ser taybetmendí zimaní Kurdí ke hellgirí jhimareyekí zor pashgir u péshgir u néwangir u wurdewshe u wushey lékdraw u kirdarí tékelle, debínín ke em rénúse túshí héndék girftman dekat ke debé careserí bo bidozínewe, shiték ke le zimaní Kurdída héshta betewawí nekirawe. Em girfte sernjí zor zimannasí Kurd u biyaní rakéshawe u le cend deyey rabirdúda jégay mishtumirr búwe. Aya éme debé hemú morfémekaní wusheyek beser yekewe binúsín, yan le yektir ciyawazyan binúsín. em dú bocúne hícyan natuwanin daway ewe biken ke yekyan zanistiye u ewí tiryan zanistí niye; yan wek kak Ferhad delét le barí rézimaniyewe pasawyan bo bihéndrétewe. Bo nimúne Mamosta Xallí mezin ke renge bepéy bocúní kak Ferhad neyzaníbé morfém ciye, leser em rayeye ke morfémekaní wusheyek debé beseriyekewe binúsrén u néwanyan nekewété. eme bocúnéke u dekiré mirov recawí kat u leserí sax bétewe. Bellam eme be pilan dekiré. Dekiré bas le rénús leser binemay morfém, wata bicúktirín beshí manadarí wusheyek, bikeyn u bo nimúne biryar bideyn ke morfémekaní wusheyek beyekewe bilkénín, yan le tenísht yektir bebé dananí néwan biyannúsín u yan tewaw le yektir ciyayan binúsín. Bellam wek mamosta Emírí Hesenpúr dellét núsín leser binemay morfolojhí karékí dijhware u núser debé sharezayíyekí bashí leser réziman, morfolojhí, lékdanewe u shíkirdinewey mananasane u réziman u komellékí zor binaxey alloz le zimaní Kurdída hebé. Hellbet em karesh le kirdeweda súdékí ewto nabexshé, cunkí le katí xwéndineweda xwénerewe wushey núsraw shí nakatewe, bellkú wek wéneyek deybíné u katék férí bú be shéweyekí otomatíkí deybatewe ser mana heshardrawekey girédraw lem wéneyeda. Le bírman bé ke amojhgariyekaní Korrí Zanyarí Kurd le heftakan u duwatiríshda qet be tewawí recaw nekiran u nakirén. Zanayaní wek Mamosta Xal u Ewrehmaní Hají Marif u Emírí Hesenpúr u Cemal Nebez u Mes'ud Mihemmed u kesaní tir lem barewe zor tébíní u lékollínewey benirxyan heye ke debé bibne sercawey her hewllékí jíddí le emro u dahatúda bo saxbúnewe leser rénúsékí yekgirtú. Eger debínín heta ésta rénúsékí yekdest wedí nehatúwe, leber ewe niye ke Kurd hemú nexoshí zilkwéríyan heye u mewday pítan nabínin u pítekan tékel deken, hoyekey degerétewe ser yekdestnebúní barhénaní Kurdí le xwéndingekanda (ba lewe biguzeréyn ke le beshí zorí níshtmaní Kurdanda her xwéndingey Kurdí niye). Le nebúní sístimékí hawbeshí barhénan u rahénan u férkirdinda mirov esteme bituwané cawerwaní rénúsékí yekdest bé. Tenanet eger sístimékí wash le arada bé nakiré biléyn amanjékí wa be hasaní depékiré. Birwane willatí éran u girftí rénúsí zimaní Farsí. Sereray hezar sal péshíney núsín, hebúní sedan hezar kitébí destinús, méjhúyekí dú sed saley píshesazí cap, hebúní cendín akadémiyay ziman u deyan zanko u sedan pisporrí ziman u hestí nasíonalístí behézí éraniyekan u milhurrí u sererroyí shayaní Pehlewí u cí u cí, giriftí núsíní likéndraw yan leyektirazaw yan bémewda héshta her jégay mishtumirre. Her le de salí rabirdúda pitir le bíst kitébí amojhgarí núsín leser rénúsí Farsí bilawbúnetewe. Bashe eger eme hallí zimaní Farsí bé bo debé émey lékdabirrawí parceparcekiraw hénde pishúman suwar bé u xellik be nefam u gemjhe danéyn ke nazanin be Kurdí binúsn.
Rénús híc péwendí be rèziman u zanistewe niye. Rénúsí emroy Kurdí giriftí heye. Be watayekí tir Kurdekan leser ewey ke con debé morfémekaní wusheyek binúsrén hawra nín u egerísh hen agayan le yektir niye. Eger ewey wek min nenúsé be helley bizanín ew helumerje déte arawe ke ésta hemane u hemú hérish dekene ser yektir u be nezan u hellenús leqelemyan deden. Hemúman lebírmane parekane kak Ferhad u dú le hawréyaní laperreyekyan leser sitípéndíyom núsí bo ewey em diyardeye le swèd rún kenewe. Her ewdem kak Heme se'íd destí be bijharí em laperreye kird u hukmí hellebúní beshékí zorí ew cend dérrey da ke kak Ferhad u hewalaní núsíbúyan. Her em caw pé kewtiney em jarey kak Ferhad búwete sújhey helle dozínewey xelkanékí zor. Ey bashe pena bo kwé berín. Ké raste u ké helleye?
Régay careser kirdiní em késheye tenya saxbúnewe leser rénúsékí diyaríkirawe u bes. Pashan misogerkirdiní perepédaní em rénúseye lenaw xwéndewaranda u herweha destiníshankirdiní édítore le hemú dezgakaní cap u billawkirdinewey Kurdída. Nawzedkirdiní núsíní xellkaní tir be helle lem helumerjeda shéweyekí dèmokiratík niye. To natuwaní be genjí Ilamí u Kirmashaní ke emro Kurdayetí dekat u le béderetaní tewawda dest bo qelem debat biléy daníshe u menúse cunkí nazaní day pashgir nabé wek day kirdar binúsré, we péshgir debé bilkéndiré u la xeyr. Be bawerí min ewey ke ésta giringe afrandine. Héshey rénús tékníkiye u direng ya zú careser dekiré. Eger le min bipirsin rénúsí bé hellet dewé ya núserí gewre, min duwemiyanim dewé. Tawanbarkirdiní Bextiyar 'Elí bewey ke tenanet risteyekí kitébekaní durust niye (ew jorey ke kak Heme Se'íd dellé) le jéyí xoyda niye. Eger éme be biyaniyekan biléyín, ew jorey kak Ferhad boy decét, lenaw Kurdanda tenya cend Kurd dezanin be Kurdí binúsn, béguman ewan péman pédekenin u merhebayí le Ataturk u Reza Xan deken ke em netewe nezaneyan férí núsín be zimaní tir kirduwe, egína nexwéndewarí debúwe taybetmendí serekí em neteweye.
Dímane: Eger emro Kurdistanékí yekparce hebét u péwíst be yek elfubé u réziman u rénúsí Kurdí hebét, be le ber caw girtiní daníshtuwaní Kurdistan be elfubéy jiyawazewe, genjíne u méjhúy edebí Kurdí u herweha coniyetí ew elfubéyaney hemanin, be bawerí to ci jore elfubéyek bo Kurd bashtir degunjét?
Hashim: Min nazanim sibey ci debét u tuwanayí péshbíníshim niye. Eger ew egerey éwe basí deken wedíhat, ewe ewdem xawenrayaní ew serdem debé bírí lé bikenewe. éme le éstada dejhín u debét bír le éstaman bikeynewe u bizanín címan pédekirét. Be bawerí min le helumerjí éstada yekdestkirdiní zimaní Kurdí le barí rénúsewe karékí esteme. Ne layení siyasí u ne layení kultúrí u komellayetí em derfeteman pé nabexshin. Giring eweye ke bizanín híc elfubéyek qedasetí niye. Híc elfubéyek taybet be zimanékí diyaríkiraw niye. Le helumerjí nebúní dewlletí neteweyída nabé wa bír bikeynewe ke hebúní dú elfubé níshaney béberíbúne le netewebún. Be bawerí min dekiré be laníkem pésheng u élítí Kurdí xoy férí xwéndinewe u núsín be herdú elfubé bikat. Bawer biken eme shitéke bo nimúne bo éme ke be elfubéy Aramí yan destkaríkirawí 'Erebí denúsín u sharezayíman legel zimanékí Urúpayí heye, tenya cend katjhmér dexayené ke xoman férí rénúsí elfubéy Latíní bikeyn. Renge eme leber sharezanebúní Kurdekaní Bakúr be elfubéy 'Erebí, bo axéweraní Kurdí Bakúr zehmettir bé, bellam karék niye nekirét. ésta Kurd le qeder qewarey xoy ewendey amrazí rageyandiní gishtí ledestdaye ke eger bituwané be shéweyekí durust kelkyan lé wergiré, detuwané helumerjí lék nizíkkirdinewey zarawekan pitir desteber bikat. Ta ew jégaiyey degerétewe ser míratí kultúrí, le rojhgarí emroda em mírate be herdú elfubé berhem dét u kes boy niye ewey be elfubéy Latíní berhem dét be Kurdí nezanét yan be pécewane. Bo Kurdékí níshtimanperwer jiyawaziyek lem barewe le néwan Memed Uzún, Hesenè Meté, Cigerxwén, Firat Cewerí, 'Ebdulla Peshéw, Shérko békes, 'Etay Nehayí, Shérzad Hesen, Bextiyar 'Elí u Helím Yusif da niye. Ewane sermayey em neteweyen u shéwaz u formí rénúsyan híc le giringí u Kurdibúnyan kem nakatewe.
Ta ew jégayey degerétewe ser míratí kultúrí péshúman ber le sedey Bístem, debé billém bedaxewe éme le barí cendayetiyewe xawení míratékí ewto nín ke billém natuwanín be salan em berhemane béníne ser rénúsí taze. Eme bo herdúk rénúseke waye. Axir xo Xaní mezin u Cizírí héjha u Nalí gewre be rénúsí emroy Kurdíyan nenúsíwe ke péman wabé idí her mindale medreseyekí em serdeme detuwané be hasaní biyanxwénétewe. Le barí capewe éme méjhúy kitébí capkirawman ber le sedey Bístem nagate sed kitéb. Hercí heye destinúse u debé sax kirénewe. Xo le Kurdayetíman kem nabétewe eger biléyn tewawí méjhúy pexshaní Kurdí ber le sedey Bístem le cend deqékí ayíní ténaperé. Ey bashe bo debé bo dasepandiní elfubéy dilxwazí xoman xellik bitirsénín u biléyn ke be recawkirdiní elfubéy Latíní mallman kawil debét u le míratí rabirdúman bé behre debín? Min pémwaye le jiyatí em herreshane ke dekiré biléyn binemay aydolojhíkíyan heye, bashtire bír le berhemhénaní komellék sercawey Kurdí bekelik bikeynewe. Min legel kak Ferhad tewaw hawram ke gileyí le deselatí Kurdí dekat lemerr siyasetí ferhengían. Akadémiyaí Kurd yaxud Korrí Zanyarí Kurd le ci kesanék pékhatún, cí deken, ké helíbjhardún, cende agadarí giriftekaní zimaní Kurdín? éme le dunyaí Inglísízimanda tenanet kitébékí férkirdiní Kurdíman bo biyaníyan niye. Ew cend sercawe bawerpékirawey ke heshin eger be péwerí kak Ferhad biyanpéwín hí "ímpiriyalístanin". éme ferhengékí téruteselí yekzimane u dúzimaneman niye. éme le barí férkirdiní zimaní Kurdí be shéwey emroyí kollewarín. éme lékdanewey berheme kilasíkekaní Kurdíman le astí sifirdaye. éstash rave u sherhí Hejhar le Cizírí taqaneye, ew Hejharey kak Ferhad péy waye neydezaní foném jiye. Eger karekaní MacKenzie u McCraus u Chyet u Rodenko le xermaní zimaní Kurdí firrédeyn híc naménétewe. éme shakarekaní edebí jíhaníman be Kurdí niye. Wergéraní em serdemey Kurdí sereray zorbúní le barí cilonayetiyewe karesate. Raste helley rénús heye, bes eme beshékí bicúkí késhey ziman u edebí Kurdiye u dekiré bebé tawanbarkirdiní xellik be nezan u nexwéndewar u jasús, carey bo bidozrétewe. Min rézim heye bo míratí ferhengí u edebíman. Bellam min hez dekem xawení núserék bim le ceshní Orhan Pamuk ke hercend degutiré le kukultúrí xoy bégane kirawe, xulqénerí be bawerí min gewretirín shakargelí rojhhelate ke rojhawash shanazí péwedekat. Eger min núserékí wek Hídayetim heba, cawposhím dekird le hemú hellekaní núsíní "Bomí kwér" herwek con zanayaní éraní deyken. Eger béhelletirín berhemí duniyashman hebé, bellam le barí hizr u dahénanewe ewe nebú ke gelaní tir berhemyan hénawe, tenya detuwanín dilí xoman xosh keyn ke bebé helle denúsín. Min dilniyam eger kak Ferhad leser em bocúney súr bé, xeyrí xoy u cend hevalí xoy kesí tir nakewéte rízí rastnúsan; shiték ke le amajhekey ew bo ew cend néwey deyanjhmérét, derdekewét.
Dísanewe dellém destiníshankirdiní rénúsékí yekgirtú tenya yek le giriftekaní zimaní Kurdiye. Em girifte híc péwendí be zanist u zimanzaniyewe niye. Be watayekí tir natuwanín billéyn cunkí kak Ferhad rézimaní Kurdí dezané ewe bé helle denúsé u ewaney helle denúsn ewe rézimaní Kurdí nazanin. Shwéní taqí kirdinewey zaníní réziman u zimannasí zankoye u mirov debé lewé níshaní bidat ke dezané yan na. Tawanbar kirdiní xellik be nezaní be pishtíwaney em jore tégeyshtine le zimannasí karékí rewa niye. Ba basí destkewtekaní xwéndiní Kurdí le zankokaní derewey wilatísh her nekem u raygirim bo giftugoyekí dostaney tir le helumerjékí dostanetirda. Awatim eweye basgelí lem ceshne be pishúyekí akadémík araste bikirén u hemú hewllekan terxaní wedíhénaní nasnameyekí dèmokratíkí Kurdí bikirén. éme bo sazkirdiní nasnameyekí neteweyí péwístíman be "zanín" heye u debé em rastiye qebúl bikeyn ke zor le karwaní "zanist" dúrín. Ba aweke léll nekeyn!
Dísanísh sipas bo Dímane u sillaw bo xwénerewaní Dímane!
* * *
sazdaní dímane: Mejíd Ehmedí
Perawéz:
[1] Le cend pégey ínternétída be zarawey Kurmanjí Júrú leser qisekaní Ferhad Shakelí babet u bocún bilawkirawnetewe.
Tébíní:
- serdér péshniyazí Hashimí Ehmedzadeye.
كێ "ڕاسته" و کێ "ههڵهیه"؟
دیمانهیهك لهگهڵ د. هاشمی ئهحمهدزاده دا
زانایان و شارهزایانی زمان ههردهم لهگهڵ كێشه و گرفتی زماندا ڕووبهڕوو دهبنهوه و له ههوڵی باشتركردن و پهرهپێداندان، بهڵام هاوكات گرفتی دیكه سهرههڵدهدهن و جاروباریش گرفتهكان لهنێوان خودی شارهزایاندا دهبنه كێشه و له ئاكامدا شتی چاوهڕوان نهكراو ڕوودهدهن.
بهدوای ههڤپهیڤینهكهی فهرهاد شاكهلی له دیمانهدا، دهنگی ڕهخنه و گازهنده له چهند لاوه بهرز بۆتهوه و لهمهڕ بۆچوونهكانی شاكهلی لهسهر ئهلفوبێی كوردی و ههروهها ڕۆڵی بنهماڵهی بهدرخانییهكان لهم بوارهدا بابهت و نووسینی زۆر بڵاوبوونهتهوه كه تێیاندا تووڕهبوون و بێزارییهكی زۆر لهسهر قسهكانی شاكهلی بهدیدهكرێت.[1]
به پێویستم زانی جارێكی دیكه له درێژهی ئهم باسهدا و بۆ ڕاست و دروستی ئهم بۆچوونانه، لهگهڵ شارهزایهكی دیكهی زمان بكهومه ههڤپهیڤین و وهڵامی ههندێك له پرسیاره سهرههڵدراوهكان وهربگرینهوه. د. هاشمی ئهحمهدزاده، مامۆستای لێکۆڵینهوهی كوردی (Kurdish Studies) له زانستگهی ئێگزێتر (بریتانیا)، وهڵامی پرسیارهكانمان دهداتهوه و بۆچوونی خۆیشی سهبارهت بهم كێشهیه دهردهبڕێت.
كاك هاشم، با لهم دهربڕینهی كاك فهرهاد شاكهلییهوه دهستپێبكهین؛ ئهو ئهلفوبێی لاتینی به ههوڵی ئیمپهریالیست به مهبهستی دابهشكردنی كوردستان گرێدهدات. به بۆچوونی تۆ ئهمه تهنیا ڕوانگه و بۆچوونه یان لێكۆڵینهوهیهكی زانستی و بهڵگهی باوهڕپێكراو لهبهردهستدا ههیه؟
- بهر له ههر شتێک سپاستان دهکهم بۆ ڕهخساندنی ئهم دهرفهته. دهبێ بهر له وهڵامدانهوهی پرسیارهکهتان ئاماژه به چهند خاڵی پێویست بکهم بۆ ئهوهی ڕێ له بهردهم ههر چهشنه تێگهیشتنێک و خوێندنهوهیهکی ههڵه لهم ههڤپهیڤینه بگیرێ. یهکهم، ئهوهی که من حهزم نهدهکرد پرسیارهکانی ئێوه به ئاماژه به قسهکانی کاک فهرهاد دهستیان پێکرا با. دهکرا پرسیارهکان سیمایهکی سهربهخۆتر، گشتیتر و هزرییانهتریان ههبوایه. به واتایهکی تر ئێمه بهبێ بنهمایهکی قایمی تیۆریی لهسهر زانستی زمانناسی ئهستهمه بتوانین خۆمان له قهرهی باسێک بدهین که تێیدا بهردهوام ئاماژه به "زانست" و "زمانناسی" دهکرێ. خاڵی دووهم که پێمخۆشه ئاماژهی پێ بکهم ئهوهیه که من لهگهڵ کاک فهرهاد شاکهلی دۆستم و ماوهیهکی زۆر له زانکۆی ئوپسالا هاوکار بووینه و تهنانهت ژووری کارهکهشمان هاوبهش بووه. خۆیایه له ههموو ئهو باسانهی که لهم چاوپێکهوتنهدا دێنه ئاراوه، به لهبهرچاوگرتنی داڕشتن و سروشتی پرسیارهکان، من دهبێ لهگهڵ کاک فهرهاددا بکهومه گفتوگۆ و دهربڕی ڕا و تێبینییهکانی خۆم بم که زۆر جاران لهگهڵ بۆچوونهکانی ئهودا یهک ناگرنهوه. مـن به دڵنیاییهوه دهڵێم که جیاوازیی بیروبۆچوون به لای منهوه شتێکه تهواو پێویست و ههر لهبهر ئهم باوهڕهشم دڵنیام که جیاوازییهکان به هیچ شێوهیهک نابنه ڕێگری ڕێز و حورمهتی من بۆ کهسانێک، لێرهدا کاک فهرهاد، که وهک من بیر ناکهنهوه یاخود من وهک ئهوان بیر ناکهمهوه. من بنهمای بیری جیاواز و ڕێزگرتن له جیاوازیی له ئهندێشهکانی ئیبنی خهلدوون و تیۆریی "عهسهبییهی" جیاوازی ئهو، له گهورهیی ڤۆلتهر بۆ پێشوازیی و تهنانهت قوربانیکردنی خۆی بۆ ههموارکردنی دهربڕینی بیری جیاواز، له ڤیکۆ و له دێریدا و هتد دهدۆزمهوه و جیهانی یهکدهنگی و یهکڕاییم پێ جیهانێکی جهههننهمییه.
له ڕاستیدا بۆچوونهکانی کاک فهرهاد لهم وتووێژهدا له کاراکتێری باسێکی به بهڵگه و سهلماندنی جهدهلییانه و بابهتییانهی باو له دونیای ئاکادێمیدا دوورن. چۆن و لهبهر چی وا دهڵێم؟ لهم پرسیارهی ئێوهدا، سهرهڕای کورتبوونی، چهند باسی گرنگی وهک "ئهلفوبێ"، "لاتینی"، "ئیمپریالیزم" و "دابهشکردنی کوردستان" شاراوهن. ئهم لایهنانه ههموویان قسه و باسی زۆر ههڵدهگرن. مرۆڤ دهکرێ بپرسێ کهی کوردستان دابهش کرا، کهی ئهلفوبێی لاتینی هاته ئاراوه، کهی ئیمپریالیزم ئهو ناماقووڵییهی کرد؟ ئایا وهڵامی ئهم پرسیارانه دهتوانێ بمانگهیهنێته ئهو ئهنجامهی که کاک فهرهاد ئاوا به تێڕادیوی دهریدهبڕێ؟ لهوهش گرنگتر "ئهلفوبێی" لاتینی چ پێوهندییهکی به ئیمپریالیزمهوه ههیه؟ کاک فهرهاد کاتێک باسی زمانناسی دهکات و ژمارهی زمانناسانی کورد له خۆی زیاتر تێناپهڕێنێ، دهبێ به ئاماژهیهکی سهرپێییش بێت بۆ خوێنهرهوهی ڕوون کاتهوه که زمانناسی چۆن له پێوهندیی فۆڕمی نووسین و تایبهتمهندییهکانی زمانێکی دیاریکراو دهدوێ. من به دڵنیاییهوه دهڵێم نه کاک فهرهاد و نه هیچ کهسێکی تر ناتوانێ بهڵگهیهکی بنهماداری زمانناسییانه بهێنێتهوه بۆ سهلماندنی ئهوهی که له نێوان زمانێکی دیاریکراودا و فۆڕمی نووسینی یاخود ئۆرتۆگرافیی ئهم زمانهدا پێوهندییهکی جهوههری یان کاکڵگرانه ههیه. مرۆڤ پێویست ناکا چامسکی یان یاکوبسێن بێ بۆ ئهوهی لهم فۆرموله تێبگات. خوێندنی کۆرسێکی بیست وانهیی (units, credits, points) له زانکۆیهکی ڕۆژاوایی بایی ئهوهنده دهدات به خوێندکار که بزانێ "نیشانه" چییه، "دال" چییه، "مهدلول" چییه و بزانێ که پێوهندیی نێوان ئهلفوبێ و زمان پێوهندییهکی دڵخوازه و له ئاکامی کۆمهڵێک ههلومهرجی جۆغرافیایی، مێژوویی، کولتوریی و کۆمهڵایهتی و هێندێک جار ئایدۆلۆژیک و سیاسییهوه دێته ئاراوه. هیچ زمانێک له ئهزهلهوه ئهلفوبێیهکی تایبهتیی بۆ دیاری نهکراوه. ئهلفوبێ دهستکردی مرۆڤه و له زهمهن و شوێنی جیاوازدا شێوه و ڕواڵهتی جیاوازی به خۆیهوه گرتووه.
باشه ڕهچاوکردنی ئهلفوبێی لاتین له لایهن قوتابخانهی هاوارهوه له سییهکانی سهدهی ڕابردوودا چ پێوهندییهکی به دابهشکردنی کوردستانهوه ههیه؟ وهک دهزانین دوو ڕێکهوتی مێژوویی دابهشکردنی کوردستان، واتا شهڕی چالدرانی نێوان سهفهوی و عوسمانییهکان له 1514دا و دواتر شهڕی یهکهمی جیهانی و ههرهسهێنانی ئیمپراتۆریی عوسمانی، بهر له کردهوهی ڕهچاوکردنی ئهلفوبێی لاتین له لایهن سهیدا جهلادهت بهدرخانهوه ڕوویان داوه. که واته لهباری مێژووییهوه ئهم قسهی کاک فهرهاد ڕاست نییه. له ههمان کاتدا به دوای شهڕی یهکهمدا دهزانین که ئیمپریالیستهکانی بریتانیایی له باشووری کوردستان بوون و تهنانهت له بهغداش گۆڤاری کوردییان دهردهکرد و هانی نووسهرانی کوردیان دهدا به کوردی بنووسن و زۆر له ئهفسهرانی ئینگلیسی خۆیان فێری زمانی کوردی به ئهلفوبێی عهرهبی کرد. باشه ئهم ئیمپریالیستانه بۆ ئهوکات ئهم ئهلفوبێی لاتینییهیان بهسهر کورددا دانهسهپاند؟ له کاتێکدا که ئێدمۆندز و سۆنی ئیمپریالیست هاریکاری ڕێنووسی دهستتێوهردراوی ئارامی یان عهرهبی بۆ نووسینی کوردی بوون، ساتعهلعوسریی موسڵمان و ناسیۆنالیستی عهرهب ههڕهشهی ئهوهی دهکرد لادان له ڕێنووسی قورئان کوفره و دهستنیشانکردنی چهند پیت بۆ نوێنهرایهتیکردنی ئهو دهنگه کوردییانهی له زمانی عهرهبیدا نیین به لای جهنابییهوه گوناهی کهبیره بوو. هاوکات دهبێ ئهوهش بپرسین که گۆڕینی ئهلفوبێ دهیتوانی بۆ ئیمپریالیزم چ سوودێکی ههبێ؟ باشه بۆچی ئهم دێو و درنجانه له ڕۆژههڵاتی دوور، وهک میناک له هیندوستان ئهم کارهیان نهکرد؟ بۆچی له خودی عێراق ئهم کارهیان نهکرد؟ ئایا کورد هێنده فاکتۆرێکی گهوره بوو له هاوکێشیی هێزی ئیمپریالیستیدا که خهو و خۆراکی له ئهندازیارانی ئیمپریالیزم ههڵگرتبوو، و ئهوان دهبوایه بۆ دابهشکردنیان ئهم ئهلفوبێیهیان بهسهردا سهپاندبان؟ من هیچ بهڵگهیهک بۆ دروستبوونی بۆچوونێکی لهم چهشنه نابینم.
مرۆڤ دهکرێ له خۆی بپرسێ باشه مهبهستی میر جهلادهت بهدرخان له ئاراستهکردنی نووسینی کوردی به ئهلفوبێی لاتینی چی بوو؟ ئهو له چ ههلومهرجێکدا ئهم ههنگاوهی ههڵێناوه؟ ئهو کات به دڵنیایییهوه ئهگهر تهنانهت دژی دهکارهێنانی ئهم ڕێنووسهش بێ، ناتوانێ ئهوا سووک و هاسان هێرش بکاته سهر ناسراوترین ڕووناکبیرانی مێژووی هاوچهرخی کورد و به جاسووسیان ناوزهد بکات. باشه کاک فهرهاد بۆچی نابێ سهرهداوی ئهم جاسووسییه بهدهستهوه بدات که ئێمهش لێی تێبگهین؟ جهلادهت بهدرخان به ڕێنوێنیی کام "ئیمپریالیست" ئهم ههنگاوهی ههڵێناوه؟ ئهم ههڵسوکهوته ئایدۆلۆژیکه زۆر دووره له باسێکی ڕوونکهرهوهی به بهڵگه. من پێشنیار دهکهم ئهگهر قهراره ئهم باسه درێژهی ههبێ با به وردی و به شێنهیی قۆڵی لێههڵماڵین و بنهما تیۆریکییهکانی بۆچوونهکانمان ڕاڤه بکهین. بۆ ئهم ئهرکه گرنگه دهکرێ کۆڕ و سێمینار وهڕێخرێن و له ئامرازهکانی ڕاگهیاندنی کوردی کهڵکی پێویست و شیاو وهرگیرێ. ژیانی پڕ له چهرمهسهریی جهلادهت بهدرخان و مهرگی ئهم کورده هێژایه له "بیری قهدهری" تاراوگهدا زۆر بهنرختره لهوهی که ئاوا سووک و هاسان به جاسووسی ئیمپریالیستان لهقهڵهم بدرێت.
كورمانجی سهروو و كورمانجی خواروو ههردووكیان كوردین. له ڕوانگهی شاكهلییهوه ئهلفوبێی یهكیان "لاتینی"یه و ئهوی دیكهیان "كوردی". بۆچوونی تۆ لهسهر ئهم دهربڕینه چییه؟
- بڕوانه کاک مهجید، ئهگهر مرۆڤ بیههوێ ههموو ئهو ئهلفوبێیانهی که لهم جیهانهدا دهکار دههێندرێن پۆلینه بکات، تا ئهو جێگایهی دهگهڕێتهوه سهر فۆڕمی سهرهکیی ئهم ئهلفوبێیانه نهک لقوپۆپیان، ناتوانێ ژمارهیان بگهیهنێته ده فۆڕمی سهرهکی. ئهگهر ئهلفوبێی لاتینی لهبهرچاو بگرین، به دوای هاتنه ئارای نووسین و بڵاوکردنهوه به زمانه ناوچهییهکانی ئوروپا، بهرهبهره ههوڵی گۆڕانکاریی لهم ئهلفوبێیه پهرهی ساند و ههر زمانهی به گوێرهی ههلومهرجی خۆی دهستێکی لهم ئهلفوبێیه وهردا و ئێستا جیاوازییهکانی نێوان ئهلفوبێی سویدی و ئینگلیسی و فهرانسهوی، ئهگهرچی زۆر کهمن، بهڵام مۆرکی ئهو زمانانهیان بهخۆیانهوه گرتووه و کهس ناتوانێ بڵێ ئهمه ههمان ئهلفوبێیه که لاتینیی پێ دهنووسرا و له ههمان کاتیشدا ههر زمانهی ئهم ئهلفوبێیه به هی خۆی دهزانێ. وهک دهزانین ئهلفوبێی لاتینیی ڕهچاوکراو بۆ نووسینی کوردی ئێستا ئیتر کوردییه و له تورکیا لهبهر بواری ڕهگهزپهرهستی به سهدان کوردی لهسهر دهگرن و ههتا چهند ساڵێک لهمهوبهر ههر تهواو قهدهغهش بوو. ههر ئێستا له زیندانهکانی تورکیادا کورد ههن که به "تاوانی" دهکارهێنانی پیتی W بۆ نووسینی وشهی نهورۆز (Newroz) گیراون. له دادگاکانی تورکیادا دۆسییهی خهڵکانێکی زۆر که ویستوویانه ناوی مناڵهکانیان بنێن "خهزاڵ" به پاساوی ئهوهی که پیتی X له ئهلفوبێی زمانی تورکیدا نییه، بێ وهڵام ماونهتهوه. ئهمه چارهنووسی پیتی Q شه له تورکیا. باشه بۆ دهبێ ئهلفوبێی دهستکاریکراوی ئارامی یان عهرهبی "کوردی" بێ و هی لاتینی کوردی نهبێ؟ ئهم پێوهندییه جهوههرییه کامهیه که ئێمه نایزانین؟ کاک فهرهاد پشت به چ زمانناسێک و قوتابخانهیهکی زمانناسی دهبهستێتهوه بۆ ئهم دهربڕینهی؟ به باوهڕی من ئهم ئهلفوبێیانه ههردووکیان کوردیین. دیسان مرۆڤ پێویست ناکات که ماکس وێبێر یان کارل مارکس بێ بۆ تێگهیشتن له هۆکارهکانی ئهم دیاردهیه له کۆمهڵگهی کوردیدا که دهرهنجامی دابڕانی پارچهکانی کوردستانه له یهکتر. با من لهوهش ئهولاتر بڕۆم و بڵێم که ئهلفوبێی سیریلییش که پێشتر له سۆڤیهتی پێشوودا دهکار دههات کوردییه و ماتریالێکی کولتوریی زۆر دهوڵهمهند بهم ئهلفوبێیه بهرههم هاتووه که من بهش به حاڵی خۆم شانازیی پێوه دهکهم. زمانناسان بهتایبهتی زمانناسانی کۆمهڵایهتی ههمیشه خولیای ئهم دیاردانهن و ههوڵ دهدهن له هۆکارهکانی ئهم دیاردانه بکۆڵنهوه و بزانن چۆن کۆمهڵه خهڵکانێک که خاوهنی ههستی هاوبهشی نهتهوهیین ئاوا تووشی دابڕانی زمانی و کولتوریی له یهکتر بوونه. له ههمان کاتدا دیاردهی دوو ستانداردی دیاردهیهکه نامۆ نییه له جیهانی ئهمڕۆدا. ئهم دیاردهیه له ئالبانی و له ئاستێکدا له نۆروێژ دێته بهرچاو و زمانی کوردییش دهکرێ، ئهگهرچی ڕهنگه ناخۆش بێ و ئیدیالی من و تۆش نهبێ، ئاوا سهیری بکردرێ: زمانێک به دوو ستانداردهوه. لێرهدا نامههوێ بچمه سهر باسی ستاندارد و چبوونی ئهم چهمکه. ئهوهنده دهڵێم که زۆر جار دهکارهێنانی ئهم تێرمه له لایهن هێندێک کهسهوه بۆ ترساندنی نهیارانه نهک بۆ شیکردنهوهی زمان. زمانی ستاندارد خۆی له خۆیدا ههبوونی نییه و دهرهنجامی پلانداڕێژییهکی دیاریکراو و پسپۆڕانهیه.
شاكهلی زێدهتر له ئهلفوبێی لاتینی دهدوێت و لهو باوهڕهدایه كه "سهقهت و نازانستی و ناكوردییه" و تهنانهت "بهكهڵكی زاراوهی كورمانجی خۆیشی نایهت". ئایا ئهم ئهلفوبێیه هێنده شاشه كه بۆ نووسینی كوردی دهست نادات؟ ئهگهر وا بێت، كوردهكانی باكووری كوردستان له نووسینهكانیاندا سهركهوتوو نیین و ئهوهی ههیانه نیوهچڵه؟
- به ڕاشکاوییهوه دهڵێم ئهم پێناسانهی کاک فهرهاد خاوهنی هیچ پشتیوانهیهکی زمانناسییانه نین. "سهقهت"؟ باشه با کاک فهرهاد ئهم وشهیه وهرگێڕێته سهر زمانی ئینگلیسی و له ئینسیکلۆپێدیای زمانی داوید کریستالدا به شوێنیدا بگهڕێ، بزانێ له زمانناسیدا تێرم یاخود چهمکێکی وا ههیه؟ ئهوه لهو قسانه دهچێت که ئێمه عومرێک له ناسیۆنالیستی عهرهب و موسڵمانی دهمارگیر بیستوومانه که گوایه زمانی عهرهبی کامڵترین زمانه و یان ناسیۆنالیستی فارس بانگهشهی ئهوه دهکهن که فارسی شیرینترین زمانه و خاوهنی هێزێکی ئێعجازئامێزه و ناسیۆنالیستانی تورک تا دێرزهمانێک زمانی تورکییان به زمانی ههتاو دادهنا که شهبهق دهبهخشێته سهر ههموو زمانهکانی دونیا. ئهم قسانه و قسهکانی کاک فهرهاد لهسهر کوردینهبوونی ئهلفوبێی لاتینی ههموویان بهقهد یهک دوورن له زانستی زمانناسی. "نازانستی" ئهگهر مهبهست Unscientific بێ دهتوانم بهڵێنیی پێبدهم که له ههر 12 جڵدهکهی یاکوبسۆندا نایدۆزێتهوه. ڕاستییهکهی ئهوهیه که ئهلفوبێ ههر فڕی بهسهر زانستهوه نییه. ئهو ڕۆژهی که میسرییهکان به کێشانهوهی وێنهی کوندێک ئاماژهیان به کوند دهدا و ئهم وێنهیه دهبوو به نیشانهی دهنگێک، وه ئهو ڕۆژهی سۆمهرییهکان ئهلفوبێیان لهسهر بهرد و قوڕ ههڵدهکۆڵی، ههتا ئهمڕۆ که تۆ به "پڕۆگرامی وردز" ئهم پرسیارانهت نووسیوه و بۆ منت ناردوون، قهت پێوهری ههڵبژاردنی ئهلفوبێ "زانست" نهبووه. پێمخۆشه زۆر خێرا بڵێم که لهناو هێندێک له کورداندا زۆر جار ئهم وشهی زانسته بووهته بنێشته خۆشکه. له ههموو شوێنێک و له ههموو بۆنهیهکدا دهکاری دههێنن و خهڵکی پێ چاوترسێن دهکهن. ئهوه وهک پۆلینکردنهکهی مارکسیستانه له سۆسیالیزم به دوو جۆری خهیاڵی و زانستی که من بهش به حاڵی خۆم حهسرهت بۆ ئهوی خیاڵییان ههڵدهکێشم کاتێک ئاسهواری ئهوی زانستییان له سۆڤیهت و وڵاتانی تری سۆسیالیستیدا دهبینم. جاری وایشه ئهم "زانستییه" دهمخاته یادی سییهکانی دهیهی ڕابردوو و لێکدانهوه "زانستییهکانی" مرۆڤناسه ئاڵمانییهکان بۆ ههڵاواردنی مرۆڤی سپیی ئاریایی ڕهسهن له مرۆڤی ڕهشی مێشک چکۆله. کاک فهرهاد لهپێشدا دهبێ بڵێ مهبهستی له زانست چییه و ئهلفوبێی زانستی کامهیه که دواتر بڵێ ئهم ئهلفوبێیه یان ئهوی تر نازانستییه. ئهگهر مهبهست ئهوهیه که له ئهلفوبێی هاواردا جێگای هێندێک فۆنێمی کوردی بهتاڵه، باشه ئهمهیان به ڕێفۆرمێک چارهسهر دهکرێت. ههروهک چۆن ئهلفوبێی "کوردیی" کاک فهرهاد پێویستی بهم ڕێفۆرم یان چاکسازییه ههیه. بۆ نموونه له ئهلفوبێی دهستتێوهردراو و گۆڕدراوی ئارامی یان عهرهبیدا که ئێستا ئیتر کوردییه، مرۆڤ کۆمهڵێک گرفت دهبینێ. وهک نموونه دهتوانم بڵێم که پیتگهلی "و" و "ی" ههم نوێنهرایهتیی دهنگگهلی بزوێن دهکهن و ههمیش دهنگگهلی چهقیو. ئهمهش قهت نهبووهته هۆی به کوردی ناوزهدنهکردنی ئهم ئهلفوبێیهوه. یان دهزانین که فۆنێمێکی (دهنگێکی) زۆر گرنگی کوردی، کورته بزوێن، بزرۆکه، لهم ئهلفوبێیهدا له لایهن هیچ پیتێکهوه نوێنهرایهتی ناکرێت و ئهمهش نهبووهته هۆی ئهستاندنهوهی ناسنامهی کوردی لهم ئهلفوبێیه. نهبوونی پیتگهلی "ح"، "ڕ"، "ڵ"، "غ" و "ع" له ئهلفوبێی هاواردا ئهگهر پێویست بێت به هاسانی چارهسهر دهکرێت و کهس ناتوانێ بڵێت بۆ نموونه شیعری خانی بهم ئهلفوبێیه نانووسرێ. ئهمه وهک ئهوه وایه که بڵێین جگهرخوێن کورد نییه و شیعرهکانیشی چونکی به ئهلفوبێیهکی "ناکوردی" نووسراون کوردی نین و ئاینوریش که "كچا کوردان" بهم ئهلفوبێیه فێر بووه و به چڕینی گۆرانییهکهی گوێی فهلهک کهڕ دهکات، کورد نییه. تۆ دهتوانی حهز له ئهلفوبێی لاتینی نهکهی، بهس ناتوانی به وشهگهلی لهم جۆره پێناسهی بکهی و تازه نێوی بابهتهکهشت بنێی زمانناسی و ههموو خوێندهوارانی کورد به گهمژه له قهڵهم بدهی. ئهمه نه "زانستییه" و نه جوانیشه و باوهڕکهن نه کوردانهیشه و نه له بهرژهوهندیی کوردانیشدایه.
وهك مێژوو پێمان دهڵێ، سهرههڵدانی ڕۆژنامهوانیی كوردی دهگهڕێتهوه بۆ ههوڵ و تێكۆشانی ماڵباتی بهدرخانییهكان، و یهكهم ڕۆژنامهی كوردی، كوردستان (1898)، وهك پێشهنگی ڕۆژنامهوانیی كوردی لهقهڵهم دهدرێت. دهبینین كورد ئهم ههنگاوهی بهدرخانییهكان بهرز دهنرخێنێ و ههموو ساڵێك یادی دهكاتهوه و جێی شانازی كورده له ههموو بهشهكانی كوردستاندا. لێ بۆچوونی شاكهلی لهسهر بهدرخانییهكان جیاوازه. ئهو دهڵێ: "لهناو کورددا کهس هێندهی بنهماڵهی بهدرخان دڵسۆزی بیروباوهڕ و ئیدیۆلۆگیی ئهتاتورک نهبوو." وهك ئاشكرایه، دهوڵهتی توركیا ههردهم لهگهڵ وشهی كوردستان ناكۆكی ههبووه و بهردهوام لهگهڵ ههر چهشنه جووڵانهوهیهك له پێوهندی لهگهڵ كورد و كوردستاندا دژایهتی كردووه. ئایا بنهماڵهی بهردخان كه به وتهی فهرهاد شاكهلی "له دڵهوه سهرسامی كهسایهتی و بیركردنهوهی ئهتاتورك بوون" دهكرێ پێشهنگی ڕۆژنامهوانیی كوردی بن و ناوی "كوردستان" له یهكهمین ڕۆژنامهی كوردی بنێن؟
- دهربڕینێکی ئاوا گشتی لهگهڵ ههموو دهستکهوتهکانی مرۆڤی سهردهم ناکۆک و بێگانهیه. مرۆڤی دوای ڕۆشنگهری به تاک دهناسێندرێ و ههڵگری کهسایهتیی خۆیهتی. تێکهڵاوکردنی ئهندامانی بنهماڵهیهک و ناوزهدکردنی ههموویان به خیانهت پتر له بۆچوونێکی عهشیرهیی دهچێت ههتا باوهڕهێنان به تاک و تاکبڕوایی. پێبهندیی سهرهتایی و هاوچهشنکردنی ئهندامانی بنهماڵهیهک، ئهویش بنهماڵهی بهدرخان که ژمارهیان دهگاته سهدان و بگره ههزاران، هی ئهم سهردهمه نییه. کهسایهتی بهدرخان پاشا که له 1847دا کۆتایی به ئهمارهته مهزنهکهی دههێندرێت و دواتر له لایهن سوڵتانی عوسمانییهوه بۆ کرێتا دوور دهخرێتهوه، زۆر جیاوازه له کهسایهتیی جهلادهت بهدرخان که له سییهکانی سهدهی ڕابردوودا له دیمهشق گۆڤاری هاوار دادهمهزرێنێ و کامران بهدرخان که له ناوهڕاستی سهدهی بیستهمدا له پاریس مامۆستایهتیی زمانی کوردی دهکات. ههروهها ئهگهر کاک فهرهاد دژایهتی لهگهڵ ئهلفوبێی لاتینی ههیه بۆ دهبێ میقداد میدحهت بهدرخان تاوانبار بکات به لایهنگری له ئهتاتورک؟ زهمانێک که ئهتاتورک نێوی له کولهکهی تهڕیشدا نهبوو میقداد بهدرخان پێشهنگیی بزاڤی نهتهوهیی کوردی له شیاوترین شێوهی خۆیدا که دهرکردنی ڕۆژنامهیه، دهکرد. باشه کاک فهرهاد ساڵانی عومری بهپێزی حاجی قادر که دهرسی به ئهندامانی بنهماڵهی بهدرخان له ئیستامبول دهدا چۆن دهبینێ؟ یانی حاجی دهرسی ئهتاتورکپهرهستیی فێری ئهم هێژایانه دهکرد؟ دوایهش خۆ "کوردستان" به ئهلفوبێی لاتینی نهدهنووسرا، بهڵکو به ئهلفوبێیهک دهنووسرا که ئهمڕۆ کاک فهرهاد پێی دهڵێت ئهلفوبێی کوردی، ههرچهند زۆر گۆڕانکاریی بهسهردا هاتووه. دوایه کاک فهرهاد که باسی بهدرخان پاشا و بۆ نموونه بوونی ئهو له کرێتا دهکات مرۆڤ وادهزانێ بهدرخان به پارهی دهوڵهتی سوید و بۆ نووسینی بیرهوهری و شیعر چووهته ئهم گڕاوه خۆش ئاووههوایه. له ڕاستیدا ئهم زاته دوای تێکشکانی ئهمارهتهکهی وهک دهستبهسهرکراوێک یاخود نهفیکراوێک ناردراوهته ئهوێ و بۆ ماوهی ده ساڵان بهتۆپزی لهوێ ڕاگیراوه و ماڵی سوڵتانی عوسمانی ئاوهدان بێ که وهک ئهوانهی ئهمڕۆی تورکیا بهرههڵستکارانی خۆی له بهنده ترسناکهکانی ئێفدا زیندانی نهدهکرد. بهدرخان پاشا کهسایهتییهکی سهردهمی پێشمۆدێڕنی کوردستانه و شێوه ژیان و خهباتهکهشی تایبهتمهندیی ئهو سهردهمی پێوه دیاره. کاتێک ئهو له تاراوگه، له دیمهشق، له ساڵی 1869دا دهمرێ، بیستویهک کچ و بیستویهک کوڕی له پاش بهجێ دهمێنێ. ئهمه لهگهڵ ژیانی نهوهکانی، بۆ نموونه ئهمین عهلی بهدرخان و جهلادهت و کامهران و لهیلا و سورهییا که له سهردهمی مۆدێرندا دهژین زۆر جیاوازیی ههیه. ئهمین عهلی بهدرخان دهبێته دامهزرێنهری یهکهم ڕێکخراوی مۆدێرنی کوردی، کۆمهڵهی هاوکاری و پێشکهوتنی کوردستان، له ئیستامبول له ساڵی 1908. لهیلا دهبێت به یهکێک له باشترین سهماکارانی بالهی ئاڵمان و ئامریکا. له ڕاستیدا لابردنی خزمهتی بنهماڵهی بهدرخانییهکان و سڕینهوهی ناوی ئهوان له مێژووی هاوچهرخی کوردیدا به مانای سڕینهوهی مێژووی بزووتنهوهی کوردییه له کوردستان.
بهگشتی بۆچوونی تۆ لهسهر دهربڕینهكانی شاكهلی لهمهڕ ڕێزمان و ڕێنووسی كوردی چییه؟ ئایا لهگهڵ ئهو قسهی شاكهڵیدا هاودهنگی كه دهڵێ تێكڕای بڵاوكراوهی كوردی، به ڕۆژنامه و گۆڤار و كتێب و ... به شێوهیهكی ههڵه نووسراون و دهنووسرێن؟ ئهگهر وابێت، دهبێ بڵێین "كورد به ههڵه دهنووسێ" و چیدی ناوی ڕۆژنامه و بڵاڤۆكان نههێنین بۆ بهههڵهنووسین.
- چاوپێداخشاندنێکی خێرا بهسهر مێژووی ڕێنووسی زمانی کوردی ئهو ڕاستییهمان بۆ دهردهخات که له دهیهی دووهمی سهدهی بیستهمدا له باشووری کوردستان ههوڵی گۆنجاندنی ئهلفوبێی عهرهبی لهگهڵ تایبهتمهندییهکانی فۆنێتیکی ئهم زمانه گوڕێکی تایبهتی به خۆی گرت و دهبێ بڵێم به دوای چهند دهیهدا ئێستا ئهلفوبێی کوردیی لهسهر بنهمای ئهلفوبێی عهرهبی تا ڕادهیهکی زۆر جێگیر بووه. واتا ئێمه له باری دانانی پیتێک وهک نیشانهیهک بۆ ههر فۆنێمێکی کوردی کێشهیهکی ئهوتۆمان نییه. لێرهدا دهرفهتی ئهوه نییه که بهوردی ئاماژه بهم ههوڵ و ماندووبوونانه بکهم که لهم ڕێڕهوهدا به ئهنجام گهیشتوون و ههروهها ناکرێ وردهکارییهکانی کۆمهڵێک جیاوازیی بیر و بۆچوون که هێشتا ههر له ئارادان باس بکهم. ئهگهر ئهمه ههلومهرجی پیتهکانی کوردی به ئهلفوبێی عهرهبی بێ، دهبێ بڵێم له ئاستی ئهو شتهی که پێی دهڵێن "نووسین" یاخود "ڕێنووس" یان ئۆرتۆگرافی یان spelling گرفتی زۆرمان ههیه. ئهم گرفته ههر هی کورد نییه بهڵکو بۆ نموونه زمانی فارسییش که لهم ئهلفوبێیه کهڵک وهردهگرێ ئهم گرفتهی ههیه. بۆیه دهڵێم گرفت چونکی ئێمه وا ڕاهاتووین که زۆر فۆنێتیکانه بیر بکهینهوه وهک دێریدا دهڵێت دهنگناوهندین و پێمان وایه که دهبێ له نێوان نووسین و فۆنێمهکان واتا دهنگهکاندا پێوهندییهکی یهک به یهک ههبێ. ههڵبهت ئهم بۆچوونه لهبهر ڕۆشنایی دهستکهوتگهلی زمانناسی و تیۆرییهکانی ئهم سهردهمهدا هیچ بنهمایهکی نییه. به واتایهکی تر ئهگهر له ڕێنووسی زمانێکدا ئهم باوهڕه ڕهچاو نهکرێ قیامهت ڕانابێ و ئێمه به چاوی خۆمان دهبینین که چۆن چینییهکان و ئینگیسییهکان و فهرانسهوییهکان سهرهڕای له ئارادانهبوونی ئهم هاوکێشییهی نێوان دهنگ و پیت چهنده له زمانهکانیاندا سهرکهوتوون. تهنیا خودا دهزانێ بۆ (why) به [وای] دهخوێندرێتهوه و تهنیا ئاخێوهرێکی خۆجێی یان زمانزانێکی توانا دهتوانێ له نێوان جیاوازیی شێوهی نووسینی وشهیهک به ئینگلیسی و شێوهی دهربڕینی ئهم وشهیه تێبگات. به واتایهکی تر هیچ یاسا و ڕێسایهکی "زمانناسییانه" بۆ ئهم ڕێنووسه له ئارادا نییه و ههروهها بۆ چینییش و فهرانسهویش. ئهگهر به پێوهری کاک فهرهاد بڕوانینه زمانی ئینگلیسی سهرتاپای ئهم ڕێنووسه ههڵهیه. کهچی به کردهوه دهبینین کهس شتی وا ناڵێت. بهگوێرهی دێکسیی زمانناس پێوهری یهک دهنگ یهک پیت له جێی خۆیدا نییه و له نێوان نووسین و دهنگدا تهنیا پێوهندییهکی وهبیرهێنانهوه ههیه و هیچی تر. که وا بوو لێرهدا جیاوازییهکی ئهوتۆی بنهڕهتیی له نێوان ڕێنووسی فۆنێماتیک (لهسهر بنهمای یهک دهنگ یهک پیت) و ڕێنووسی نافۆنێماتیکدا نییه و که مرۆڤ فێری ئهم ڕێنووسانه بوو ئهو کات بهبێ گرفت به بینینی نیشانهکان مهدلولهکان دههێنێتهوه بیر خۆی و به دروستی دهیانخوێنێتهوه. ڕهنگه لای ئێمه سهیر بێ که چۆن چینییهک به بینینی نیشانهیهک که لای ئێمه پتر وه تابڵۆیهک دهچێ، کۆمهڵێک دهنگ و دواتر وشه بدرکێنێ. ئهمه بۆ عهرهب و فارسهکانیش که بزوێنه کورتهکان له ڕێنووسهکانیاندا نیشان نادرێن ههمان شته. لهبیرمان بێ که ههتا ساڵی 72ی هیجری و سهردهمی خهلیفهی چوارهمی موسڵمانان قورئان به ئهلفوبێیهک دهنووسرا که هیچ نیشانه و خاڵی نهبوو. تهنیا لهم سهردهمهدایه که کهسێکی وهک ئهبولئهسوهدی ئهلدوولی نیشانهکانی خوێندنهوه لهسهر پیته عهرهبییهکان زیاد دهکات. ئایا کاک فهرهاد دهتوانێ بڵێت که قورئانی نووسراوی سهردهمی پێغهمبهر و سێ خهلیفهی یهکهم ههڵه بووه؟ ئهمن که ناوێرم وا بڵێم. ئهگهر له نێوان نووسین و ئهلفوبێدا پێوهدنییهکی جهوههری ههبوایه، دهبا کهس نهیوێرابا نیشانهیهک یان خاڵێک له ئهلفوبێی به ڕهگهز نهبهتیی ئارامیی پاشان بۆ عهرهبی خۆشکراودا زیاد بکات. وهک دهزانین فارسهکان ههموو پیتهکانی ئهلفوبیی عهرهبییان وهرگرتووه و له نووسیندا دهکاریان دههێنن، که چی له کاتی خوێندنهوهدا "ط" و "ت" ههر وهک "ت" دهخوێننهوه و "ص" و "ث" و "س" ههر وهک "س" دهخوێننهوه و "ذ" و "ض" و "ظ" و "ز" ههموو ههر وهک "ز" دهخوێندرێنهوه. لێرهدا دهبینین له نێوان پیت و دهنگدا هیچ پێوهندییهک نییه و ناشکرێ مرۆڤ ههموو نهتهوهی فارس بهوه تاوانبار بکات که نازانن زمانی خۆیان بخوێننهوه. دیاردهیهکی مێژوویی سهرنجڕاکێش لهم بارهوه ههیه که پێمخۆشه ئاماژهی پێ بکهم، ئهویش دیاردهی "هوزواریش"ه. له زمانی پههلهویی سهردهمی ساسانییهکاندا وشهگهلی ئارامی ههروهک خۆیان دهنووسران، بهڵام دهبوایه به شێوهی پههلهوی و به مانای پههلهوی خوێندرابانهوه. ئهمه وهک ئهوه وایه که ئێمه بۆ نموونه له نووسینی کوردیدا وشهی water ی ئینگلیسی وهک خۆی بنووسین بهڵام له خوێندنهوهدا بڵێین "ئاو". لێرهدا دهبینین که چۆن خوێندنهوه ملکهچی بڕیار و پێکهاتنه، نهک پێوهندیی پیت و دهنگ.
یهک له تایبهتمهندییهکانی ئهلفوبێی عهرهبیی بهکوردیکراو ئهوهیه که هێندێک له پیتهکان به پیتی دوای خۆیان نالکێن و ئهمهش دهتوانێ گرفتێک بێ که ئایا له کاتی جیابوونهوهی دوو پیت له یهکتر وشهیهکی نوێ دهست پێدهکات یان هێشتا ڕێنووسی وشهکه بهردهوامه. ئێمه ئهگهر بێینه سهر تایبهتمهندیی زمانی کوردی که ههڵگری ژمارهیهکی زۆر پاشگر و پێشگر و نێوانگر و وردهوشه و وشهی لێکدراو و کرداری تێکهڵه، دهبینین که ئهم ڕێنووسه تووشی هێندێک گرفتمان دهکات که دهبێ چارهسهریی بۆ بدۆزینهوه، شتێک که له زمانی کوردیدا هێشتا بهتهواوی نهکراوه. ئهم گرفته سهرنجی زۆر زمانناسی کورد و بیانی ڕاکێشاوه و له چهند دهیهی ڕابردوودا جێگای مشتومڕ بووه. ئایا ئێمه دهبێ ههموو مۆرفێمهکانی وشهیهک بهسهر یهکهوه بنووسین، یان له یهکتر جیاوازیان بنووسین. ئهم دوو بۆچوونه هیچیان ناتوانن داوای ئهوه بکهن که یهکییان زانستییه و ئهوی تریان زانستی نییه؛ یان وهک کاک فهرهاد دهڵێت له باری ڕێزمانییهوه پاساویان بۆ بهێندرێتهوه. بۆ نموونه مامۆستا خاڵی مهزن که ڕهنگه بهپێی بۆچوونی کاک فهرهاد نهیزانیبێ مۆرفێم چییه، لهسهر ئهم ڕایهیه که مۆرفێمهکانی وشهیهک دهبێ بهسهریهکهوه بنووسرێن و نێوانیان نهکهوێتێ. ئهمه بۆچوونێکه و دهکرێ مرۆڤ ڕهچاوی کات و لهسهری ساغ بێتهوه. بهڵام ئهمه به پلان دهکرێ. دهکرێ باس له ڕێنووس لهسهر بنهمای مۆرفێم، واتا بچووکترین بهشی ماناداری وشهیهک، بکهین و بۆ نموونه بڕیار بدهین که مۆرفێمهکانی وشهیهک بهیهکهوه بلکێنین، یان له تهنیشت یهکتر بهبێ دانانی نێوان بیاننووسین و یان تهواو له یهکتر جیایان بنووسین. بهڵام وهک مامۆستا ئهمیری حهسهنپوور دهڵێت نووسین لهسهر بنهمای مۆرفۆلۆجی کارێکی دژواره و نووسهر دهبێ شارهزایییهکی باشی لهسهر ڕێزمان، مۆرفۆلۆجی، لێکدانهوه و شیکردنهوهی ماناناسانه و ڕێزمان و کۆمهڵێکی زۆر بناخهی ئاڵوز له زمانی کوردیدا ههبێ. ههڵبهت ئهم کارهش له کردهوهدا سوودێکی ئهوتۆ نابهخشێ، چونکی له کاتی خوێندنهوهدا خوێنهرهوه وشهی نووسراو شی ناکاتهوه، بهڵکو وهک وێنهیهک دهیبینێ و کاتێک فێری بوو به شێوهیهکی ئۆتۆماتیکی دهیباتهوه سهر مانا حهشاردراوهکهی گرێدراو لهم وێنهیهدا. لهبیرمان بێ که ئامۆژگارییهکانی کۆڕی زانیاری کورد له حهفتاکان و دواتریشدا قهت به تهواوی ڕهچاو نهکران و ناکرێن. زانایانی وهک مامۆستا خاڵ و ئهوڕهحمانی حاجی مارف و ئهمیری حهسهنپوور و جهمال نهبهز و مهسعود محهممهد و کهسانی تر لهم بارهوه زۆر تێبینی و لێکۆڵینهوهی بهنرخیان ههیه که دهبێ ببنه سهرچاوهی ههر ههوڵێکی جیددی له ئهمرۆ و داهاتوودا بۆ ساغبوونهوه لهسهر ڕێنووسێکی یهکگرتوو. ئهگهر دهبینین ههتا ئێستا ڕێنووسێکی یهکدهست وهدی نههاتووه، لهبهر ئهوه نییه که کورد ههموو نهخۆشیی زلکوێرییان ههیه و مهودای پیتان نابینن و پیتهکان تێکهڵ دهکهن، هۆیهکهی دهگهڕێتهوه سهر یهکدهستنهبوونی بارهێنانی کوردی له خوێندنگهکاندا (با لهوه بگوزهرێین که له بهشی زۆری نیشتمانی کورداندا ههر خوێندنگهی کوردی نییه). له نهبوونی سیستمێکی هاوبهشی بارهێنان و ڕاهێنان و فێرکردندا مرۆڤ ئهستهمه بتوانێ چاوهڕوانی ڕێنووسێکی یهکدهست بێ. تهنانهت ئهگهر سیستمێکی واش له ئارادا بێ ناکرێ بڵێین ئامانجێکی وا به هاسانی دهپێکرێ. بڕوانه وڵاتی ئێران و گرفتی ڕێنووسی زمانی فارسی. سهرهڕای ههزار ساڵ پێشینهی نووسین، ههبوونی سهدان ههزار کتێبی دهستنووس، مێژوویهکی دوو سهد ساڵهی پیشهسازیی چاپ، ههبوونی چهندین ئاکادێمیای زمان و دهیان زانکۆ و سهدان پسپۆڕی زمان و ههستی ناسیۆنالیستیی بههێزی ئێرانییهکان و ملهوڕی و سهرهڕۆیی شایانی پههلهوی و چی و چی، گرفتی نووسینی لکێندراو یان لهیهکترازاو یان بێمهودا هێشتا ههر جێگای مشتومڕه. ههر له ده ساڵی ڕابردوودا پتر له بیست کتێبی ئامۆژگاریی نووسین لهسهر ڕێنووسی فارسی بڵاوبوونهتهوه. باشه ئهگهر ئهمه حاڵی زمانی فارسی بێ بۆ دهبێ ئێمهی لێکدابڕاوی پارچهپارچهکراو هێنده پشوومان سوار بێ و خهڵک به نهفام و گهمژه دانێین که نازانن به کوردی بنووسن.
ڕێنووس هیچ پێوهندیی به ڕیزمان و زانستهوه نییه. ڕێنووسی ئهمڕۆی کوردی گرفتی ههیه. به واتایهکی تر کوردهکان لهسهر ئهوهی که چۆن دهبێ مۆرفێمهکانی وشهیهک بنووسرێن هاوڕا نین و ئهگهریش ههن ئاگایان له یهکتر نییه. ئهگهر ئهوهی وهک من نهنووسێ به ههڵهی بزانین ئهو ههلومهرجه دێته ئاراوه که ئێستا ههمانه و ههموو هێرش دهکهنه سهر یهکتر و به نهزان و ههڵهنووس لهقهڵهمیان دهدهن. ههموومان لهبیرمانه پارهکانه کاک فهرهاد و دوو له هاوڕێیانی لاپهڕهیهکیان لهسهر ستیپێندیۆم نووسی بۆ ئهوهی ئهم دیاردهیه له سوید ڕوون کهنهوه. ههر ئهودهم کاک حهمهسهعید دهستی به بژاری ئهم لاپهڕهیه کرد و حوکمی ههڵهبوونی بهشێکی زۆری ئهو چهند دێڕهی دا که کاک فهرهاد و ههواڵانی نووسیبوویان. ههر ئهم چاوپێکهوتنهی ئهم جارهی کاک فهرهاد بووهته سووژهی ههڵه دۆزینهوهی خهڵکانێکی زۆر. ئهی باشه پهنا بۆ کوێ بهرین. کێ ڕاسته و کێ ههڵهیه؟
ڕێگای چارهسهرکردنی ئهم کێشهیه تهنیا ساغبوونهوه لهسهر ڕێنووسێکی دیاریکراوه و بهس. پاشان مسۆگهرکردنی پهرهپێدانی ئهم ڕێنووسهیه لهناو خوێندهواراندا و ههروهها دهستنیشانکردنی ئێدیتۆره له ههموو دهزگاکانی چاپ و بڵاوکردنهوهی کوردیدا. ناوزهدکردنی نووسینی خهڵکانی تر به ههڵه لهم ههلومهرجهدا شێوهیهکی دیموکراتیک نییه. تۆ ناتوانی به گهنجی ئیلامی و کرماشانی که ئهمڕۆ کوردایهتی دهکات و له بێدهرهتانیی تهواودا دهست بۆ قهڵهم دهبات بڵێی دانیشه و مهنووسه چونکی نازانی دای پاشگر نابێ وهک دای کردار بنووسرێ، وه پێشگر دهبێ بلکێندرێ و لا غهیر. به باوهڕی من ئهوهی که ئێستا گرنگه ئافراندنه. کێشهی ڕێنووس تێکنیکییه و درهنگ یا زوو چارهسهر دهکرێ. ئهگهر له من بپرسن ڕێنووسی بێ ههڵهت دهوێ یا نووسهری گهوره، من دووههمیانم دهوێ. تاوانبارکردنی بهختیار عهلی بهوهی که تهنانهت ڕستهیهکی کتێبهکانی دروست نییه (ئهو جۆرهی که کاک حهمهسهعید دهڵێ) له جێی خۆیدا نییه. ئهگهر ئێمه به بیانییهکان بڵێین، ئهو جۆرهی کاک فهرهاد بۆی دهچێت، لهناو کورداندا تهنیا چهند کورد دهزانن به کوردی بنووسن، بێگومان ئهوان پێمان پێدهکهنن و مهرحهبایی له ئهتاتورک و ڕهزا خان دهکهن که ئهم نهتهوه نهزانهیان فێری نووسین به زمانی تر کردووه، ئهگینا نهخوێندهواریی دهبووه تایبهتمهندیی سهرهکیی ئهم نهتهوهیه.
ئهگهر ئهمڕۆ كوردستانێكی یهكپارچه ههبێت و پێویست به یهك ئهلفوبێ و ڕێزمان و ڕێنووسی كوردی ههبێت، به لهبهرچاوگرتنی دانیشتوانی كوردستان به ئهلفوبێی جیاوازهوه، گهنجینه و مێژووی ئهدهبی كوردی و ههروهها چۆنیهتی ئهو ئهلفوبێیانهی ههمانن، به باوهڕی تۆ چ جۆره ئهلفوبێیهك بۆ كورد باشتر دهگونجێت؟
- من نازانم سبهی چ دهبێت و توانایی پێشبینییشم نییه. ئهگهر ئهو ئهگهرهی ئێوه باسی دهکهن وهدیهات، ئهوه ئهودهم خاوهنڕایانی ئهو سهردهم دهبێ بیری لێ بکهنهوه. ئێمه له ئێستادا دهژین و دهبێت بیر له ئێستامان بکهینهوه و بزانین چیمان پێدهکرێت. به باوهڕی من له ههلومهرجی ئێستادا یهکدهستکردنی زمانی کوردی له باری ڕێنووسهوه کارێکی ئهستهمه. نه لایهنی سیاسی و نه لایهنی کولتوریی و کۆمهڵایهتی ئهم دهرفهتهمان پێ نابهخشن. گرنگ ئهوهیه که بزانین هیچ ئهلفوبێیهک قهداسهتی نییه. هیچ ئهلفوبێیهک تایبهت به زمانێکی دیاریکراو نییه. له ههلومهرجی نهبوونی دهوڵهتی نهتهوهییدا نابێ وا بیر بکهینهوه که ههبوونی دوو ئهلفوبێ نیشانهی بێبهریبوونه له نهتهوهبوون. به باوهڕی من دهکرێ به لانیکهم پێشهنگ و ئێلیتی کوردی خۆی فێری خوێندنهوه و نووسین به ههردوو ئهلفوبێ بکات. باوهر بکهن ئهمه شتێکه بۆ نموونه بۆ ئێمه که به ئهلفوبێی ئارامی یان دهستکاریکراوی عهرهبی دهنووسین و شارهزاییمان لهگهڵ زمانێکی ئوروپایی ههیه، تهنیا چهند کاتژمێر دهخایهنێ که خۆمان فێری ڕێنووسی ئهلفوبێی لاتینی بکهین. ڕهنگه ئهمه لهبهر شارهزانهبوونی کوردهکانی باکوور به ئهلفوبێی عهرهبی، بۆ ئاخێوهرانی کوردی باکوور زهحمهتتر بێ، بهڵام کارێک نییه نهکرێت. ئێستا کورد له قهدهر قهوارهی خۆی ئهوهندهی ئامرازی ڕاگهیاندنی گشتی لهدهستدایه که ئهگهر بتوانێ به شێوهیهکی دروست کهڵکیان لێ وهرگرێ، دهتوانێ ههلومهرجی لێک نزیککردنهوهی زاراوهکان پتر دهستهبهر بکات. تا ئهو جێگایهی دهگهڕێتهوه سهر میراتی کولتوری، له ڕۆژگاری ئهمڕۆدا ئهم میراته به ههردوو ئهلفوبێ بهرههم دێت و کهس بۆی نییه ئهوهی به ئهلفوبێی لاتینی بهرههم دێت به کوردی نهزانێت یان به پێچهوانه. بۆ کوردێکی نیشتمانپهروهر جیاوازییهک لهم بارهوه له نێوان مهمهد ئوزون، حهسهنی مهتێ، جگهرخوێن، فیرات جهوهری، عهبدوڵڵا پهشێو، شێرکۆ بێکهس، عهتای نههایی، شێرزاد حهسهن، بهختیار عهلی و حهلیم یوسفدا نییه. ئهوانه سهرمایهی ئهم نهتهوهیهن و شێواز و فۆڕمی ڕێنووسیان هیچ له گرنگیی و کوردبوونیان کهم ناکاتهوه.
تا ئهو جێگایهی دهگهڕێتهوه سهر میراتی کولتوریی پێشوومان بهر له سهدهی بیستهم، دهبێ بڵێم بهداخهوه ئێمه له باری چهندایهتییهوه خاوهنی میراتێکی ئهوتۆ نین که بڵێم ناتوانین به ساڵان ئهم بهرههمانه بێنینه سهر ڕێنووسی تازه. ئهمه بۆ ههردووک ڕێنووسهکه وایه. ئاخر خۆ خانیی مهزن و جزیریی هێژا و نالیی گهوره به ڕێنووسی ئهمڕۆی کوردییان نهنووسیوه که پێمان وابێ ئهدی ههر منداڵه مهدرهسهییهکی ئهم سهردهمه دهتوانێ به هاسانی بیانخوێنێتهوه. له باری چاپهوه ئێمه مێژووی کتێبی چاپکراومان بهر له سهدهی بیستهم ناگاته سهد کتێب. ههرچی ههیه دهستنووسه و دهبێ ساغ کرێنهوه. خۆ له کوردایهتیمان کهم نابێتهوه ئهگهر بڵێین تهواوی مێژووی پهخشانی کوردی بهر له سهدهی بیستهم له چهند دهقێکی ئایینی تێناپهڕێ. ئهی باشه بۆ دهبێ بۆ داسهپاندنی ئهلفوبێی دڵخوازی خۆمان خهڵک بترسێنین و بڵێین که به ڕهچاوکردنی ئهلفوبێی لاتینی ماڵمان کاول دهبێت و له میراتی ڕابردوومان بێ بههره دهبین؟ من پێموایه له جیاتی ئهم ههڕهشانه که دهکرێ بڵێین بنهمای ئایدۆلۆژیکییان ههیه، باشتره بیر له بهرههمهێنانی کۆمهڵێک سهرچاوهی کوردیی بهکهڵک بکهینهوه. من لهگهڵ کاک فهرهاد تهواو هاوڕام که گلهیی له دهسهڵاتی کوردی دهکات لهمهڕ سیاسهتی فهرههنگییان. ئاکادێمیای کورد یاخود کۆڕی زانیاری کورد له چ کهسانێک پێکهاتوون، چی دهکهن، کێ ههڵیبژاردوون، چهنده ئاگاداری گرفتهکانی زمانی کوردیین؟ ئێمه له دونیای ئینگلیسیزماندا تهنانهت کتێبێکی فێرکردنی کوردیمان بۆ بیانییان نییه. ئهو چهند سهرچاوه باوهڕپێکراوهی که ههشن ئهگهر به پێوهری کاک فهرهاد بیانپێوین هی "ئیمپریالیستانن". ئێمه فهرههنگێکی تێروتهسهلی یهکزمانه و دووزمانهمان نییه. ئێمه له باری فێرکردنی زمانی کوردی به شێوهی ئهمڕۆیی کۆڵهوارین. ئێمه لێکدانهوهی بهرههمه کلاسیکهکانی کوردییمان له ئاستی سفردایه. ئێستاش ڕاڤه و شهرحی ههژار له جزیری تاقانهیه، ئهو ههژارهی کاک فهرهاد پێی وایه نهیدهزانی فۆنێم چییه. ئهگهر کارهکانی مهککێنزی و مهککارۆس و شایهت و رۆدێنکۆ له خهرمانی زمانی کوردی فڕێدهین هیچ نامێنێتهوه. ئێمه شاکارهکانی ئهدهبی جیهانیمان به کوردی نییه. وهرگێڕانی ئهم سهردهمهی کوردی سهرهڕای زۆربوونی له باری چلۆنایهتییهوه کارهساته. ڕاسته ههڵهی ڕێنووس ههیه، بهس ئهمه بهشێکی بچووکی کێشهی زمان و ئهدهبی کوردییه و دهکرێ بهبێ تاوانبارکردنی خهڵک به نهزان و نهخوێندهوار و جاسووس، چارهی بۆ بدۆزرێتهوه. من ڕێزم ههیه بۆ میراتی فهرههنگی و ئهدهبیمان. بهڵام من حهز دهکهم خاوهنی نووسهرێک بم له چهشنی ئۆرهان پاموک که ههرچهند دهگوترێ له کولتوری خۆی بێگانه کراوه، خوڵقێنهری به باوهڕی من گهورهترین شاکارگهلی رۆژههڵاته که ڕۆژاواش شانازی پێوهدهکات. ئهگهر من نووسهرێکی وهک هیدایهتم ههبا، چاوپۆشیم دهکرد له ههموو ههڵهکانی نووسینی "بۆمی کوێر" ههروهک چۆن زانایانی ئێرانی دهیکهن. ئهگهر بێههڵهترین بهرههمی دونیاشمان ههبێ، بهڵام له باری هزر و داهێنانهوه ئهوه نهبوو که گهلانی تر بهرههمیان هێناوه، تهنیا دهتوانین دڵی خۆمان خۆش کهین که بهبێ ههڵه دهنووسین. من دڵنیام ئهگهر کاک فهرهاد لهسهر ئهم بۆچوونهی سوور بێ، غهیری خۆی و چهند ههڤاڵی خۆی کهسی تر ناکهوێته ڕیزی ڕاستنووسان؛ شتێک که له ئاماژهکهی ئهو بۆ ئهو چهند نێوهی دهیانژمێرێت، دهردهکهوێت.
دیسانهوه دهڵێم دهستنیشانکردنی ڕێنووسێکی یهکگرتوو تهنیا یهک له گرفتهکانی زمانی کوردییه. ئهم گرفته هیچ پێوهندیی به زانست و زمانزانییهوه نییه. به واتایهکی تر ناتوانین بڵێین چونکی کاک فهرهاد ڕێزمانی کوردی دهزانێ ئهوه بێ ههڵه دهنووسێ و ئهوانهی ههڵه دهنووسن ئهوه ڕێزمانی کوردی نازانن. شوێنی تاقیکردنهوهی زانینی ڕێزمان و زمانناسی زانکۆیه و مرۆڤ دهبێ لهوێ نیشانی بدات که دهزانێ یان نا. تاوانبارکردنی خهڵک به نهزانی به پشتیوانهی ئهم جۆره تێگهیشتنه له زمانناسی کارێکی ڕهوا نییه. با باسی دهستکهوتهکانی خوێندنی کوردی له زانکۆکانی دهرهوهی وڵاتیش ههر نهکهم و ڕایگرم بۆ گفتوگۆیهکی دۆستانهی تر له ههلومهرجێکی دۆستانهتردا. ئاواتم ئهوهیه باسگهلی لهم چهشنه به پشوویهکی ئاکادێمیک ئاراسته بکرێن و ههموو ههوڵهکان تهرخانی وهدیهێنانی ناسنامهیهکی دیموکراتیکی کوردی بکرێن. ئێمه بۆ سازکردنی ناسنامهیهکی نهتهوهیی پێویستیمان به "زانین" ههیه و دهبێ ئهم ڕاستییه قهبووڵ بکهین که زۆر له کاروانی "زانست" دوورین. با ئاوهکه ڵێڵ نهکهین!
دیسانیش سپاس بۆ دیمانه و سڵاو بۆ خوێنهرانی دیمانه!
* * *
سازدانی دیمانه: مهجید ئهحمهدی (١٠/١١/٢٠٠٥)
پهراوێز:
[1] له چهند پێگهی ئینتهرنێتیدا به زاراوهی كورمانجی ژووروو لهسهر قسهكانی فهرهاد شاكهلی بابهت و بۆچوون بڵاوكراونهتهوه.
تێبینی:
- سهردێڕ پێشنیازی هاشمی ئهحمهدزادهیه.
- سپاس بۆ دوکتور ئهحمهدزاده که ڕیگهی داین ئهم دیمانهیه دیسان بڵاوبکهینهوه. سپاس بۆ ماڵپهڕی دیمانهش که بهداخهوه چیتر نوێ ناکرێتهوه.
Késhey Zimaní Resmíy Kurdí (I)
Emírí Hesenpúr
Beshí yek
1- Darrishtiní Baseke
Kurdí, wek zorbey zimane zíndúwekaní dinya, zimanékí fire lehje ye u her lehjesh be cend bin-lehjey rengawrreng razawetewe. Pénj sede lemew pésh, Sherefname, le naxí komellgey derebegí Kurdistan u lejengey desellatí emaretekanda, núsí: "Tayfeyé akirad char qism ast u zeban u adababéshan moxayéré yek dígir ast (awel) Kirmanj (doyem) Lor(séyem) Kelhor (charem) Guran", wate "tayfey Kurdan cuwar beshin u ziman u dab u destúryan lék jíyawaze ..."
Le komellgey derebegí da, ke zorbey xellk bestirabúnewe be zewí u le ladé kisht u kallyan dekird u be shéwey zarekí deduwan, fire lehjeyétí barí bawí jhíyaní shar u gund bú. Sherefxan, hakmí emaretí Bidlís, le seretay Sherefname da basí nakokí Kurdan de ka u dellé: "Tewayfé akirad motabé'et u motawé'et hemdíger nimíkonend u étéfaq nedarend", wate " tayfey Kurdan shwéní yektir nakewin u gwérrayellí yektir naken u yekkewtú nín". Le diréjhey ew base da, hoyekaní ew cend berekíye lék dedatewe bellam jíyawazí zimaní u lehjeyí wek sercawey nakokí danané. Le serdemí emaretekan da, ci le dezgay dewllet da u ci le komellge da, basí resmí kirdiní lehjeyék u zimanék nedehate gorré. Bo wéne, le derbarí emaretí Erdellan da, ziman u edebíyatí Hewramí, Farsí u 'Errebí baw bú. Le derbarí emaretí Bidlís da, be zimaní Kurdí, Turkí, Farsí u 'Errebí qiseyan dekird u deyan núsí. Le komellgesh da, dengbéjh u goraní béjhí Kurd u Hermení u Júleke u Azerí be zimaní yekitr Goraníyan dekut u beyt u bawyan degérrawe.
Díyare serbaqí tékellawí ziman u lehjekan, le komellgey fire lehjeyí u fire zimaní da, zimanekan u lehjekan naberaber bún bellam nízamí derebegí tuwanay nawendí kirdin u resmí kirdin u dasepandiní híc lehjeyék yan zimanékí nebú. Bo wéne, sulltaní 'Usmaní ne deyewíst ne deytuwaní dekarhénaní zimaní Kurdí qedexe bika yan Turkí be ser emaretekan da dabsepéné, bellam réjhímí nasyonalístí komarí Turkíye, duway heshita sall qedexe kirdiní zimaní Kurdí, éste ke rége deda be núsíní, dekarhénaní cend herifí Kurdí be jurim dade né.* Ya xu le ewjí desellatí xelafetí Íslamí da, xellífekaní Bexdaye ne deyantuwaní u ne deyanewíst zimaní Kurdí xeyrí qanúní biken bellam Saté'ul Husrí, nasyonalístí nasirawí 'Erebí u mudírí me'arífí dewlletí taze damezrawí 'Éraq, régey ne deda Kurdí 'Éraq bo bashtir núsíní zimanekeyan cend níshane le ser herifí 'Errebí dabinén be bíyanúy wey ke ew kare destéwerdan le zimaní xwllaye.
Ke le serdemí emaretekan da núsín be Kurdí destípékird (Sedey Shazde), Hewramí u Kirmanjí u Soraní wek sé lehjey edebí, yek be duway yektir da u serbexo le yektir, seryan helléna. Dekré billéyn fire lehjeyétí heta sallí 1898 (billawbúnewey hewell rojhnamey Kurdí) u bigre ta damezraní dewlletí 'Éraq (1918) u destpékirdiní desellatí Sovét le Qefqaz (1921), késheyékí síyasí nebú. Duway serhelldaní nasyonalísmí Kurd (le axiruoxirí Sedey Nozde da) u núsíní Kurdí be cap u damezraní netewe- dewlletekan ke síyasetí zimaní jorawjoryan hebú, jíyawazí lehjekan wek késheyékí síyasí hate gorré. Mebestim le síyaset u síyasí búní késhey le hjekan lére da eweye ke ziman, le ruwangey nasyonalístíyewe, wek amrazékí giríngí pirrojhey netewe ronan u dewllet ronan cawí lédekiré dena jíyawazí zimaní u lehjeyí hem éste u hem le rabirdúda legell dabeshbúní naberaberaney desellat tékellaw búwe. Nasyonalísm, jíyawazí lehjekan wek berhellsték le beramber pékhatin u darrishtiní netewe dadené u amadeye bo yekgirtiní netewe lehjekan be zebir u zeng serkut bika.
Jíyawazí le hjeyí xoy le xoyda sercawey naberaberí u zullm u hellawardin (timíz, tib'íz) níye. Deng u wushe u réziman híc xislletékí wayan níye ke naberaberí pékbénin. Bo nimúne, híc dengék yan herifék (bo wéne: h, k, ء , x) le dengék yan herifékí dí (bo wéne: h, q, ', x) bashtir, juwantir, xoshtir, yan resentir níye. Kes natuwané, be pishtbestin be zanistí zimannasí, bíselméné ke, bo wéne, zushey saxtey "fermí" le "resmí" bashtire yan juwantire yan resentire, ya xo ristey " nabét zarék be zorí be ser zarékí dída bisepéndiré" le ristey " nabít zarek bi zorí li ser zareké dí bihéte sepandin"resentir u juwantire. Bellam zor le méjhe selmandirawe ke "resenayetí", "juwaní", u "rastí" xoyan díyardey méjhúyín u be birryar u qerarí komellayetí pékdén. Híc qa'ídeyékí risteyí wek fa'íl – fé'l – mef'úl ( bo wéne le Ínglísí da) bashtir u juwantir le qa'ídey dí wek fa'íl – mef'úl – fé'l (bo wéne le Kurdí da) níye. Ya xo we péshikewtinewey Ínglísí le gisht zimanekaní dinya híc péwendí be rézimanekeyewe níye. Bellam le komellge da, ke le ser bincíney naberaberí u nakokí abúrí u komellayetí u síyasí darréjhrawe (jútyar u axa, kirékar u desmayedar, jhin u píyaw, ladéyí u sharsitaní, mindall u dayik/bawk, htd), ziman u desellat ték dehallén: ziman – le dengekan ra bigre heta saxtí risteyí u me'nayí – hem le núsín u hem le qisekirdin da, debéte meydaní xebatí síyasí u komellayetí.
Núsín be elf u bé nizíkey 5500 sall le mewpésh destípékird bellam zorbey zimanekaní dinya, ke jhimareyan degate hewt hezar, sunetí núsín u péshíney edebíyan pék nehénawe, ewesh le ber ewey níye ke ew zimanane nizm u duwakewtún. Bo wéne, núsín be Farsí nizíkey duwazde sede lemew pésh destípékird u méjhúy núsín be Kurdí le pénj sede ténaperé u ew naterazíye le ber ewey níye ke Farsí le barí saxtí zimaníyewe le Kurdí bashtire yan péshikewtútire. Herweha, destpékirdiní núsín be Hewramí u Kirmanjí u Soraní u pégeyshtinyan wek lehjey edebí híc péwendí be saxtí zimaní (sístémí dengí, wusheyí, risteyí, u me'nayí) ew lehjanewe nebú. Hoyekan le derewey saxtí zimaní wate le barudoxí komellayetí u abúrí u síyasí da lengeryan girtibú. Ege r lehjekaní dí (wek kirmashaní, Dimilí...) berhemí edebí núsrawyan nebúwe be hoy ewe níye ke le barí zimaníyewe le Hewramí u Kirmanjí u Soraní nizimtirn. Herweha, jhíyaní edebí sé lehjekan hawkat destípénekird. Hewramí u Kirmanjí sé sede le Soraní le péshtir bún. Weduwakewtiní Soranísh le ber "narresenayetí" u "duwakeutúyí" ew le hjeye nebú.
Be serhelldaní nasyonalísmí Kurd, jíyawazí lehjekan wek kísheyékí síyasí hate rú. Bizútinewey nasyonalístí Kurd, wek zorbey hawtakaní, daway netewe u ziman u níshtimanékí yekgirtú deka. Le sereta da (1898-1918), késhey lehjekan be shéweyékí xorriskí u piragmatí careser kira. Lew serdeme da, Kurdistan le néwan Éran u 'Usmaní da dabesh kirabú u ew Kurdaney kewtibúne Rúsíye jhíyaní 'eshíretíyan hebú u calakí edebíyan destpé ne kirdibú. Xebatí edebí u síyasí shéwe niwébaw (modérn) le péshda le Kurdistaní 'Usmaní destípékird. Ew rojhname u govaraney ke le sallí 1898 he ta sherrí Jíhaní Hewell le 'Usmaní billawbúnewe be Kirmanjí bún u jarubar babetí Soraníshyan billawdekirdewe. Ewesh we nebé síyasetékí zimaní wushyarane búbé, u zortir le ber ewe bú ke Kirmanjí zimanekan le barí komellayetí u ferhengí u síyasí u abúríyewe bandest bún.
Duway sherrí Jíhaní Hewell, le Éran u Turkíye u Súríye zimaní Kurdí serkut kira u ítir lew willatane jíyawazí lehjekan ney detuwaní wek késheyékí síyasí-zimaní béte gorré. Bellam le 'Éraq u le Yekétí Sovét, Kurdí le núsín u xwéndin u amrazí rageyandiní gishtí u ta radeyékísh le karí ídarí da dekarhéndira. Le Yekétí Sovét, tewawí Kurdekan be lehjey Kirmanjí qiseyan dekird u mesele ewe bú ke kam bin- lehjey Kirmanjí wek normí** zimaní edebí Kurdí hellbijhérin. Le kongirey 1934 Yérewan da, "Mekitebí Xaní" wek normí zimaní edebí dandira. Le Kurdistaní 'Éraq, le seretawe zorbey núsíní capí u ídareyí be Soraní bú legell eweshda ke wek lehjeyékí edebí sedeyékí zíyatir temen nebú u ta damezraní dewlletí 'Éraq híc govar u rojhnamey pé billaw nekira bowe. Híckam lew birryarane, béjgele birryarí kongirey Yérewan, berhemí rawéjh u tegbírurra u lékollínewe u lékdanewe u piroseyékí démokratí nebú. Herweha de karhénaní Kirmanjí le 'Usmaní u Soraní le 'Éraq, híc péwendí be radey péshikewtúyí yan "resení" ew lehjanewe nebú؛ ewey ke dewrí degérra qursayí síyasí u abúrí axéweraní lehjekan bú. Díyare rébazí síyasí u berijhewendí dewllet le 'Éraq hem dewlletí 'Éraq u hem Ínglís) u Yekétí Sovét (be taybet komarí Sosyalístí Hermenstan) dewrékí giríngí gérra.
Sherrí Soraní- Kirmanjí le Kurdistaní 'Éraq da sé jar hellayísawe. Her jar shergekan u razanewey hézekan be gwérey barudox gorrawin. Hewell jar le 1931da, katékí dewlletí 'Éraq berew "serbexoyí"deroyí u basí dananí "qanúní luxatí mehelíye" hate gorrí, hukúmetí Núrí Se'íd be bíyanúy ewey ke Kurdí fire lehjeye deyewíst rége ne da be resmí kirdiní wek zimanékí nawceyí u le heman kat da deyewíst, her bew ew bíyanúye, nawcey Badínan te'ríb bika.
Duway rúxaní réjhímí pashayetí le 14-í Temúzí 1958 da, jarékí dí késheke serí hellénawe, katékí dewlletí taze damezrawí komar mawey beshí Kurdí radyo Bexday le dú se'at kird be cuwar se'at u Kirmanjísh wérray Soraní de karhéndira. Gisht bernamekaní radyo, béjg le Goraní, le seretawe (sallí 1939) be Soraní bún bellam le mewpash hewall u cend bernameyékí dí be Kirmanjí Billawdekiranewe. Ew gorrane le síyasetí zimaní beshí Kurdí bas u jedelí weréxist u dú bocún yan síyasetí wederxist. Héllék péy wabú mebestí dewlletí 'Éraq dúberekí xistine néwan rézí Kurd, u zimaní Kurdí her eweye ke le Kurdistaní 'Éraq da le xwéndin u capemení da dekardé u axéweraní Kirmanjísh debé be Soraní bixwénin u binúsn. Héllékí dí péy wabú zorbey gelí Kurd Kirmanjí zimanin , edebíyatí kilasíkí Kirmanjí kontir u dewllemende, hewell capemení Kurdí bew lehjeye búwe, u zimaní edebí Kurdí debé be her dú lehje bé. Le enjamí ew jedele da, ew dú rébaze gellalle kiran bé ewey pisht estúr bin be tíyorí u zanstíyekaní zimannasí u síyasí. Le piratík da, lehjey Kirmanjí wurde wurde le núsín da dekar dehat u katékí duway e Eylúlí 1961 desellatí Partí Démokirat le beshék le gundekaní Kurdistanda damezra, "Radyoy Dengí Kurdistan" wek radyoy Bexda be her dú lehje bernamey billawkirdewe. Eger le sallaní 1931-1932 da, dú berey ew tékhellcúne dewllet u cend roshinbírékí Kurd bún, le sallí 1958 da, gorrepaní sherreke gorrdira. Ew jar késheke le néwan dú berey roshinbírí Kurd werré kewit.
Díyare le serdemí híckam lew pékwerbúnane da, gelí Kurd desellatí síyasí be shéwey xudmuxtarí yan serbexoyí nebú. Bellam duway destpékirdiní sherrí cekdarí 1961, dekarhénaní Kirmanjí le "RadYoy Dengí Kurdistan"í Partí Démokiratí Kurdistan da deríxist ke késhey dú lehjekan da nemirkawe u le dahatu da ser helldedatewe. Ke le 1991 da desellatí dewlletí 'Éraq le ser beshékí Kurdistan lacú, axéweraní Kirmanjí bé ewey caweruwaní birryarí hízbekan yan roshinbíran bin, birryaryan da ke lehjey edebí xoyan de karbénin. Éste xellik le nawcey Badínan, le derewey desellatí dewlletí Kurd (Hukúmetí Herém), le dúkan u xuwardinge u míwanxane, kúce u kollan, régauban, ser berde qebiran, u le her jéyék ke núsín de karbé, be le hjey xoyan denúsn. Le cend jégesh ke le jhér hukmí dewlletí Herém daye, wek zanko, desellatí zimaní dirawe be lehjey Kirmanjí. Éste ashkraye ke le medresey seretayí u nawendísh da, daway deris xwéndin be Kirmanjí deken. Ewesh seyr níye u debé caweruwan bikré. Eger le sallaní 1920-1930 da le Badínan tuwéjhékí roshinbírí be héz pék ne hatibú, éste tuwéjhékí berín u hemerengey roshinbír, be jhin u píyaw, birryarí dawe ke Kurdí zimanékí fire lehje u dú-standarde. Ja seyr níye ke berey Soraní xuwazí ésta nígeraní desellatí Kirmanjí bé u bíyewé be zebrí hézí dewllet ew desellate le axéweraní Kirmanjí bisténétewe u be bernamey welanan u súk kirdin u herreshe kirdin, Soraní bika be zimaní yekgirtú u standardí "bira gewre" u Kirmanjí u axéweraní bika be bira cikolle.
Bellam "bira gewreyí ", hem le dab u nerít da u hem le síyaset da, berhemí komellgey Derebegí ye u Kirmanjí zimanekan nayanewé be híc bíyanúyék bibin be xushke cikolle u bira cikolle. Késheke, késhey naberaberí ye u ew naberaberí yesh be dabínkirdiní mafí beraberí care serí dekiré. Ew késhe zimaníye, le bincíne da, késhey démokirasíye.
Díyare resmí kirdin -- ci yek lehje (Soraní) bé yan dú lehje (Soraní u Kirmanjí) -- késheyékí alloz u fire layene, bellam zortir le gorrepaní síyasetí zimaní da xul dexwatewe. Wek késheyékí síyasí. her kes boy heye basí bika, layen bigré u réniwéní bika. Lew késheye da, wek her késheyékí síyasí, péwíste tegbírurra be shéweyékí berín u jemawerí beréwe bicé. Péwíste pirs be axéweraní lehjekan, hem xwéndewar u hem nexwéndewar, bikré u wíst u níyaz u dawakaríyekeyan bibéte bincíney síyasetí zimaní u bernamey zimaní. Desteyék roshinbír u síyaset be destí Soraní ziman nabé ew mafe be xoyan biden ke Kirmanjí wek lehjeyékí duwakewtú le karwaní medeníyetí Soraní le qellem biden, xoyan biken be "bira gewre" u fitway jhércepokeyí Kurmanjí u axéweraní biden.
Le ew basaney ke be duway billawbúnewey namey Penjawsé nefer werékewtúwe, zor jar cemk u zarawey here giríngí ew babete be shéweyékí narrast u nabejé de karhéndirawin. Bo wéne"zimaní standard" u "zimaní resmí" u "zimaní yekgirtú" tékell dekirén u jíyawazíyekanyan deshéwéndirén. Ba nimúneyék bigérrmewe le serdérrékí jhimarey 6 y Rúdaw ke be gérranewe le zutúwéjhék núsíwétí:standerayz kirdiní zimaní Kurdí péwístí be birryarékí síyasí heye " Jaré le péshda, wushey "standerayz", ke bé ewey péwíst bé le Ínglísí xwazrawe th, helle ye u le Inglísí da"standardized"e. Duwaye, le ew serdérre da, standard kirdin legell resmí kirdin tékell kirawe.Dekré be birryarí dewlletí lehjeyék resmí bikré bellam standard kirdin tenya be hézídewllet pék naya. Ziman detuwané standard bé u resmí nebé (Ínglísí le Emríka, be qanún u be destúr, zimaní resmí níye). Herweha, zimanékí standardísh nebúbé detuwané resmí bikré.
Standard kirdiní ziman késheyékí tenya zimaní níye u le péshda síyasíye. Bellam wek her késheyékí síyasí,herweha pirojeyékí gorraní méjhúyí, zimaní, komellayetí, abúrí, u ídeolojhí ye. Pirojhey resmí kirdiní lehjey Soraní milmilanyékí síyasíye bo dabeshikrdinewey desellat, u síyase te le gorrepaní ziman da. Mebest le síyasetísh tenya hízbayetí níye. Lew zinjíre basane da, késhey zimaní resmí Kurdí lékdedemewe be umédí ewey yarmetí bida be rún búnewey layene tíyorí, zimaní, méjhúyí, síyasí, u ídeolojhíyekaní ew késhe ye. Le shéwazí núsín da rébazí Goran u Hémin u Sejadí recaw dekem u xom le petí kirdiní sererroyane deparézim.
--------------------------------
* herife qedexe kirawekan ewanen:
q, x, w, ê
Norm **
Norm péwaneyékí durustí u nadurústí yan pesindikrawí u napesindí le dekarhénaní zimane. Le zimaní edebí yan standard da, normék recaw dekiré ja yan le ser bincíney lehjeyék yan be pisht bestin be ew qa'íde u réushwénaney ke núseran u qamús núsan u réziman núsan daydenén u baw debé ya xo be tékellawkirdiní ew dúwane. Bo wéne min lew núsrawe da, zortir normí Mukiríyaním de karhénawe nek normí Silémaní. Dú normí Silémaní u Mukiríyaní le zor biwarí dengí, wusheyí, me'nayí u rézimaní da jíyawazíyan heye. Bo nimúne birrwane jíyawazí ranawekan le normí Silémaní ( min, to, ew, éme, éwe, ewan) u Mukiríyaní da (emin, eto, ew,eme, engo, ewan). Soraní zortir le ser bincíney normí Silémaní standard krawe be lam nakokí ew dú norme yekék le késhe careser nekrawekaní zimaní standard e.
Tébíní: em núsíney mamosta Emírí Hesenpúr le jhimarey 255 y rojhnamey Rojnama laperrey 13, Dúshemo 07-07-2008 u le wibnúsí Ruwange billawkirawetewe.Bo agadarí u kelik léwergirtiní xwénerewey KAL ragwézrawete ére.
Késhey Zimaní Resmíy Kurdí (II)
Emírí Hesenpúr
Beshí Dú
2- Zimaní Standard u Standard Kirdiní Ziman: Tíyorí u Piratík
Standard bún pirroseyékí gorrankarí zimaní – komellayetíye ke wérray peyda búní netewe u bizútnewey netewayetí (nasyonalísm) le péshda le Sedey Shazde u Hevde le Urrúpay Rojhawa destípékird. Ew pirroseye le Asíya u Efríqa le axirí Sedey Nozde da bedí dekiré u zimaní wa heye, wek Kurdí, le Sedey Bíst da berew standard bún werré kewtún.
Legell ewesh da pirrosey gorran u geshekirdiní zimanekaní dníya, ke jhimareyan le néwan 6600 u 7000 daye, zor narrék u nateraze, u her zimanék barudoxí taybetí xoy heye, dekré le naxí ew taybetétíyane da rewte gishtíyekaní standardibún bedí bikeyn.Bo wéne, pirosey standard búní zimaní Kurdí le barudoxí pékhatiní Kurd wek neteweyékí bé dewllet destípékird ewísh le shertumerjí dabeshikraní zimaneke le néwan cend dewllet ke síyasetí zimaní jorawjoryan hebú u her kam be shéweyek pirrojhey zimankujhíyan beréwe debird. Be péjewane, standard kirdiní Farsí u Turkí wek zimaní resmí u dewlletí destípékird. Zimaní 'Errebísh katí destpékirdiní standard bún, le níwey axirí Sedey Nozde da, zimaní resmí (dewlletí) nebú bellam duway sherrí Jíhaní.
Hewell bú be zimaní resmí cend dewllet. Serbaqí ew taybetétíyane, standard kirdiní ew zimanane wek beshék le pirrojhey netewe ronan destípékird u diréjhey bú – Farsí u Turkí wek amrazí darrishtin u damezrandiní netewe- dewllet u Kurdí wek amrazí geyíshtin be desellatí dewlletí. Díyare le ew gishtétíye da, taybetétí be dídekré. Bo wéne, yekék le pirrosekaní standard kirdin petíkirdine ke lez cuwar zimanane da (Turkí, Farsí, 'Errebí u Kurdí) bedídekré bellam le 'Errebí u Farsí da (ke le konewe zimaní edebí u ídareyí here bedesellatí nawce bún) sernekewtúwe u le Kurdí u Tirkí da be shéweyékí sererroyane le ara da búwe.
Standard bún pirroséyékí gorrankarí tenya ziman níye, u lewe zíyatir, gorranékí komellayetí-zimaníye: lew pirroseye da, hem ziman degorrdré u hem komellge – ew gorranesh péwendí néwan hézekan u sercawekaní desellat deshéwéné u xebatí síyasí werédexa. Eger standard bún tenya díyardeyéyékí zimaní ba, péwíst nedebú zimaní rahatú u dewillemendí wek Farsí u 'Errebí u Cíní standard bikrén. Be bé wurdibúnewe le péwendíyekaní díyardey zimaní u komellayetí natuwanín késhey zimaní standard bash shíbikeynewe.
Le pirrosey standard bún da, ziman hem le forrm da degorrdiré u hem le erkekaní (function) da. Gorrankarí le forrm da, le gisht beshekaní ziman da bedídekré – sístémí dengí, ortogirafí (elfúbé, rénús),... xallbendí, wusheyí, rézimaní, me'nayí u herweha shéwazí núsín hem le pexishan da u hem le hellbest da. Le zanstíyekaní ziman da , be ew desttéwerdanane dellén kodrronan (Codfication)* wate dananí kod yan qa'íde bo dekarhénaní ziman le qisekirdin ra bigre heta rénús u réziman. Bo wéne, le Kurdí da, elf u bé cékirawe u qa'íde í niwéy bo dandirawe. Héndék le cékeran wístúyane dest le elf u béyí 'Errebí – Farsí werbiden u bo núsíní Kurdí karametir biken (be zíyad kirdiní herif u be í'rab be herif kirdin) u héllékí dí wístúyane be yekjarí destí lé hellbigrin u elf u béyí Latíní le batí dabinén. Ewane gorrankarín le forrmí ziman da.
Gorrankarí le erkekaní ziman da, birítíye le dekarhénaní ziman le biwarí jorawjorí wek zanist, téknolojhí, xwéndin u derskutin, karubarí hikúmet, calakí abúrí, amrazí rageyandiní gishtí (rojhname, radyo...) u tékinolojhí rageyandin (kampíyutir, íntirnét...). Bo wéne, Kurdí le sallí 1898ewe le biwarí niwéy wek rojhnamegerí da dekarhatúwe u le sallaní 1920ewe bú be zimaní radyo u xwéndiní seretayí u ta radeyék ídareyí nawceyí (le 'Éraq u Yekétí Sovét da).
Peydabúní erkí niwé le Kurdí da ew pédawístíyey héna gorré ke forrmí zimaneke bigorrdiré heta bituwané willamí ew níyazane bidatewe. Bo wéne, radyo Kurdíyekaní serdemí sherrí Jíhaní Dúwem (Bexda,Beyrrút , Yafa) le seryan bú her rojh hewall u piropagandey sherr billawbikenewe u ewesh péwístí be perepédaní wushey zimaneke hebú ja ci be xuwastinewe ci be datashín yan shéwey dí. Herweha, dekarhénaní Kurdí le kitébí dersí da késhey í niwébaw (modérn) kirdiní sístémí wusheyí héna gorré.
Ew gorrankaríye le forrmí zimaní Kurdí da be bé gorraní komellgey Kurd pék nedehat.Ewesh pékhatiní tuwéjhékí roshinbírí nasyonalíst le axiruoxirí Sedey Nozde da bú, ke zortir le sharekan betaybet le Ístambúl dejhyan. Ew tuwéjhe roshinbíre binkey komellayetí u hézí handerí hewell hengaw le standard kirdiní ziman bú, le 1898 ra heta 1918. Hají Qadir(1818-1897) ke niwénerékí edebíy ew bizútnewe síyasíye bú daway wergérraní zanistí modérn, we lananí "qayíme u qesíde", u billawkirdine wey "rojhname u jeríde"y dekird. Sallék duway mirdiní Hají, hewell rojhname be zimaní Kurdí billawbowe. Le sed sallí rabirdú da, binkey komellayetí bizútnewey zimaníy be taybetí zimaní standard u neteweyí cend jar gorrdirawe. le péshda, ew binke komellayetíye le sallí 1918 bew lawe le néwan pénj willat da dabesh kira u ew dabesh búne pirosey standard kirdiní tewaw alloz kird. Le heman katda, le heshta sallí rabirdú da, binkey komellayetí tewaw gorrawe u, be peydabúní hézí niwé, beríntir búwe. Le korrukomellí Ístanbúllí axirí Sedey Nozde da, binkey komellayetí bizútnewey ziman tuwéjhékí bicúk bú ke pékhatibú le xanekan, shéxekan, mella u feqéyekan u cend dercúyékí medresey Rushdíye u 'édadí, u gishtyan píyaw bún. Tenanet le Kurdistaní Turkíye, le sallí 1927da belaní kemewe le sed da 96 kes nexwéndewar bún (Bayezíd 97.4 , Bidlís 98.2, Díyarbekir 96.5, Hekarí 98,6, Mardín 97.8, Sé'rt 96.5, Wan 98.7 ).Bellam éste le Turkíye u Éran u 'Éraq, bizútnewey zimaní le dest tuwéjhí sunetí roshinbíran hatote deré u le medrese u zankokan u parliman u amrazí rageyandin, hem le willat da u hem le astí néwneteweyí da,berdewame.Eger le seretada,xwénerewe taqe kes yan korrí naw díwexaní axawet u hujrey mizigewtan bú,éste "jemawerí xwénerewe" peyda búwe.Eger jaran, tuwéjhí roshinbír tewaw píyaw bún, éste tuwéjhékí roshinbírí jhin pékhatúwe. Hézí niwé le biwarí ziman da daxuwazí u níyazí niwéy heye. Eger Kurdí jaran zor be zehmet destí degeyíshte dawéní cap, éste be qellembazewe berew téknolojhí tazey ziman wek tiléfízyon u kampíyutir u íntirnét u telefúní zírek (smart fon) werékewtúwe. Ew destkewtane berhemí hézí niwén u le heman katda ew héze niwéyane beríntir u behéztir deken u péwendí néwan lehjekan u zimanekan u núsín u kutin degorrin. Téknolojhí taze biwarí niwé u níyazí niwé u rébazí niwéy le ziman da hénawete gorré. Lew barudoxe da,pirrojhey taqe nawend kirdiní zimaní Kurdí her le hewell hengaw da tékdeqirmé.
Layene komellayetíyekaní standard bún zor berín u allozin bellam dekré ew allozíye le dú pirrosey hellbijhardin u pesind kirdiní lehjey standard da bedí bikeyn. Rewtí gishtí eweye ke yekék le lehjekan wek bincíney zimaní standard helldebjhérdiré yan xoy jégír deka, u le heman katda le layen jemawerí axéweraní gisht lehjekan werdegíré, pesind dekré, u dekardehéndiré. Zimanékí le forrm da standard kirabé (yek sístímí deng, yek ortogirafí, yek rézimaní hebé), bellam axéweraní tewawí lehjekan dekarínehénin wek zimaní standard cawí lé nakiré. Ewe rewtí gishtíye le gorrankarí komellayetí le pirrosey standard bún da bellam her zimaney le barudoxí méjhúyí xoy da be shéwey taybetí xoy be ew réye da derrwa.
Standard kirdin be dekarhénaní ziman le núsín u xwéndine we be taybet le capemení u le perwerde da, dananí réziman u qamús, u cékirdin u niwébawkirdiní elf u bé u wushekan u rínús u xallbendí destpédeka. Bellam her zimanék be gwérey barudoxí méjhúyí xoy ew gorrankaríye berréwe deba.Bo wéne, wergérraní Ínjíl be zimaní Ellmaní u billawkirdinewey be cap (sallí 1534 ) wek hengawékí seretayí bellam giríng le standard búní ew zimane dadendiré. Be pécewane, le zimaní Somalí da, billawkirdinewey bernamey radyoyí le sherrí Jíhaní Dúhem da be seretayékí giríng le qellem dediré u le Kurdí da, billawkirdinewey rojhname u govar dewrékí bercawí gérra.
Min le dekarhénaní cemkí "standard" wek kirdar (fé'l), hem le shikllí téperrí "standardikrdin" u hem le shikllí téneperrí "standardibún" kelik werdegirm. Zor be kurtí, ziman hem standard debé u hem standard dekré. Gorraní ziman u komellge piroseyékí wushyarane ye (be bername u be fikir lékirdinewe ye) bellam le heman katda, rewtí xorriskí le her pirroseyékí gorran da bedí dekré. Bo wéne bétú núserék círokékí zor bash be zimanék yan le hjeyék binúsé shan u qursayí ew zimane yan lehjeye zíyatir deka u pile u payey berztir deka bé ewey bernamey bo ew mebeste búbé.
Bellam le peydabúní zimaní standard da, dest téwerdaní wushyarane dewrékí giríngtir le gorraní xorriskí degérré. Bo wéne, le zimaní Ínglísí da, Samwél Jansn be dananí ferhengék le sallí 1755 da dewrékí calakaney gérra le standardikrdiní ew zimane be taybet rénúsekey. Herweha, le pirrosey peyda búníy standardékí niwé le zimaní Ínglísí da, wate standardí Emríkayí, dananí ferhengí Webster le salí 1828 da dewrékí bercawí gérra. Le ezimúní zimane standardekan da, nakokí u kokí heye le néwan gorraní xorriskí u wushyarane, u her zimanék péwendí eu dú rewte be shéweyék rék dexa. Bo wéne, le Ferranse dewllet be damezrandiní ekadémí ziman wístúyetí bo gorraní xorriskí ziman sinúr dabiné u ew ekadímíye wek dezgay bernamerronaní zimaní calakí bika. Be pécewane, le Ínglstan u Emríka, standardikrdin be bé ekadímí ziman beréwe cúwe. Le Kurdísh da (béjgele Yekétí Sovét), erkí standard kirdin be bé bernameyékí wushyarane yan be bé ekadímí ziman beréwe cúwe legell ewesh da jarubar dezgayék yan komíteyék (bo wéne le komarí Kurdistan da) bo ew mebeste pék hatúwe. Le Kurdí da, be taybetí le Kurdistaní 'Éraq, ew erke zortir le ser shaní núseran, wergérran, rojhnamenúsan, ferheng núsan u rézimannúsan u berréweberaní radyokan búwe.
Standard bún, le gisht zimanék da, pirroseyékí natewawe le ber ewey ke ziman hemú katé le gorran daye u kes natuwané bíwesténé. Le katék da le sed sallí rabirdú da zimaní Kurdí xebatékí berdewamí bo standardbún kirdúwe, le zimaní wek 'Errebí u Farsí u Ínglísí u Danmarkí u Hulendí u Ellmaní u Swédí da pirosey "na-standardibún"** le arada búwe. Bo wéne, zimaní Farsí kilasík ke le Híndústane we heta Bakúrí Efríqa dekar dehat le Sedey Bíst da sé standardí Tajíkí u Derí u Farsí lé peyda bú. Herweha zimaní 'Erre bísh cend standardí wek Mexiríb u Qahíre u Bexda u Demíshqí lé wederkewit. Zimaní Ínglísíshe, be cend standardí wek Emríkayí, Usteralíyayí, Híndí, Efríqayí, u... dabesh búwe. Eger ziman hemíshe le gorín daye standard búní zimanísh pirroseyékí yekjarekí u heta hetayí níye. Standardbún u nastandardibún hawkat le aradan. Le heman katda ke ziman standard debé pirrosey nastandard bún, ja ci be xérayí ci be espayí, le gúran da de bé.
Zimanekan be shéweyékí serbexo u le fezayékí azad da berew standard bún werénakewin. Lére da mebestim tenya desellatí dewlletí u síyasetí zimankujhí dewlletekan níye. Mebestim zortir qursayí ferhengí zimanekane ke díyare le desellatí dewlletí jwé nakrétewe. Bo wéne, zimaní Kurdí le Turkíye u 'Éraq u Éran le barudoxí de sellatí Farsí, Tirkí u 'Errebí da destí be standard bún kird u ewesh dú pirrosey le ruwallet da natebay hellkirdin u tékhellcúní téda kobotewe. Bo nimúne,petí kirdiní wushe, ke yekék le rewtekaní standard kirdine, le Kurdistaní 'Éraq zortir be paktawkirdiní wushey 'Errebí beréwe decé, le Éran be paktawí Farsí u le Turkíye be bijharí wushey Tirkí. Le heman katda, wushe xuwastinewe lew zimanane diréjhey heye. Xuwastinewey wushe, wek petíkirdineke, késheyékí síyasíye u bernamey standard kirdiní tewaw alloz kirdúwe. Le Kurdistaní 'Éraq zimanekeyan weber léshawí wushey Farsí dawe bellam sedan wushey xuwazraw u Kurdí kirawí wek "lehje" paktaw dekré u wushey Ínglísí "díyalékit"í le jégey dadenén. Sercawey ew birryarane le berjhewendí síyasí daye nek le xislletí ziman, be gishtí, u zimaní Kurdí, be taybetí.
Le ew cend nimúnane derdekewé ke her zimanék hem le naw xoy da nakokí heye (wek fire lehjeyétí u síyasetí jorawjorí wushe ronan) u hem le néwan xoy u zimanekaní dí da (wek piley behézíy zimaní 'Errebí u Farsí u Ínglísí u béhézí nísbí zimaní Kurdí). Zimanekaní dinya le yekitr hellnebirrawin u be tenyayí u be serbexoyí najhín. Eger zimanekan le rabirdúy dúr da be derya u uqíyanús u qarre lék jwé debúnewe, be peydabúní nízamí desmayedarí lék nizík búnewe u nízamékí zimaní yan sístímékí zimaníyan pék héna. Nízamí zimaní bew me'naye ke zimanekan le dúr u nizíkewe kar dekene ser yekitr u be péy pile u paye dabesh kirawin u her kamey le astékí berzí u nizmí desellat radewestin: zimaní gewre u bicúk, núsraw u zarekí, resmí u naresmí, neteweyí u nawceyí, standard u na standard, néwneteweyí u neteweyí, resmí u serkut kiraw, u htd.
** codification*
Ana.Dewimert and Wim Vandenbussche (edis.). Germanic Standardizations. Monash University/Vrije Universitei Brussel/FWO Vlaaderen, 2003
Tébíní: beshí dúwemí witarí " késhey zimaní resmíy Kurdí" mamosta Emírí Hesenpúr be sipasewe le jhimarey 256y rojhnamey Rojhname laperrey 13, Séshemo 8-7-2008 wergírawe
Késhey Zimaní Resmíy Kurdí (III)
Emírí Hesenpúr
Beshí Sé
3- Cemkekan: Zimaní Resmí, Neteweyí, Edebí, Yekgirtú, u Kilasík
Le dú beshí péshú da, basí wem kird ke le Sedey Bístem da serbaqí tékoshanékí zor bo standard kirdiní zimaní Kurdí, ew pirojheye le seretawe pishtí nebest be zanstíyekaní ziman wek zimannasí, zimannasí-komellayetí, u bername ronaní zimaní yan síyasetí zimaní.* ew kem u kúrríye le dekarinehénaní cemke serekíyekan u le nebúní zanistí tíyorí da bedí dekré. bo wéne, qamúse Kurdíyekan amrazékí giríngí standard kirdinin u le péshekí ew berhemaneda basí héndék késhey zimaní Kurdí u wushekaní kirawe bellam be bé dekarhénaní cemkí péwíst u be bé agadar bún le tíyorí.
Jarí wa heye ew pé nezaníne be tíyorí xo le qerey í tirajhídí de da. Bo nimúne, zorbey ewaney le cékirdiní elf u bé da tékoshawin jíyawazíyan danenawe le néwan herif u deng (foném)** u ew duwaneyan tékell kirdúwe u le akam da rébazékí wayan recaw kirdúwe ke, bé ewey mebestyan búbé, le piratík da kospyan xistúwete ser réy geshe kirdiní zimaneke(le beshekaní dahatú da ew base zortir shídekemewe). Jaré lére da, zor be kurtí basí cend cemkék dekem ke le basí zimaní standardí Kurdí da dekar hatún.
Híc kam lew cemkane (zimaní resmí, netewey, edebí, yekgirtú, u kilasík) me'na yan te'rífékí sakar u rrún u yekjarekíyan níye u le héndék xall da hawbeshin u le héndék da lék jwé debinewe. Ew rékí u narrékíyesh le ber eweye ke, le layékewe ziman xoy díyardeyékí tewaw alloz e u le qalb nadré, u le layékí díkewe zanstíyekaní zimanísh bocúní jorawjoryan tédaye. Le biwarí tíyorísh da, tégeyíshtiní ew cemkane be gwérey mekitebe zimannasíyekan degorrdiré.
Zimaní standard le beramber zimaní nastandard (lehje) radewesté. Zimaní standard zimanékí núsraw yan edebíye ke yek norrmí heye bo núsín u xwéndinewe u qise kirdin, u be gwérey nawche, cíní komellayetí, pékhatey komellayetí ('eshíretí, gundnishíní, sharnishíní...) yan jínsétí (jhin u píyawí) nagorrdiré. Standard bún nísbíye u híc zimanékí zíndú be yekjarí u be tewawí standard nabé. Bo wéne, le Kurdí da Soraní u Kirmanjí her kam ta radeyék standard bún bellam Hewramí ta ésta standard nebúwe u wek lehjeyékí edebí nawceyí mawetewe u renge le barúdoxékí méjhúyí da standard bikré. Herweha, Dimilkí yan Zazayí ke péshíney edebí le sé lehjekey dí kemtire, le sallaní rabirdú da zortir dekar hatúwe. Eger Dimilkí bo maweyékí zor be lehjeyékí Kurdí dadendira, ésta korrékí nasyonalístí Zazayí peyda bún ke be zimanékí serbexoy le qellem deden.
Zimaní standard detuwané resmí bé yan nebé. Bo wéne zimaní Ínglísí le Emríka be qanún u be destúr resmí nebúwe ke wabú "resmí bún", "standard bún" u "dewll tí bún" yek shit nín legell ewesh da zimaní resmí zortir be dewlletí bún debéte resmí. Wa heye zimanék le willaték da resmí bé u le willatékí dí da na resmí u tenanet na qanúní bé. Bo wéne, Tirkí Azerbayjaní le komarí Azerbayjan da zimaní resmí u neteweyí ye bellam le Éran da zimanékí serkut kirawe. Kurdí le 'Éraq resmíye bellam le Turkíye tenanet nawí zimaneke ("kurdí" )le daudezgay dewlletí da qedexeye.
Díyare zimaní standard, wek zimaní núsraw, debé zimanékí edebí bé bellam her zimanékí edebí le waneye standard nebé. Peyda búní edebíyat le zimanék da, norrmí durustí u nadurustí dademezréné bellam ewe be tenyayí zimanék naka be standard. Bo wéne, Hewramí u Kirmanjí u Soraní lehjey e debí bún bellam Hewramí derifetí standard búní nebúwe. Herweha, Farsí u 'Errebí ta axirí Sedey Nozde zimaní edebí here berzí Bakúrí Efríqa u Asíyay Rojhawa u Nawendí bún bellam standard nebún. Wa heye "zimaní edebí" le beramber zimaní qise kirdin dadendiré.
"Zimaní neteweyí" le beramber "zimaní nawceyí" dadendiré. Bellam "netewe", wek her cemkékí dí, yek me'nay níye u cemkí "zimaní netewey í" be laní kemewe be dú me'na dekarhatúwe. Bo wéne, Farsí le Éran da zimaní kam neteweye, netewey Fars yan Éraní? zimaní neteweyí zortir standard e bellam detuwané standard nebé. Bo wéne, serok komarí Somalí le 1972 birryarí da ke zimaní Somalí zimaní neteweyí u resmí ew willate ye bellam ew zimane héshta tewaw standard ne búwe u be hellweshanewey dewlletí Somalíya u damezraní hikúmetí nawceyí zimanekesh let u kut búwe.
"Zimaní yekgirtúu"sh me'nay jorawjorí heye. Hem yekgirtúyí u hem na yekgirtúyí díyardey nísbín. Ta éste le basí Kurdí da, zortir mebest tékell kirdiní lehjekan be taybetí Soraní u Kirmanjí u darrishtiní lehjeyékí tewaw destkird ("Surmanjí) búwe. Zimaní wa heye tenya elfubéyekey debé yek bigré u jarí wa heye (wek Kurdí u Albaní) hewill dedré dú lehjey serekí tékellaw bikrén. Caweruwan dekré "zimaní standard" zimaní hawbesh u yekgirtú bé bo ewey tewawí netewe bituwané be bé kend u kospí lehjeyí péy bidwé u péy binúsé bellam cemkí yekgirtúyí cemkékí síyasíye. Beshék le nasyonalístekan yekgirtúyí legell yek lehjeyí tékell deken u deyanewé, be pisht bestin be desellatí síyasí, yek nawend yan lehjey nawendí bo zimaní fire lehjeyí Kurdí dabitashin.Pésh Sedey Nozde, 'Errebí u Farsí u Latín u Cíní u cend zimaní dí be shéweyékí zor berín qa'íde bendí kirabún edebíyatékí dewllemendyan pékhénabú bellam ewane wek "zimaní edebíy kilasík" nasirawin u xislletí wayan heye ke le zimaní standard jwéyan dekatewe (le beshekaní dahatúda degerémewe ser ew base. Ashkraye híc kam lew zimanane "neteweyí" nebún u zortir nawneteweyí bún u le mellbendékí yekjar gewre dekar hatún dekarhatún u péyan dellén ("língwa firranka").*** zor jar be zimaní standard degutré "zimaní standardí neteweyí" bo ewey le ew jore zimanane jwé bikrénewe.
Ta éste, cend gosheyékí tíyorí, u síyasíy u méjhúyím bas kirdúwe bellam babetekan zor berínin u ew basane u zor babetí dí le beshekaní dahatúda be le bercaw girtiní ezimúní zimaní Kurdí diréjhe pédedem.
---------------------------------
* sociolinguistics, language planining, language policy
** phoneme
foném wahídékí denge ke jíyawazí me'nayí pékdéné, bo wéne le Kurdí da (lehjey standardí Soraní (ll u l ) dú fonémin leber ewey ke le jútí wek kell u kel da debine hoy jíyawazí me'nayí bellam le héndék zimaní dí da yek fonémin cunke me'na nagorrin.
*** Lingua Franca
Tébíní: beshí séyemí wutarí mamosta Emírí Hesenpúr le rojhnamey Rojnama jhimare 257, laperrey 13, Cuwarshemo 9-7-2008 u le wibnúsí Ruwange billaw bútewe. Be sipas bo berrézyan u rojhnamey Rojnama bo kelk léwergirtiní hogiraní babetí ziman u zimannasí le KAL da péshikésh dekiré.
Késhey Zimaní Resmíy Kurdí (IV)
Emírí Hesenpúr (Beshí cuwar)
4- Qonaxí pésh standard bún: Hewramí, Kirmanjí, u Soraní
Bo rúnkirdinewey késhekaní zimaní standardí Kurdí péwíste dú qonaxí pésh u pash standardbúní lehje edebíye kan -- Hewramí, Kirmanjí u Soraní – berawird bikey u rewtí standardbúnyan díyarí bikeyn. Sé lehjekan pésh billawbúnewey rojhnamey Kurdistan le 1898 da standard ne bún. Standardbún, wek piroseyék, ne seretayékí deqíqí heye u ne kotayí dé. Bellam dekré billéyn ew piroseye le Kirmanjí da le 1898 destípékird u duway bíst sallan le Soraní (1918) da werékewit u le Hewramí da héshta bedí nakré.
Taybetétíyekaní ew lehje edebíyane ke ta radeyékí zor le Soraní u Kirmanjí ewro dayan debirré ewanen:
Yekem: lehje edebíyekan honraweyí bún u pexishanyan ne búwe yan zor kem búwe.
Dúhem: erkekaníyan ber tesk bú (zortir le edebíyat da dekardehatin nek le zanste jorawjorekan).
Séhem: binkey komellayetí ew lehjane zor tesik bú (dahénerí berhemí núsraw zortir rohanétí u axawet bún؛ jhnan régeyan ne dedira xwéndewar bin u "jemawerí xwénerewe" pék ne hatibú u ney detuwaní pék bé) u ewesh berhemí komellgey derebegí u 'eshíreyí bú.
Cuwarem: qa'íde ronan (codification) le formí zimanda (le elf u bé u xallbendí u rénús ra bigre he ta wushe ronan u shéwazí núsín u réziman) zor kem bú u núser ta radeyék azad bú be selíqey xoy binúsé.
Pénjem: her kam le sé lehjekan cend bin lehjeyan hebú u híc kamyan le ser normék sax ne bibúnewe u her kes bin- lehjey xoy dekardehéna.
Sheshem: her lehjeyék le sinúrí xoyda dekardehat u axéweraní lehjey dí férí ne debún u dekaryan ne dehéna (Hewramí ta radeyék bibú be zimaní edebí le hjekaní dewrúberí xoy).
Hewtem: le gell eweshda zimanekan ('Errebí, Kurdí, Farsí, Tirkí...) le barí desellatewe naberaber bún u milmilaney zimaníy le arada bú, "ídeolojhí zimaní" yan "síyasetí zimaní" zortir be lay lékférbún u lékwergirtin u xuwastineweda deshikawe. Sé sede lewey pésh Ehmedí Xaní le barudoxí komellgey derebegída, dijhí jhér cepokeyí síyasí u zimaní wexokewit u tékosha Kurdí wek Farsí bibéte zimanékí edebí be péz u be héz u Farsí wek modélí geshanewey Kurdí dadena.
Ew xislletane le yektir jíyawaz nín u wékrra pékhatún u yekitr daderéjhin u debirrnewe u degirnewe. Bo wéne tesikbúní binkey komellayetí (rohanétí u erístokirasí derebegí) erkekaní zimaní núsrawí tengeber dekird (zortir bo edebí honraweyí dekardehat) u berteng búní erkekan régey ne deda núsín be pexishan geshe bika u ew dú hoyanesh péshyan le xemllíní wushe u cemk degirt. Le gell eweshda ew xislletane zimaní standard u na standard lék juwé dekenewe, péwíste le bírman bé ke perijhíní néwan ew dúwane zor pitew níye. Díyare zimaní standard conétékí nwéye, bellam eger her kam lew xislletane be tenyayí le ber cawbigrín jíyawazí néwan standard u na standard wek tefawetí cendétí bedí dekré nek conétí. Bo wéne eger sed sall lemew pésh lehje edebíyekan le ser normék (bin- lehjeyék) sax ne bibúnewe, Kirmanjí u Soraní standardí ewrrosh héshta ew késheyan pé careser nekirawe. Eger ew perjhín nizmíye le standard búní Kurdí da zortir we bercaw dekewé le ber eweye ke zimaneke héshta le se retakaní ew pirose daye.
Ew xislletane le zimane standard nekrawekaní dísh da be dí dekirén. Bellam eger sé lehje edebíyekaní Kurdí le gell 'Errebí u Farsí pésh- standard da berawird bikeyn, der dekewé ke tefawetí cendétí le néwan Kurdí u Farsí (yan 'Errebí) da zor bercawe. Bo wéne erkekaní Farsíy pésh- standard zor le Kurdí beríntir bún. Farsí le katékda ke edebíyatékí honraweyí meziní pék hénabú, le zor buwarí dí da dekardehat, bo wéne le íshí ídarí (dewlletí), perwerde, ayín, méjhúnúsí, felsefe, ríyazíyat, estérenasí, pizishkí u zanstí jorawjorí dí le ziman ra bigre heta kishtukall u mosíqa. Be pécewane, Kurdí pésh 1898, zortir le edebí honraweyí da dekardehat u béjgele edebíyat tenya cend berhemékí ayíní u zimaní u yek berhemí pizíshkí pé núsirabú. Ser baqí ew jíyawazíye zor u zebende, dekré billéyn Kurdí u zimane kilasíke mezinekan ('Errebí, Farsí, Suryaní…) ta axirí Sedey Nozde na standard bún. Ew lékdaneweye késheyékí tíorí u felsefey dénéte gorré: le ew xislletaney zimaní pésh- standard kamyan serekíye wate ewaní dí weré dexa u han deda? eger ew xislletane be hellkewt peyda ne bún, berhemí kam barudoxí méjhúyín?
Wullamí ew pirsíyarane péwístí be wurdibúnewey zortir le xislletekaní zimaní pésh- standard heye. Le cend beshí dahatú da, ew hewt taybetétíyaney zimaní pésh- standard lék dedemewe u duway tewawbúní ew base pirrosey standard búní Kirmanjí u Soraní u késhekaní be wurdí degérrmewe. Le beshí pénjda, késhey zall búní honrawe be ser pexishan le lehje edebíyekan da bas dekem.
diréjhey heye....
--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~
Tébíní : Beshí cuwaremí wutarí mamoste Emírí Hesenpúr le jhimarey 275-í rojhnamey ROJNAMA Cuwarshemo 4/8/2008 da billaw buwetewe u le layen wébnúsí Ruwange ra hénrawete ser elfubéy Yekgirtú.
Le birakujhí giyaníyewe berew birakujhí zimaní
Ewí nashíyane yarí be agir bikat, her xoy be girrí agireke desúté
Jemal Nebez
Ellmaníya, Berlín, 06/06/2008
Hezim nedekird lem kateda béme em meydanewe, conke be cend babetékí díkewe destim gírawe, bellam car ciye? Kurd gutúyane ''sherre u yexet degiré, eger neykeyt, xuwa detgiré''. Em sherresh, her yexey miní negirtúe, ke sallaní sall xeríkí zimanewaní kurdí búm, bellkú yexey neteweyekí girtúe, emesh, wek ewey em Kurde, lehemú shitékí tewaw bé u, le békarída bézar búbé u, sherrí le betallí pé bashtir bé u, lemewe kewtibéte sherreqocí shéwezarí ''Soraní u Badínaní''.
Sherrekesh lerréyí 53 kesewe hellgírséndirawe ke péyan waye peydabúní zimanékí díwaní (resmí), bexuwastí wan u,bezorí darí serkirdey cend hízbékí Bashúr u, lenéwyanda ''Yekgirtúy Islamí'' ke layengirekaní, híc rojhék bíryan le xizmetí zimaní Kurdí nekirduwetewe u, lebatí rojhbash debéjhn ''selam'' ke le ''shalom'' í 'Ibriyewe hatuwe, nek sillaw/v ke wusheyekí resení Kurdiye u, legell Salutare í Latíní u Salute í Inglízí u Salut í Ferrensí hawrregí yekin, berrastí jéy dax u xefete ke debínín lenéw ew (53) wajholédereda, ke be pena birdine ber desellatí hízbekan, deyanewé zimanékí núsín bisepénin beser netewey Kurdda, ke héshta nebuwe be zimanékí standard, kesanékí dillsojh u dilluderún pakíshyan tédaye. Em hellwéstesh way le héndek hízb u komelley ser be Bakúrí Kurdistanísh kird, wek KNK u Instítoy Kurd le Berlín, ke ewanísh bikewne sing derperrandin u berberekaní u xoderxistin u, bemesh agirí nakokí xoshtirbiken u, cawí dujhminaní netewey Kurdí pé gesh biken u, dillí reshurrútí Kurdí pé resh biken, her bo ewey, tepill u zurrnay ''dú standardí zimaní Kurdí'' bikewéte gerr. Ja le ber ewey xom hest be metirsiyekí gewre dekem u, le gelék hawbír u dost u nasiyawíshewe, rúnira lém ke bírurray xom lem bareyewe derbibrrim, wa nacarim béme deng.
Ber le hemú shiték demewé béjhim ke em cend dérrey lem gutareda jéyangirtúe, her qisey ewrrom nín, bellkú qisey 52 sall lemewberme u, le namílkey ''Xwéndewarí Be Zimaní Kurdí'' ke le sallí 1956 da le Kerkúk núsíwme u, le 1957da le Bexda capkirawe, léyduwawim. Lewéda u, lepall ew berhellistaneda ke déne berdem xwéndewarí be zimaní Kurdí, gírugiroy nebúní zimanékí yekgirtúm xistúwete bercaw u, péshníyazí damezrandiní korrékí zanyarí – zimanewaní (ekadémíyay zimanewaní) m kirdúwe bo réberíkirdiní careserí em késheye.
Ew namílkeye, pash sí sall, wate le sallí 1987 da le Swéd, jarekí dí capkirawetewe u bo jarí séyemísh, pash penja sall, wate le 2007 da, le Nerwíj amadekirawetewe u le mallperrekaní ''Kongirey Níshtimaní Kurdistan'' u ''Kurdibún'' u heftenamey ''Mídíya'' u ''Pertúk'' da heye u, her kesék bíyewé, detuwané lew mallperranewe raybikéshé u wéneyekí boxoy lé cap bikat.
Béjge lemesh, le sallí 1974 da u, lejhér néwí ''Zimaní Yekgirtúy Kurdí'' da, basékí zimanewaním le Ellmaníya, lerízí billawkirawekaní ''NUKSE'' (Yekétí Neteweyí Xwéndkaraní Kurd le Ewrúpa'' becap geyand, wek beshdaríkirdinékí destpéshkerane bo careserkirdiní em gírugiroye u, be pécewaney ew Ewrupayíyaney ke xeríkí zimaní Kurdí bún u, le nezanínewe, zimaní Kurdíyan dabeshkirdúwe be ser dú shéwezarí Kirmanjí Bakúr u Kirmanjí Bashúr da, conke ewane, shéwezarí Goraní – Kirmanjkí (Zazakí) u Lekí u Lorrí, be Kurdí nazanin, min zimaní Kurdím dabeshkird be dú shéwezarí serekí: Kirmanjíy Bakúr u Kirmanjíy Navín (Néwerast) u dú shéwezarí latenísht: Kirmanjí Bashúr u Goraní – Kirmanjkí (Zazakí). Em dabeshkirdinesh, lebarey calakí u firawaní núsínewe bú bew shéwezarane, nek lebarey giringí shéwezare serekiyekan, yan nagiringí ew shéwezarane, ke belatenísht leqellem dirawin, egena hemú shéwezar u binzarék giringí xoy heye u beshéke lezimaní Kurdí.
Le sallí 1975 da, wutarékim be zimaní Ellmaní lejhér néwí ''Zimaní Núsíní Kurdekan ((De Schriftspirache der Kurden)) le Insíklopídíyaí éranewanída ke be Acta Iranica benéwbange (je 2, l, 97 – 122), billawkirdewe u, le herdú berhemekey duwayída, hoyekaní peydabúní shéwezarim le zimanda u, betaybetí le zimaní Kurdída xistine bercaw u, berawirdkariyekim kird lenéwan herdú shéwezare serekiyekeda, lebarey morfolojhí u dengnasí u réziman u wushenasí u rénúsewe u, gelék péshníyazim xistinerrú bo léknézíkkirdinewey herdú shéwe zare serekiyeke leyek u, sútwergirtin le yek u, gunjandinyan legell shéwe zare lateníshtekanda. Le wutarékíshda lejhér néwí ''Kurd u Késhey Ziman'' ke le govarí ''Kongire'' jhimare 38, mangí Púshperrí sallí 2707 í Kurdí (júní 2006-í zayní), le heftenamey ''Mídíya'' jhimare 244 u rékewtí 13/6/2006 billawkirayewe, héndek péshníyazí díkem bo nézíkkirdinewey shéwe zarekan xiste bercaw. Bo wéne: jíyakirdinewey regezí néríne u méyíne be níshanepédanyan, tené le katékda bé ke ew jíyakirdineweye nirxékí rézimaní hebé, nek ewey, méz, berd, dar, be mé, yan be nér dabinrén, ke ew jíyakirdineweye nirxékí rézimaní niye. Herweha, wazhénan le pashkoy napéwíst, emanesh wek hoyek bo hasankirdiní ziman.
Ewey ez agam lébé, eweye lew serdemanewe heta ewrro, berhemékí zimanewaní zanistane ke, shitékí nwéy xistbéte ser ew karaney serewe nekirawe. Egercí, eme 17 salle, hevde sallí rebeq, lenéwceyekí pan u beríní Bashúrí Kurdistanda, derfetékí zor bash hatuwete péshewe bo kirdiní ew kare. Béguman eger em hevde salle, be sherrí ''birakujhí'' u belléní narrast u gwénedane carenúsí xellkí Kurdistan u hízbhízbéney malluwérankerane nebrayete ser u awirrék le ziman u ferhengí Kurd bidrayetewe u, beshéweyekí zanistane hewllí nézíkkirdinewey shéwezarekaní zimaní Kurdí bidraye lelayen miroví le zimanewanída pisporr u, sístemí xwéndiní zimaní Kurdí, le herémetiyewe, bigorrdiraye be sístemékí perwerdey serdem, ewa ewrro detuwanra bas le zimanékí standard bo zimaní Kurdí bikirét u, ew hele dekira, le karbedestan dawa bikiré ke pishtgíríbiken, nek shéwenúsínékí taybetí beser xellkda bisepénin. Ashkirashe, hemú ewaney ke ta éste lem base duawin, zimaní núsín u zimaní standard, be yek shit dezanin. Ewesh nezaníyan derdexat. Raste, héndek jar zimaní núsín u zimaní standard yek shitin, bellam her gelék zimaní núsíní hebú, manay ewe niye zimaní standardí heye. Bo wéne: Fars u Tirk zimaní standardíyan niye. Farsekan hezar sall pitire zimaní núsíníyan heye, bellam zimaní standardyan niye (Farsí éraní u Farsí Derí Efxaní u Farsí Tajíkí sé zimaní núsínin), Tirkekan (hewt – hesht zimaní núsínyan heye, Tirkí Estemúllí u shesh jore zimaní núsíní Tirkekaní kone Sovét u, zimanékí núsíní Tirkekaní éran).
Shayaní base, Kurdísh, wek Fars u Tirk, zimaní standardí niye, bellku dú jore zimaní núsíní heye. Ewey ke hendék kes péy dellén ''jút standard'', rast niye u, sa yan le nezaní, yan le naberpirsiyaretiyewe dé, conke híc shéwezarékí núsíní Kurdí, jaré nebúwe be standard. Ne emey ke le beshékí Bashúr u Rojhellatí Kurdistanda péydenúsiré u, be helle be ''Soraní'' dedréte qellem u, jaran péydegutira ''Kurdí Petí'' u, ne ewey ke leser bincíney shéwezarí Jizír u Botane u, beshék le Kurdekaní Bakúr u Rojhava u kone Sovét u Badínan u Músill péydenúsn u, be helle be ''Badínaní'' néwdebiré, hícyan standard nín. Zimaní standard, bew zimane degutiré, ke ci lebarí réziman u ci lebarí dengnasí u c lebarí ristesazí u ci lebarí wushenasí u ci lebarí rénúsewe, shéweyekí qallbbestúy wergirtibé u, shéway destkarí u herkes boxoyí nebé, ke bew zimanesh núsira, her bew shéweye binúsiré. Emesh le zimanekaní núsíní 'erebí u Inglízí u Ellmaní u gelék zimaní díkeda debínré u, lehemú layekishewe pérrewí dekiré, xo eger gorranékísh bepéwíst zanra, ewa lerréy ekadémíyaí zimanewaniyewe dekiré u, ewesh pash lékolléneweyekí diréjhxayen u kúr (qúll), nek be birryarí hízbekan. Ew hízbaney ke be fermanékí ''shahane'', ashbetallyan be ''Korrí Zanyarí Kurdistan'' kird u, be fíftí fíftí Partí u Yekétí, baryankirdewe beser herdú layanda. Díyare em taybetkaraney zimaní standard ke baskiran, le herdú shéwezare Kurdiyekeda nín ke búnete zimaní núsín u billawkirdinewe. Her bo wéne, werin temashay rojhnamekan u ew capkirawane biken ke bew shéwezare denúsirén ke péydegutiré ''Soraní'', ewete yekék denúsé ''decim'', ewí díke denúsé ''ecim''. Yekék denúsé ''beserya kewtim'' ewí díke denúsé ''beserída kewtim''. Yekék denúsé ''zerenger'' ewí díke denúsé ''zérrínger''. Yekék denúsé ''wergérrdiraw'', yekékí dí denúsé ''wergérrraw''. Yekék denúsé: ''deden'' ewí dí denúsé ''eyen''. Eme, le shéwezarí Bakúríshda ke néwyannawe ''Badínaní'', her waye u bigire lemey ''Soraní'' xiraptire. Pérrewínekirdiní rénúsékí lebar u jégirtúsh, ewesh derdékí díkeye u lehemú kes ashkiraye. Idí, zimaní standardí cí?
Ewja zimaní standard, héndek jar lexoyewe u, behoy helumerjékí néwxoyewe (kultúrí, ayní, bazrganí, ramyarí . . . . htd) durust debé u, héndek jarísh, shíwezarék lelayen desellatdaraní dewlletékewe dekiré be zimaní díwaní u, jarí wash heye, lelayen zanayan u núseran u hozanvanan u hunerweranewe leser bincíney shéwezarekan u dahénanewe, leserxo durustdekiré u, lerréy perwerdey qutabxanekan u destgey rageyandiní gishtiyewe, bexawen dekiré u, bere bere shwéní xoy degiré. Em rúdaw u hellkewtane, lebextí shirrí kurd, beser zimaní Kurdí nehatún. Em baseshim be téruteselí u bezimaní Inglízí, le semínarékda le jhér néwí ''Zimaní Kurdí,le Zimanékí Devokiyewe Bo Zimaní Núsín'', le konfiransékí néwneteweyída péshkéshkird, lelayen zanistgey Sorboní (parís) ewe, ke le 28/11/1993 da bestira, lejhér néwí ''Zimaní Kurdí Berew Sallí Dúhezar''. Em semínare le Inglíziyewe, legell semínarékí díke ke bezimaní Ellmaní le ''Jivatí Kurd le Berlín'' le jhér néwí ''Kurd, Méjhú u Kultúryan'' le 19/9/1997 da péshkéshimkirduwe, kirawn be Kurdí u be típí latíní u, le layen Binkey Capemení ''Avésta'' we le Estemúll, le yek bergda u le beharí emsallda billawkirawnetewe.
Raste, em shéwenúsíney ke be helle néwyan nawe ''Soraní'' le setey raburdúwewe, betaybetí le penjasallí duwayída, bexizmetí takekesí, ta hendazeyek péshkewtúwe, bellam negeyshtúwete ewey ke búbéte standard, takú bisepéndiré beser 40 milyon kesda, betaybet, cunke 20 milyon Kurd hen, natuwanin bem rénúsey ke em ''Soraní'' yey pédenúsiré bixwéninewe, bo ewey bituwanin legellí rabén u céjhí ew wéjhe berze biken ke bem shéwezare núsirawe. Edí con féríbin? férbúní ew rénúsesh bo xellkí Bakúr lem rojheda, nebú u nekirawe.
Héjhay gotine, her pash billawbúnewey tikanamey ew 53 kese ke dirabú be karbedestaní hukúmetí Hewlér u Silémaní u Duhok u hízbekan, jhimareyek wutar lew bareyewe billawbúnewe, ke héndékyan bo pishtgírí ew tikanameye bú, ke le beshékíyanda, tenanet súkayetísh be xellkí berúmet u zehmetkéshí Badínan u Bakúrí Kurdistanísh kirabú, ke ewesh díyare sérey roshinbírí u piley níshtmanperwerí ew kesane péshandeda ke xoyan kirdúwe be demrrastí kurd. Léreda namewé hemú ew qise nashirínane bihénimewe pésh caw, lé hénde debéjhim, le wutarékí dúrudiréjhda, ke le cend mallperrékda billawkirabúwewe, yekék, wek melakaní serdemí 'Usmaní, ke qisekaní xoyan bemebest, be wushey 'erebí deaxiní, emísh, bé cawéní bé, pilar u tuwanjekaní be gelék wushey Ewrupayí suwax dabú, wek ''ergíyument'' u ''motív'' u cí u cí u, xéraxérash, qisey héndek Ewrupayí téxistbú, bo ewey péman biselméné ke kurre basheke, xwéndewarí Ewrupayí heye u, sillíshí lewe nekirdibúwewe ke ewaney bír le yekétí zimaní Kurdí dekenewe u, zimaní Kurdí be yek ziman dezanin u, netewey Kurd be yek netewe, be ''pan Kurdíst'' néwbiba. Ke em wushey ''pan Kurdíst'' e, bo yekemínjar u, le kotayí shestekaní setey raburdúda, síxurrékí SAVAKi serdemí shay léxirawí éran, be néwí xuwastemení ''Makan'' ewe, le namílkeyekda ke be zimaní Farsí dijhí kurd núsíbúy, le jhér sernéwí ''Efsane yé Xelqhayé Iran'' (efsaney gelaní éran), em wusheyey bekarhénabú ledijhí Shehíd Ewrrehmaní Qasmlo, bo ewey be méshkí boshí xoy bíselméné ke Kurd giwaye netewe nín, bellkú hozékin u zimanekeyan shéwezarékí Farsiye u, tenanet zarí Tirkí Azeríshí b eshéwezarékí Farsí dabúwe qellem. Kakí ''ergíument'' bazí xoshman, debé ewe bizané, ke em qisaney wí, le 'éraqcétiyekí kallfamane bewlawe, hící dí nageyené u, ke qisekaní héndek Ewrupayí, bellam bé bone, dexate núsínekeyewe, ba bizané ke cend sallék lemewber, bír le caksaziyek kirayewe le rénúsí zimaní Ellmanída, bo eme, jermanístekaní Ellmaníya u Nemsa u Swísira u Luksemborg u Ustiralíya u xuwarúy Efiríkash, cend jar u cend jar kobúnewe u, maweyekí zor wutúwéjhyan lebarewe kird, ewesh leser gorrénékí yekjar kem u, kesísh péynegutin ''pan Jermaníst'' u, ke birryarekanísh billawkiranewe, héndek qutabixane péy razínebún, le enjamda, késheke b enacarí xiraye berdem Dadgey Berzí Ellmaníya ke, maweyekí bash péwey xeríkbú u, giwéy le raportí gelék pisporran girt u, pash destkaríkirdin, ewja birryarída leserí.
Her lew wutaraneshda, ke núserekaní, bíyanewé u neyanewé, qisekanyan le hestékí 'éraqcétí, yan íslamcétiyekí 'erebanewe derperríwe, dujhminayetiyekí zor xest beramber rénúsí Latíní péshandedrét u, nezanane hewilldedrét, wa péshanbidrét ke, eme lasayíyekí Etatirkiye. Hey qurr beser Kurd, ke emane xwéndewarekaní bin. Em nezanane, agayan le méjhúy rénúsí Kurdí niye. Roshinbíraní Kurd, her le pash jengí jíhaní yekemewe u, sallanék pésh Etatirk, bíryan le rénúsí Latíní kirdúwetewe. Péshengí em kare rewanishadan Mihemmed bashqe (bashege - ke Kurdékí Feylí roshinbír bú) u Tofíq Wehbí u Ehmed Muxtar Jaf u Lemalí 'Irfan u Ehmed Behjet Qeraxí u Bedrxaniyekan u duktor Se'ídí Kurdistaní bún (ke emí duwayíyan Kurdékí Sineyí Goraní u ser be ayiní Díyaní bú). Bellam ewe bú, dagírkeraní 'ereb le 'éraqda ke 'erebayetí u íslametíyan kirduwe be yek shit u, wek kutekék bo lédaní Kurd bekarídeben, be ''ergument'' í íslamcétí le dijhí westan u, réyan neda péy. Emeyan wa u, hellbjhardiní elfubéy Latíní, lejíyatí elfubéy rojhellatí, bo núsíní kurdí, le ber ewe niye ke kurd xoy le 'ereb jíyabikatewe, yan édí netuwané Quran bixwénétewe, wek eman debéjhin. Quran be zimaní 'erebiye u díyare Kurd téyínagen, le ber ewe debé bikiré be Kurdí u, be Kurdí bixwéndirétewe u, be méshkékí Kurdí, lékbidrétewe. Zmaní kurdísh, wek zimaní 'erebí u her zimanékí díke, xuwa efirandúyetí u hící le zimanekaní díke kemtir niye. Béjgelewesh, ew elfubéyey ke péydegutiré ''elfubéy 'erebí u íslamí'', ne elfubéy'ereb búwe u ne hí íslam. Elfubéyí 'erebí, wek le cil sall lemewberewe gutúme, lebinerretda elfubéy Aramí júlekekan búwe, pashan be gorranékewe bú be elfubéy 'arebe bitperstekan. Lemesh bitirazé, katék gelék deyewé, elfubéyek bo zimanekey xoy díyaríbikat, nacé le xoshewístí, yan le rikí kes,ewkare bikat. Xo eger ewe bikat, ewe gemjheyetiye, wek gemjheyetí berberekanéyí rénúsí Latíní bo zimaní Kurdí, be ''ergument'' í bé wejane. Bo rénúsí Kurdí, debé elfubéyek hellbjhérdré ke férbúní súk u hasan bé u, legell dengnasí u rézimaní zimanekeda bash bigunjé u, xall u cuklley kem bé u, wéney dengekaníshí, bepéy shwéníyan le wusheda, negorré, yan zor kem bigorré. Wate : f, v, c, e, x, b, t, . . . Htd, her yekeyan be cuwar wéne nenúsirén (le seretada, le néwerrastda, le binetada, betené u her yeke be jorékí dí . . . ) de ew elfubé hasane gunjawe bo zimaní Kurdí, elfubéy Latíniye, nek Aramí. Béjgelewesh, deméke péshníyazí ewem kirdúwe, ke le jíyatí C u S í cuklle lejhér, bo c u sh, Ch u Sh binúsiré u waz le bizroke (i) bihénré u ew (i) ye le jíyatí (í) bekarbibré le katékda ke é bedú ee binúsiré. Shayaní base, 20 milwén Kurdí Bakúr, ne ew biwareyan heye u, ne ew helumerjeyan bo rexsawe, ke bicin férí em típe rojhellatiye bibin, ta bituwanin núsínekaní xellkí Bashúr u Rojhellat bixwénnewe u sharezay bibin. Bedillníyayíshewe debéjhim, ta elfubéy Kurdí, leser bincíney rénúsí Latíní bírazkiraw, yeknexré, basí nézíkkirdinewey shéwezarekan le yek u zimaní standard, herwek dewen be ash waye. Mebestíshim leme, ewe niye ke destbejé mallawayí lem elfubé rojhellatiye bikeyn, bellkú dellém, shanbeshaní ewe, elfubéy Latíní cakkiraw (destkaríkiraw u bírazkiraw) bihéníne kaye u péy binúsín.
Leber ewe, sepandiní shéwenúsínék wek standard, le katí ésteda u, betaybetí, ke gelék karí carenússaz hen cawerruwaní raperrandinin, wek: késhey Kerkúk u néwce dagírkirawekaní díke u, pishtgírí xebatí netewey kurd le Rojhellat u Bakúr u Rojhavay Kurdistan u, bedengewehatiní daxuwaziye rewakaní xellkí Herémí Bashúr ledijhí gendellí berréweberétí u, hewilldan bo nasandiní enfal u cekí kímyayí be gelkujhí le Kurd u, destiníshankirdiní hellwéstí Kurd beramber peymannamey zérevaní, ke Emríka deyewé legell 'éraq bíbesté u, bergirí bombarankirdiní sinúrekaní Bashúrí Kurdistan lelayen rijhémí Tirk u Farsewe u, berberekanéy reshekujhí le jhinan u . . htd, ewa, xeríkkirdiní xellik bekéshey zimaní standardewe, béewey híc amadekariyek kirabé boy, le zíyan bewlawe, híc enjamékí díkey nabé. Xo eger Kurd hemúyan, her le 'éraqda búnaye, yan her hemúyan le 'éraq u éranda búnaye, dekira em shéwenúsíne, be héndek caksaziyewe, bikiré be zimaní standard. Egercí shéwezarí díkesh hen lem dú willate, bellam rénús leher dúla yeke u, maweyekí zoríshe em shéwenúsíne, le herdú lada bekar debiré. Xo eger bihataye u Kurd hemúyan, le sinúrí yek dewlletda bjhíyanaye u, hemú sharezay yek elfubé u rénús búnaye u, shéwezarékíyan, zimaní zanist u tekiník u huner u wéjhe buwaye, ewaní díkesh devokí (sernj: devokí wusheyekí díkeye bo demokí dev/dem e) búnaye, ewa ew demesh herdekira, ew shéwezare bikiréte zimaní díwaní. Bellam Kurd neteweyekí bé dewlletí dabeshkirawe u, sinúrí parcekaní wullatekey be tank u top u leshkir gírawe u, deselatí herémí ''sé bajhérrísh'', namexuwa, lew sé share téperr nakat u, hevde sallíshe híc awirrék le zimaní Kurdí nedrawetewe u, pénj sallíshe le Kerkúkda, dú jore pertúk u, dú jor perwerde pérrewdekirén u, hízbhízbéne u binemalleperstí, dokey Kurdí betewawí tirsh kirdúwe. Édí em daxuwaziye béserubere ke, berewrrúy desellatí herém kirawetewe, ta fermaní bo derbikat, le xeyallí xaw bewlawe cídíke niye u, xo eger bikiré, ewa debé Kurd xoy bedestí xoy, sinúrí zimanekey u wullatekey tesk bikatewe, ew deme zimaní Kurdí berew ''dúzimaní'' u ''cendzimaní'' ísh decé.
Rastiyekey, eger bétu, ew shéwezarey ke néwyannawe ''Soraní'', bem elfubéyey éstey u bé bekargirtiní elfubéy Latíní bírazkiraw u, bebé yarmetí sharezayaní hemú shéwezar u binzarekan, bisepéndré beser herém u Kurdda u, pisht bikiréte hemú Kurdekaní Bakúr u Rojhava, ew deme debé rijhémí Tirk u Súríya zor supasí ewane biken ke búnete hoy em kare dizéwe u, pishtyan kirdúwete hawnetewekaní xoyan le Bakúr u Enadoll u Rojhava u, kewtúnete birakujhí zimaní.
Katí xoy, Stalíní téroríst u enfal le Kurdker, le ber xatirí rijhémí Tirk, elfubéyí Rúsí sepand beser Kurdekaní Kurdistaní Sorda u, neyhésht be elfubéy Latíní binúsn, neba Kurdekaní Bakúr, sút le berhemí Kurdekaní bindestí Sovét bibínin. Em 53 kesesh, édí bizanin, yan nezanin, her bew réyeda hengaw denén ke Stalin nexshey késha boy. Xo eger Jeladet Bedrxan ke éste kone derwéshekaní Stalin dellén ''síxurr'' búwe, ew elfubé Latíniyey danehénaye u, zimaní Kurdí be típí Aramí destkaríkiraw binúsiyaye, ewa emrro Kurdekaní Bakúr, bé núsín u bé xwéndewarí Kurdí demanewe. Leber ewe, léreshda rúy giley u gazndem le mirove dillsojhekanyane, cunke ewaní dí, wek Farsekan debéjhuin ''m'lum alhal'' in, ey bashe, emane nebún ke xeríkí ewebún, marshí Kurdistan u allay Kurdistan bigorrin? ey lew rojhaneda, le heftenamey ''Mídíya'' da, péshbíní ewemnekird ke seresh déte ser ziman u nemnúsí: ''heres hénanísh be koshkí darrúxawí zimaní Kurdí, ke be rékewit cend kolleke u nérgeyekí lejéy xoyda mawin, bo emesh ''xuwa keríme . . . . htd'' (wutarí ''Zíndúkujhí Mirdú Perst'' ''Mídíya'' je 238, rékewtí 2/5/2006) .
Zimaní Kurdí, her Kirmanjí Bakúr u Navíní niye, bellkú shéwezarekaní Goraní – Kirmanjkí (Zazayí) u Kirmanjí Bashúr u Lurrí (Feylí u Kellhurrí u . . . htd) u gelék binzarí heye ke, hemúyan sermayey em neteweyen u, debé hemúyan tomarbikirén u sút werbigíré léyan bo hénane búní zimaní standard. Le pertokí ''Wushenamekí étímolojhyaí Zimaní Kurdí'' da ke le 2007 ewe le mallperrekaní ''Kurdbún'' u ''Kongirey Níshtimaní Kurdistan'' u ''Mídíya'' u ''Pertokxaney Kurdí'' da heye, péshníyazí dananí ínsíklopídíyayekí zimaní Kurdím kirdúwe ke, lerréy ínternétewe bikiré u, hemú shéwezar u binzarekan bigiréte xoy u, hemú netewey Kurd le durustkirdinída beshdarbé. Béjgelewesh, debé lehemú qutabixane seretay u néwendí u duwanéwendiyekaní ew shwénaneda ke bedest kurdewen, zimaní Kurdí, hemú rojhék, belaní kemewe, dú demjhmér bixwéndré u ew pertokaney ke amade dekirén, debé hemú shéwezarekan, be réziman u wushenasiyewe, be shéweyekí berawirdkirawane u pile pile, férí qutabíyan biken. Ewja ke zimaní standard, zanayane u leserxo u, be recawgirtiní layene resenekaní hemú shéwezar u binzarekan u, leser bincíney rézimanékí yekgirtú, durustkira, ke em destpéshkeriye debé le Bashúrí Kurdistanewe serhellbidat, ew deme debé lehemú qutabxanekanda bixwéndiré u pertokekan bew zimane binúsrénewe, bellam mamostakan kellik le shéwezarí ew shwénane werbigirn ke waney téda dellénewe u, bew shéwezarane, babetekan le qutabyekan bigeyenin, heta zimane standardeke betewawí jéyí xoy lenéw komellgekeda degiré. Bo emesh debé mamostakan ber lewe, behoy korsí taybetiyewe bo em kare amade kirabin. Kurt u kirmanjí; sepandiní em shéwenúsíney Kirmanjí Navín, lem kateda u bem shéweyey éstey u, bem rénúsey ésta, cend karékí dizéwe, ewa pérrewíkirdiní ''jút standard'' ísh, jhehréke bo netewey Kurd, debé xoman le her dúkíyan biparézín.
Cíní hurde borjhuway xwéndewarí Kurd , eme penja sall pitire, waney dujhmnayetí néwxoyí u hízbhízbéne u néwcegerétí deda begwéy Kurdí beshxuraw da, ewe bú kurdí geyande sherrí birakujhí, ke lerrastída Kurdkujhí bú (wek kak Mes'úd Barzaní, cend rojhék lemewber, rastewxo daní pédana, egercí, bedaxewe, amade nebú, berpirsiyaretiyekey bigiréte esto) ew sherre cepelle, hezaran Kurdí bé giyan kird u, gelék derfetí ledest Kurd da, ke jarekí dí nagerrénewe. Éstesh betemaye, lew birakujhiye giyaniyewe, bikewéte hellgírsandiní agirí sherrí birakujhí zimaní, bellam ba dillníya bé ke réyí pénadré u, ew deste cílkeyey ke amadey kirdúwe bo kirdinewey em agire, her xoy desúté péy u tif u ne'letí rojhgaríshí berdekewé.
Késhey zimaní Kurdí késheyekí neteweiye, nek néwceyí u hízbí be tékoshénékí zanistane u, hoshyariyekí roshinbírane u giyanékí netewey u desellatékí neteweyí careser dekiré, emesh le helumerjékí lebarda, nek le rojhí emrro u, lem barudoxey nihoda ke kurdí killollí tékewtúwe.
Em núsíne le rúy deqékí em babete ke le wébnúsí Ruwange da billawbúwetewe wergírawe u hénirawete ser " Rénúsí Yekgirtú "
له براکوژیی گیانی یهوه بهرهو براکوژیی زمانی
له براکوژیی گیانی یهوه بهرهو براکوژیی زمانی
ئهوی ناشییانه یاری به ئاگر بکات، ههر خۆی به گڕی ئاگرهکه دهسووتێ
جهمال نهبهز
ئهڵمانیا، بهرلین، 06/06/2008
حهزم نهدهکرد لهم کاتهدا بێمه ئهم مهیدانهوه، چۆنکه به چهند بابهتێکی دیکهوه دهستم گیراوه، بهڵام چارچییه؟ کورد گوتوویانه ''شهڕه و یهخهت دهگرێ، ئهگهر نهیکهیت، خوادهتگرێ''. ئهم شهڕهش، ههر یهخهی منی نهگرتووه، که ساڵانی ساڵ خهریکی زمانهوانیی کوردی بووم، بهڵکو یهخهی نهتهوهیهکی گرتووه، ئهمهش، وهک ئهوهی ئهم کورده، لهههموو شتێکی تهواوبێ و، له بێکاریدا بێزار بووبێ و، شهڕی له بهتاڵی پێ باشتر بێ و، لهمهوه کهوتبێته شهڕهقۆچی شێوهزاری ''سۆرانی و بادینانی''. شهڕهکهش لهڕێی 53 کهسهوه ههڵگیرسێندراوه که پێیانوایه پهیدابوونی زمانێکی دیوانی (رهسمی)، بهخواستی وان و،بهزۆری دارێی سهرکردهی چهند حیزبێکی باشوور و، لهنێویاندا ''یهکگرتووی ئیسلامیی'' که لایهنگرهکانی، هیچ رۆژێک بیریان له خزمهتی زمانی کوردی نهکردووهتهوه و، لهباتی رۆژباش دهبێژن ''سهلام'' که له ''شالۆم'' ی عیبرییهوه هاتووه، نهک سڵاو/ڤ که وشهیهکی رهسهنی کوردییه و، لهگهڵ Salutare ی لاتینی و Salute ی ئینگلیزی و Salut ی فهڕهنسی هاوڕهگی یهکن، بهڕاستی جێی داخ و خهفهته که دهبینین لهنێو ئهو (53) واژۆلێدهرهدا، که به پهنا بردنه بهر دهسهڵاتی حیزبهکان، دهیانهوێ زمانێکی نووسین بسهپێنن بهسهر نهتهوهی کورددا، که هێشتا نهبووه بهزمانێکی ستاندارد، کهسانێکی دڵسۆژ و دڵودهروون پاکیشیان تێدایه. ئهم ههڵوێستهش وای له هێندهک حیزب و کۆمهڵهی سهر به باکووری کوردستانیش کرد، وهک کهنهکه KNK و ئینستیتۆی کورد له بهرلین، که ئهوانیش بکهونه سنگ دهرپهڕاندن و بهربهرهکانی و خۆدهرخستن و، بهمهش ئاگری ناکۆکیی خۆشتربکهن و، چاوی دوژمنانی نهتهوهی کوردی پێ گهش بکهن و، دڵی رهشوڕووتی کوردی پێ رهش بکهن، ههر بۆ ئهوهی، تهپڵ و زوڕنای ''دووستانداردیی زمانی کوردی'' بکهوێته گهڕ.
جا لهبهر ئهوهی خۆم ههست به مهترسییهکی گهوره دهکهم و، له گهلێک هاوبیر و دۆست و ناسیاویشهوه، روونرالێم که بیروڕای خۆم لهم بارهیهوه دهرببڕم، وا ناچارم بێمه دهنگ.
بهر له ههموو شتێک دهمهوێ بێژم که ئهم چهند دێڕهی لهم گوتارهدا جێیانگرتووه، ههر قسهی ئهوڕۆم نین، بهڵکو قسهی 52 ساڵ لهمهوبهرمه و، له نامیلکهی ''خوێندهواری بهزمانی کوردی'' که له ساڵی 1956 دا له کهرکووک نووسیومه و، له 1957دا له بهغدا چاپکراوه، لێیدواوم. لهوێدا و، لهپاڵ ئهو بهرههڵستانهدا که دێنه بهردهم خوێندهواری بهزمانی کوردی، گیروگرۆی نهبوونی زمانێکی یهکگرتووم خستووهته بهرچاو و، پێشنیازی دامهزراندنی کۆڕێکی زانیاریی – زمانهوانی (ئهکادێمیای زمانهوانی) م کردووه بۆ رێبهریکردنی چارهسهری ئهم کێشهیه.
ئهو نامیلکهیه، پاش سی ساڵ، واته لهساڵی 1987 دا له سوێد، جارهکی دی چاپکراوهتهوه و بۆ جاری سێیهمیش، پاش پهنجا ساڵ، واته له 2007 دا، له نهرویج ئامادهکراوهتهوه و له ماڵپهڕهکانی ''کۆنگرهی نیشتمانیی کوردستان'' و ''کوردبوون'' و ههفتهنامهی ''میدیا'' و ''پهرتۆک'' دا ههیه و، ههر کهسێک بیهوێ، دهتوانێ لهو ماڵپهڕانهوه رایبکێشێ و وێنهیهکی بۆخۆی لێ چاپ بکات.
بێجگه لهمهش، لهساڵی 1974 دا و، لهژێر نێوی ''زمانی یهکگرتووی کوردی'' دا، باسێکی زمانهوانیم له ئهڵمانیا، لهریزی بڵاوکراوهکانی ''نوکسه'' (یهکێتیی نهتهوهییی خوێندکارانی کورد له ئهوروپا'' بهچاپ گهیاند، وهک بهشداریکردنێکی دهستپێشکهرانه بۆ چارهسهرکردنی ئهم گیروگرۆیه و، به پێچهوانهی ئهو ئهوروپاییانهی که خهریکی زمانی کوردی بوون و، له نهزانینهوه، زمانی کوردییان دابهشکردووه به سهر دووشێوهزاری کرمانجیی باکوور و کرمانجیی باشوور دا، چۆنکه ئهوانه، شێوهزاری گۆرانی – کرمانجکی (زازاکی) و لهکی و لۆڕی، بهکوردی نازانن، من زمانی کوردیم دابهشکرد بهدوو شێوهزاری سهرهکی: کرمانجیی باکوور و کرمانجیی ناڤین (نێوهراست) و دوو شێوهزاری لاتهنیشت: کرمانجیی باشوور و گۆرانی – کرمانجکی (زازاکی). ئهم دابهشکردنهش، لهبارهی چالاکی و فراوانیی نووسینهوه بوو بهو شێوهزارانه، نهک لهبارهی گرنگیی شێوهزاره سهرهکییهکان، یان ناگرنگیی ئهو شێوهزارانه، که بهلاتهنیشت لهقهڵهم دراون، ئهگهنا ههموو شێوهزار و بنزارێک گرنگیی خۆی ههیه و بهشێکه لهزمانی کوردی.
لهساڵی 1975 دا، وتارێکم بهزمانی ئهڵمانی لهژێر نێوی ''زمانی نووسینی کوردهکان Die Schriftsprache der Kurden)) له ئینسیکلۆپیدیای ئێرانهوانیدا که به Iranica Actaبهنێوبانگه (ژ 2، ل 97 – 122)، بڵاوکردهوه و، له ههردوو بهرههمهکهی دواییدا، هۆیهکانی پهیدابوونی شێوهزارم له زماندا و، بهتایبهتیی له زمانی کوردیدا خستنه بهرچاو و، بهراوردکارییهکم کرد لهنێوان ههردوو شێوهزاره سهرهکییهکهدا، لهبارهی مۆرفۆلۆژی و دهنگناسی و رێزمان و وشهناسی و رێنووسهوه و، گهلێک پێشنیازم خستنهڕوو بۆ لێکنێزیککردنهوهی ههردوو شێوه زاره سهرهکییهکه لهیهک و، سووتوهرگرتن له یهک و، گونجاندنیان لهگهڵ شێوه زاره لاتهنیشتهکاندا. له وتارێکیشدا لهژێر نێوی ''کورد و کێشهی زمان'' که له گۆڤاری ''کۆنگره'' ژماره 38، مانگی پووشپهڕی ساڵی 2707 ی کوردی (جۆنی 2006ی زاینی)، له ههفتهنامهی ''میدیا'' ژماره 244 و رێکهوتی 13/6/2006 بڵاوکرایهوه، هێندهک پێشنیازی دیکهم بۆ نێزیککردنهوهی شێوه زارهکان خسته بهرچاو. بۆ وێنه: جیاکردنهوهی رهگهزی نێرینه و مێینه به نیشانهپێدانیان، تهنێ له کاتێکدا بێ که ئهو جیاکردنهوهیه نرخێکی رێزمانیی ههبێ، نهک ئهوهی، مێز، بهرد، دار، به مێ، یان بهنێر دابنرێن، که ئهو جیاکردنهوهیه نرخێکی رێزمانیی نییه. ههروهها، وازهینان له پاشکۆی ناپێویست، ئهمانهش وهک هۆیهک بۆ هاسانکردنی زمان.
ئهوهی ئهز ئاگام لێبێ، ئهوهیه لهو سهردهمانهوه ههتا ئهوڕۆ، بهرههمێکی زمانهوانیی زانستانه که، شتێکی نوێی خستبێته سهر ئهو کارانهی سهرهوه نهکراوه. ئهگهرچی، ئهمه 17 ساڵه، حهڤدهساڵی رهبهق، لهنێوچهیهکی پان و بهرینی باشووری کوردستاندا، دهرفهتێکی زۆر باش هاتووهته پێشهوه بۆ کردنی ئهو کاره. بێگومان ئهگهر ئهم حهڤدهساڵه، بهشهڕی ''براکوژی'' و بهڵێنی ناڕاست و گوێنهدانه چارهنووسی خهڵکی کوردستان و حیزبحیزبێنهی ماڵوێرانکهرانه نهبرایهته سهر و ئاوڕێک له زمان و فهرههنگی کورد بدرایهتهوه و، بهشێوهیهکی زانستانه ههوڵی نێزیککردنهوهی شێوهزارهکانی زمانی کوردی بدرایه لهلایهن مرۆڤی لهزمانهوانیدا پسپۆڕ و، سیستهمی خوێندنی زمانی کوردی، له ههڕهمهتییهوه، بگۆڕدرایه به سیستهمێکی پهروهردهی سهردهم، ئهوا ئهوڕۆ دهتوانرا باس له زمانێکی ستاندارد بۆ زمانی کوردی بکرێت و، ئهو حهله دهکرا، له کاربهدهستان داوا بکرێ که پشتگیریبکهن، نهک شێوهنووسینێکی تایبهتی بهسهر خهڵکدا بسهپێنن. ئاشکراشه، ههموو ئهوانهی که تا ئێسته لهم باسه دواون، زمانی نووسین و زمانی ستاندارد، به یهک شت دهزانن. ئهوهش نهزانییان دهردهخات. راسته، هێندهک جار زمانی نووسین و زمانی ستاندارد یهک شتن، بهڵام ههر گهلێک زمانی نووسینی ههبوو، مانای ئهوه نییه زمانی ستانداردی ههیه. بۆوێنه: فارس وترک زمانی ستانداردیان نییه. فارسهکان ههزار ساڵ پتره زمانی نووسینیان ههیه، بهڵام زمانی ستانداردیان نییه (فارسیی ئێرانی و فارسیی دهریی ئهفغانی و فارسیی تاجیکی سێ زمانی نووسینن)، ترکهکان (حهوت – ههشت زمانی نووسینیان ههیه، ترکیی ئهستهمووڵی و شهش جۆره زمانی نووسینی ترکهکانی کۆنه سۆڤێت و، زمانێکی نووسینی ترکهکانی ئێران).
شایانی باسه، کوردیش، وهک فارس و ترک، زمانی ستانداردی نییه، بهڵکو دوو جۆره زمانی نووسینی ههیه. ئهوهی که ههندهک کهس پێیدهڵین ''جووت ستاندارد''، راست نییه و، سا یان له نهزانی، یان له نابهرپرسیارهتییهوه دێ، چۆنکه هیچ شێوهزارێکی نووسینی کوردی، جارێ نهبووه به ستاندارد. نه ئهمهی که لهبهشێکی باشوور و رۆژههڵاتی کوردستاندا پێیدهنووسرێ و، به ههڵه به ''سۆرانی'' دهدرێته قهڵهم و، جاران پێیدهگوترا ''کوردیی پهتی'' و، نه ئهوهی که لهسهر بنچینهی شێوهزاری جزیر و بۆتانه و، بهشێک له کوردهکانی باکوور و رۆژاڤا و کۆنهسؤڤێت و بادینان و مووسڵ پێیدهنووسن و، به ههڵه به ''بادینانی'' نێودهبرێ، هیچیان ستاندارد نین. زمانی ستاندارد، بهو زمانه دهگوترێ، که چ لهباری رێزمان و چ لهباری دهنگناسی و چ لهباری رستهسازی و چ لهباری وشهناسی و چ لهباری رێنووسهوه، شێوهیهکی قاڵببهستووی وهرگرتبێ و، شێوای دهستکاری و ههرکهس بۆخۆیی نهبێ، که بهو زمانهش نووسرا، ههر بهو شێوهیه بنووسرێ. ئهمهش لهزمانهکانی نووسینی عهرهبی و ئینگلیزی و ئهڵمانی و گهلێک زمانی دیکهدا دهبینرێ و، لهههموو لایهکێشهوه پێڕهویی دهکرێ، خۆ ئهگهر گۆڕانێکیش بهپێویست زانرا، ئهوا لهڕێی ئهکادێمیای زمانهوانییهوه دهکرێ و، ئهوهش پاش لێکۆڵێنهوهیهکی درێژخایهن و کوور (قووڵ)، نهک بهبڕیاری حیزبهکان. ئهو حیزبانهی که به فهرمانێکی ''شاهانه''، ئاشبهتاڵیان به ''کۆڕی زانیاریی کوردستان'' کرد و، به فیفتی فیفتی پارتی و یهکێتیی، باریانکردهوه بهسهر ههردوو لایاندا. دیاره ئهم تایبهتکارانهی زمانی ستاندارد که باسکران، له ههردوو شێوهزاره کوردییهکهدا نین که بوونهته زمانی نووسین و بڵاوکردنهوه. ههر بۆ وێنه، وهرن تهماشای رۆژنامهکان و ئهو چاپکراوانه بکهن که بهو شێوهزاره دهنووسرێن که پێیدهگوترێ ''سۆرانی''، ئهوهته یهکێک دهنووسێ ''دهچم''، ئهوی دیکه دهنووسێ ''ئهچم''. یهکێک دهنووسێ ''بهسهریا کهوتم'' ئهوی دیکه دهنووسێ ''بهسهریدا کهوتم''. یهکێک دهنووسێ ''زهرهنگهر'' ئهوی دیکه دهنووسێ ''زێڕینگهر''. یهکێک دهنووسێ ''وهرگێڕدراو''، یهکێکی دی دهنووسێ ''وهرگێرڕاو''. یهکێک دهنووسێ: ''دهدهن'' ئهوی دی دهنووسێ ''ئهیهن''. ئهمه، لهشێوهزاری باکووریشدا که نێویانناوه ''بادینانی''، ههروایه وبگره لهمهی ''سۆرانی'' خراپتره. پێڕهوینهکردنی رێنووسێکی لهبار و جێگرتووش، ئهوهش دهردێکی دیکهیه و لهههموو کهس ئاشکرایه. ئێدی، زمانی ستانداردی چی؟
ئهوجا زمانی ستاندارد، هێندهک جار لهخۆیهوه و، بههۆی ههلومهرجێکی نێوخۆییهوه (کولتووری، ئاینی، بازرگانی، رامیاری .... هتد) دروستدهبێ و، هێندهک جاریش، شیوهزارێک لهلایهن دهسهڵاتدارانی دهوڵهتێکهوه دهکرێ بهزمانی دیوانی و، جاری واش ههیه، لهلایهن زانایان و نووسهران و هۆزانڤانان و هۆنهروهرانهوه لهسهر بنچینهی شێوهزارهکان و داهێنانهوه، لهسهرخۆ دروستدهکرێ و، لهڕێی پهروهردهی قوتابخانهکان و دهستگهی راگهیاندنی گشتییهوه، بهخاوهن دهکرێ و، بهره بهره شوێنی خۆی دهگرێ. ئهم رووداو و ههڵکهوتانه، لهبهختی شڕی کورد، بهسهر زمانی کوردی نههاتوون. ئهم باسهشم به تێروتهسهلی و بهزمانی ئینگلیزی، لهسهمینارێکدا لهژێرنێوی ''زمانی کوردی،لهزمانێکی دهڤۆکییهوه بۆ زمانی نووسین''، له کۆنفرانسێکی نێونهتهوهییدا پێشکێشکرد، لهلایهن زانستگهی سۆربۆنی (پاریس) هوه، که له 28/11/2003 دا بهسترا، لهژێر نێوی ''زمانی کوردی بهرهو ساڵی دوو ههزار''. ئهم سهمیناره له ئینگلیزییهوه، لهگهڵ سهمینارێکی دیکه که بهزمانی ئهڵمانی له ''جڤاتی کورد له بهرلین'' لهژێرنێوی ''کورد، مێژوو و کولتووریان'' له 19/09/1997 دا پێشکێشمکردووه، کراون به کوردی و به تیپی لاتینی و، لهلایهن بنکهی چاپهمهنیی ''ئاڤێستا'' وه له ئهستهمووڵ، لهیهک بهرگدا و له بههاری ئهمساڵدا بڵاوکراونهتهوه.
راسته، ئهم شێوهنووسینهی که بهههڵه نێویانناوه ''سۆرانی'' لهسهتهی رابوردووهوه، بهتایبهتیی لهپهنجاساڵی دواییدا، بهخزمهتی تاکهکهسی، تا ههندازهیهک پێشکهوتووه، بهڵام نهگهیشتووهته ئهوهی که بووبێته ستاندارد، تاکو بسهپێندرێ بهسهر 40 ملیۆن کهسدا، بهتایبهت، چۆنکه 20 ملیۆن کورد ههن، ناتوانن بهم رێنووسهی که ئهم ''سۆرانی'' یهی پێدهنووسرێ بخوێننهوه، بۆ ئهوهی بتوانن لهگهڵی رابێن وچێژی ئهو وێژه بهرزه بکهن که بهم شێوهزاره نووسراوه. ئێدی چۆن فێریبن؟ فێربوونی ئهو رێنووسهش بۆ خهڵکی باکوور لهم رۆژهدا، نهبوو نهکراوه.
هێژای گۆتنه، ههر پاش بڵاوبوونهوهی تکانامهی ئهو 53 کهسه که درابوو به کاربهدهستانی حکوومهتی ههولێر و سلێمانی و دهۆک و حیزبهکان، ژمارهیهک وتار لهو بارهیهوه بڵاوبوونهوه، که هێندێکیان بۆ پشتگیریی ئهو تکانامهیه بوو، که له بهشێکیاندا، تهنانهت سووکایهتیش بهخهڵکی بهرۆمهت و زهحمهتکێشی بادینان و باکووری کوردستانیش کرابوو، که ئهوهش دیاره سێرهی رۆشنبیری و پلهی نیشتمانپهروهریی ئهو کهسانه پێشاندهدا که خۆیان کردووه به دهمڕاستی کورد. لێرهدا نامهوێ ههموو ئهو قسه ناشرینانه بهێنمهوه پێش چاو، لێ هێنده دهبێژم، لهوتاریکی دوورودرێژدا، که له چهند ماڵپهڕێکدا بڵاوکرابووهوه، یهکێک، وهک مهلاکانی سهردهمی عوسمانی، که قسهکانی خۆیان بهمهبهست، بهوشهی عهرهبی دهئاخنی، ئهمیش، بێ چاوێنی بێ، پلار و توانجهکانی به گهلێک وشهی ئهوروپایی سواخ دابوو، وهک ''ئهرگیومهنت'' و ''مۆتیڤ'' و چی و چی و، خێراخێراش، قسهی هێندهک ئهوروپایی تێخستبوو، بۆ ئهوهی پێمان بسهلمێنێ که کوڕه باشهکه، خوێندهواریی ئهوروپایی ههیه و، سڵیشی لهوه نهکردبووهوه که ئهوانهی بیر له یهکێتیی زمانی کوردی دهکهنهوه و، زمانی کوردی بهیهک زمان دهزانن و، نهتهوهی کورد به یهک نهتهوه، به ''پان کوردیست'' نێوببا. که ئهم وشهی ''پان کوردیست'' ه، بۆ یهکهمینجار و، لهکۆتایی شهستهکانی سهتهی رابوردوودا، سیخوڕێکی ساواکی سهردهمی شای لێخراوی ئێران، بهنێوی خواستهمهنیی ''ماکان'' هوه، له نامیلکهیهکدا که بهزمانی فارسی دژی کورد نووسیبووی، لهژێر سهرنێوی ''افسانه خلقهای ایران'' (ئهفسانهی گهلانی ئێران)، ئهم وشهیهی بهکارهێنابوو لهدژی شههید ئهوڕهحمانی قاسملۆ، بۆ ئهوهی به مێشکی بۆشی خۆی بیسهلمێنێ که کورد گوایه نهتهوه نین، بهڵکو هۆزێکن وزمانهکهیان شێوهزارێکی فارسییه و، تهنانهت زاری ترکیی ئازهریشی بهشێوهزارێکی فارسی دابووه قهڵهم. کاکی ''ئهرگیومهنت'' بازی خۆشمان، دهبێ ئهوه بزانێ، که ئهم قسانهی وی، له عێراقچێتییهکی کاڵفامانه بهولاوه، هیچی دی ناگهیهنێ و، که قسهکانی هێندهک ئهوروپایی، بهڵام بێ بۆنه، دهخاته نووسینهکهیهوه، با بزانێ که چهند ساڵێک لهمهوبهر، بیر له چاکسازییهک کرایهوه لهڕێنووسی زمانی ئهڵمانیدا، بۆ ئهمه، جهرمانیستهکانی ئهڵمانیا و نهمسا و سویسرا و لۆکسهمبۆرگ و ئۆستهرالیا و خوارووی ئهفریکاش، چهند جار و چهند جار کۆبوونهوه و، ماوهیهکی زۆر وتووێژیان لهبارهوه کرد، ئهوهش لهسهر گۆڕێنێکی یهکجار کهم و، کهسیش پێینهگوتن ''پان جهرمانیست'' و، که بڕیارهکانیش بڵاوکرانهوه، هێندهک قوتابخانه پێی رازینهبوون، له ئهنجامدا، کێشهکه بهناچاری خرایه بهردهم دادگهی بهرزی ئهڵمانیا که، ماوهیهکی باش پێوهی خهریکبوو و، گوێی له راپۆرتی گهلێک پسپۆڕان گرت و، پاش دهستکاریکردن، ئهوجا بڕیاریدا لهسهری.
ههر لهو وتارانهشدا، که نووسهرهکانی، بیانهوێ و نهیانهوێ، قسهکانیان لهههستێکی عێراقچێتیی، یان ئیسلامچێتییهکی عهرهبانهوه دهرپهڕیوه، دوژمنایهتییهکی زۆر خهست بهرامبهر رێنووسی لاتینی پێشاندهدرێت و، نهزانانه ههوڵدهدرێت، وا پێشانبدرێت که، ئهمه لاساییهکی ئهتاترکییه. ههی قوڕ بهسهر کورد، که ئهمانه خوێندهوارهکانی بن. ئهم نهزانانه، ئاگایان له مێژووی رێنووسی کوردی نییه. رۆشنبیرانی کورد، ههر له پاش جهنگی جیهانیی یهکهمهوه و، ساڵانێک پێش ئهتاترک، بیریان لهڕێنووسی لاتینی کردووهتهوه. پێشهنگی ئهم کاره رهوانشادان محهممهد باشقه (باشهگه - که کوردێکی فهیلی رۆشنبیر بوو) و تۆفێق وههبی و ئهحمهد موختارجاف و جهمالی عیرفان و ئهحمهد بههجهت قهراخی و بهدرخانییهکان و دوکتۆر سهعیدی کوردستانی بوون (که ئهمی دواییان کوردێکی سنهییی گۆرانی و سهر به ئاینی دیانی بوو). بهڵام ئهوه بوو، داگیرکهرانی عهرهب له عێراقدا که عهرهبایهتی و ئیسلامهتییان کردووه به یهک شت و، وهک کوتهکیک بۆ لێدانی کورد بهکاریدهبهن، به ''ئهرگیومهنت'' ی ئیسلامچێتیی لهدژی وهستان و، رێیاننهداپێی. ئهمهیان وا و، ههڵبژاردنی ئهلفوبێی لاتینی، لهجیاتی ئهلفوبێی رۆژههڵاتی، بۆ نووسینی کوردی، لهبهر ئهوه نییه که کورد خۆی له عهرهب جیابکاتهوه، یان ئێدی نهتوانێ قورئان بخوێنێتهوه، وهک ئهمان دهبێژن. قورئان بهزمانی عهرهبییه و دیاره کورد تێیناگهن، لهبهر ئهوه دهبێ بکرێ بهکوردی و، به کوردی بخوێندرێتهوه و، به مێشکێکی کوردی، لێکبدرێتهوه. زمانی کوردیش، وهک زمانی عهرهبی و ههر زمانێکی دیکه، خوا ئهفراندوویهتی و هیچی له زمانهکانی دیکه کهمتر نییه. بێجگه لهوهش، ئهو ئهلفوبێیهی که پێیدهگوترێ ''ئهلفوبێی عهرهبی وئیسلامی''، نه ئهلفوبێی عهرهب بووه و نه هی ئیسلام. ئهلفوبێی عهرهبی، وهک له چل ساڵ لهمهوبهرهوه گوتوومه، لهبنهڕهتدا ئهلفوبێی ئارامیی جوولهکهکان بووه، پاشان به گۆڕانێکهوه بوو به ئهلفوبێی عارهبه بتپهرستهکان. لهمهش بترازێ، کاتێک گهلێک دهیهوێ، ئهلفوبێیهک بۆ زمانهکهی خۆی دیاریبکات، ناچێ له خۆشهویستی، یان لهڕکی کهس،ئهوکاره بکات. خۆ ئهگهر ئهوه بکات، ئهوه گهمژهیهتییه، وهک گهمژهیهتیی بهربهرهکانێی رێنووسی لاتینی بۆ زمانی کوردی، به ''ئهرگیومهنت'' ی بێ وهجانه. بۆ رێنووسی کوردی، دهبێ ئهلفوبێیهک ههڵبژێردرێ که فێربوونی سووک و هاسان بێ و، لهگهڵ دهنگناسی و رێزمانی زمانهکهدا باش بگونجێ و، خاڵ و چوکڵهی کهم بێ و، وێنهی دهنگهکانیشی، بهپێی شوێنیان لهوشهدا، نهگۆڕێ، یان زۆر کهم بگۆڕێ. واته : ف، ڤ، چ، ح، خ، ب، ت، ... هتد، ههر یهکهیان به چوار وێنه نهنووسرێن (لهسهرهتادا، لهنێوهڕاستدا، لهبنهتادا، بهتهنێ و ههر یهکه به جۆرێکی دی ...) ده ئهو ئهلفوبێ هاسانه گونجاوه بۆ زمانی کوردی، ئهلفوبێی لاتینییه، نهک ئارامی. بێجگه لهوهش، دهمێکه پێشنیازی ئهوهم کردووه، که له جیاتی C و S ی چوکڵه لهژێر، بۆ چ و ش، Ch و Sh بنووسرێ و واز له بزرۆکه (i) بهێنرێ و ئهو (i) یه له جیاتی (ی) بهکارببرێ له کاتێکدا که ێ بهدوو ee بنووسرێ. شایانی باسه، 20 ملوێن کوردی باکوور، نه ئهو بوارهیان ههیه و، نه ئهو ههلومهرجهیان بۆ رهخساوه، که بچن فێری ئهم تیپه رۆژههڵاتییه ببن، تا بتوانن نووسینهکانی خهڵکی باشوور و رۆژههڵات بخوێننهوه و شارهزای ببن. بهدڵنیاییشهوه دهبێژم، تا ئهلفوبێی کوردی، لهسهر بنچینهی رێنووسی لاتینی بیرازکراو، یهکنهخرێ، باسی نێزیککردنهوهی شێوهزارهکان لهیهک و زمانی ستاندارد، ههروهک دهوهن به ئاش وایه. مهبهستیشم لهمه، ئهوه نییه که دهستبهجێ ماڵئاوایی لهم ئهلفوبێ رۆژههڵاتییه بکهین، بهڵکو دهڵێم، شانبهشانی ئهوه، ئهلفوبێی لاتینیی چاککراو (دهستکاریکراو و بیرازکراو) بهێنینه کایه و پێی بنووسین.
لهبهر ئهوه، سهپاندنی شێوهنووسینێک وهک ستاندارد، لهکاتی ئێستهدا و، بهتایبهتی، که گهلێک کاری چارهنووسساز ههن چاوهڕوانی راپهڕاندنن، وهک: کێشهی کهرکووک و نێوچه داگیرکراوهکانی دیکه و، پشتگیریی خهباتی نهتهوهی کورد له رۆژههڵات و باکوور و رۆژاڤای کوردستان و، بهدهنگهوههاتنی داخوازییهڕهواکانی خهڵکی ههرێمی باشوور لهدژی گهندهڵیی بهڕێوهبهرێتی و، ههوڵدان بۆ ناساندنی ئهنفال و چهکی کیمیایی به گهلکوژیی له کورد و، دهستنیشانکردنی ههڵوێستی کورد بهرامبهر پهیماننامهی زێرهڤانی، که ئهمریکا دهیهوێ لهگهڵ عێراق بیبهستێ و، بهرگریی بۆمبارانکردنی سنوورهکانی باشووری کوردستان لهلایهن رژێمی ترک و فارسهوه و، بهربهرهکانێی رهشهکوژی له ژنان و .. هتد، ئهوا، خهریککردنی خهڵک بهکێشهی زمانی ستانداردهوه، بێئهوهی هیچ ئامادهکارییهک کرابێ بۆی، لهزیان بهولاوه، هیچ ئهنجامێکی دیکهی نابێ. خۆ ئهگهر کورد ههموویان، ههر له عێراقدا بوونایه، یان ههر ههموویان له عێراق و ئێراندا بوونایه، دهکرا ئهم شێوهنووسینه، به هێندهک چاکسازییهوه، بکرێ بهزمانی ستاندارد. ئهگهرچی شێوهزاری دیکهش ههن لهم دوو وڵاته، بهڵام رێنووس لهههر دوولا یهکه و، ماوهیهکی زۆریشه ئهم شێوهنووسینه، له ههردوو لادا بهکار دهبرێ.خۆ ئهگهر بهاتایه و کورد ههموویان، لهسنووری یهک دهوڵهتدا بژیانایه و، ههموو شارهزای یهک ئهلفوبێ و رێنووس بوونایه و، شێوهزارێکیان، زمانی زانست وتهکنیک و هونهر و وێژه بوایه، ئهوانی دیکهش دهڤۆکی (سهرنج: دهڤۆکی وشهیهکی دیکهیه بۆ دهمۆکی دهڤ/دهم ه) بوونایه، ئهوا ئهو دهمهش ههردهکرا، ئهو شێوهزاره بکرێته زمانی دیوانی. بهڵام کورد نهتهوهیهکی بێ دهولهتی دابهشکراوه و، سنووری پارچهکانی وڵاتهکهی به تانک و تۆپ و لهشکر گیراوه و، دهسهلاتی ههرێمی ''سێ باژێڕیش''، نامهخوا، لهو سێ شاره تێپهڕ ناکات و، حهڤدهساڵیشه هیچ ئاوڕێک لهزمانی کوردی نهدراوهتهوه و، پێنج ساڵیشه له کهرکووکدا، دوو جۆره پهرتۆک و، دوو جۆر پهروهرده پێڕهودهکرێن و، حیزبحیزبێنه و بنهماڵهپهرستی، دۆکهی کوردی بهتهواوی ترش کردووه. ئێدی ئهم داخوازییه بێسهروبهره که، بهرهوڕووی دهسهڵاتی ههرێم کراوهتهوه، تا فهرمانی بۆ دهربکات، له خهیاڵی خاو بهولاوه چیدیکه نییه و، خۆ ئهگهر بکرێ، ئهوا دهبێ کورد خۆی بهدهستی خۆی، سنووری زمانهکهی و وڵاتهکهی تهسک بکاتهوه، ئهو دهمه زمانی کوردی بهرهو ''دووزمانی'' و ''چهندزمانی'' یش دهچێ.
راستییهکهی، ئهگهر بێتو، ئهو شێوهزارهی که نیویانناوه ''سۆرانی''، بهم ئهلفوبێیهی ئێستهی و بێ بهکارگرتنی ئهلفوبێی لاتینی بیرازکراو و، بهبێ یارمهتی شارهزایانی ههموو شێوهزار و بنزارهکان، بسهپێندرێ بهسهر ههرێم و کورددا و، پشت بکرێته ههموو کوردهکانی باکوور ورۆژاڤا، ئهو دهمه دهبێ رژێمی ترک وسووریا زۆر سوپاسی ئهوانه بکهن که بوونهته هۆی ئهم کاره دزێوه و، پشتیان کردووهته هاونهتهوهکانی خۆیان له باکوور و ئهنادۆڵ و رۆژاڤا و، کهوتوونهته براکوژیی زمانی.
کاتی خۆی، ستالینی تێرۆریست و ئهنفال له کوردکهر، لهبهر خاتری رژێمی ترک، ئهلفوبێی رووسیی سهپاند بهسهر کوردهکانی کوردستانی سۆردا و، نهیهێشت به ئهلفوبێی لاتینی بنووسن، نهبا کوردهکانی باکوور، سووت له بهرههمی کوردهکانی بندهستی سۆڤێت ببینن. ئهم 53 کهسهش، ئێدی بزانن، یان نهزانن، ههر بهو رێیهدا ههنگاو دهنێن که ستالین نهخشهی کێشابۆی. خۆ ئهگهر جهلادهت بهدرخان که ئێسته کۆنه دهروێشهکانی ستالین دهڵێن ''سیخوڕ'' بووه، ئهو ئهلفوبێ لاتینییهی دانههێنایه و، زمانی کوردی به تیپی ئارامی دهستکاریکراو بنووسیایه، ئهوا ئهمڕۆ کوردهکانی باکوور، بێ نووسین و بێ خوێندهواریی کوردی دهمانهوه. لهبهر ئهوه، لێرهشدا رووی گلهیی و گازندهم له مرۆڤه دڵسۆژهکانیانه، چۆنکه ئهوانی دی، وهک فارسهکان دهبێژن ''معلوم الحال'' ن، ئهی باشه، ئهمانه نهبوون که خهریکی ئهوهبوون، مارشی کوردستان و ئاڵای کوردستان بگۆڕن؟ ئهی لهو رۆژانهدا، له حهفتهنامهی ''میدیا'' دا، پێشبینی ئهوهمنهکرد که سهرهش دێته سهر زمان و نهمنووسی: ''ههرهسهێنانیش بهکۆشکی داڕووخاوی زمانی کوردی، که به رێکهوت چهند کۆڵهکه و نێرگهیهکی لهجێی خۆیدا ماون، بۆ ئهمهش ''خوا کهریمه .... هتد'' (وتاری ''زیندووکوژی مردوو پهرست'' ''میدیا'' ژ 238، رێکهوتی 2/5/2006) .
زمانی کوردی، ههر کرمانجیی باکوور و ناڤینی نییه، بهڵکو شێوهزارهکانی گۆرانی – کرمانجکی (زازایی) و کرمانجیی باشوور و لۆڕی (فهیلی و کهڵهوڕی و ... هتد) و گهلیک بنزاری ههیه که، ههموویان سهرمایهی ئهم نهتهوهیهن و، دهبێ ههموویان تۆماربکرێن و سووت وهربگیرێ لێیان بۆ هێنانه بوونی زمانی ستاندارد. له پهرتۆکی ''وشهنامهکی ئێتیمۆلۆژیای زمانی کوردی'' دا که له 2007 هوه له ماڵپهڕهکانی ''کوردبوون'' و ''کۆنگرهی نیشتمانیی کوردستان'' و ''میدیا'' و ''پهرتۆکخانهی کوردی'' دا ههیه، پێشنیازی دانانی ئینسیکلۆپیدیایهکی زمانی کوردیم کردووه که، لهڕێی ئینتهرنێتهوه بکرێ و، ههموو شێوهزار و بنزارهکان بگرێته خۆی و، ههموو نهتهوهی کورد له دروستکردنیدا بهشداربێ. بێجگه لهوهش، دهبێ لهههموو قوتابخانه سهرهتایی و نێوهندی و دوانێوهندییهکانی ئهو شوێنانهدا که بهدهست کوردهوهن، زمانی کوردی، ههموو رۆژێک، بهلانی کهمهوه، دوو دهمژمێر بخوێندرێ و ئهو پهرتۆکانهی که ئاماده دهکرێن، دهبێ ههموو شێوهزارهکان، بهڕێزمان و وشهناسییهوه، بهشێوهیهکی بهراوردکراوانه و پلهپله، فێری قوتابیان بکهن. ئهوجا که زمانی ستاندارد، زانایانه و لهسهرخۆ و، به رهچاوگرتنی لایهنه رهسهنهکانی ههموو شێوهزار و بنزارهکان و، لهسهر بنچینهی رێزمانێکی یهکگرتوو، دروستکرا، که ئهم دهستپێشکهرییه دهبێ له باشووری کوردستانهوه سهرههڵبدات، ئهو دهمه دهبێ لهههموو قوتابخانهکاندا بخوێندرێ و پهرتۆکهکان بهو زمانه بنووسرێنهوه، بهڵام مامۆستاکان کهڵک لهشێوهزاری ئهو شوێنانه وهربگرن که وانهی تێدا دهڵێنهوه و، بهو شێوهزارانه، بابهتهکان له قوتابییهکان بگهیهنن، ههتا زمانه ستانداردهکه بهتهواویی جێی خۆی لهنێو کۆمهڵگهکهدا دهگرێ. بۆ ئهمهش دهبێ مامۆستاکان بهر لهوه، بههۆی کۆرسی تایبهتییهوه بۆ ئهم کاره ئاماده کرابن. کورت و کرمانجی; سهپاندنی ئهم شێوهنووسینهی کرمانجیی ناڤین، لهم کاتهدا و بهم شێوهیهی ئێستهیی و، بهم رێنووسهی ئێستا، چهند کارێکی دزێوه، ئهوا پێڕهویکردنی ''جووت ستاندارد'' یش، ژههرێکه بۆ نهتهوهی کورد، دهبێ خۆمان لهههردووکیان بپارێزین.
چینی هورده بۆرژوای خوێندهواری کورد ، ئهمه پهنجاساڵ پتره، وانهی دوژمنایهتیی نێوخۆیی و حیزبحیزبێنه و نێوچهگهرێتی دهدا بهگوێی کوردی بهشخوراو دا، ئهوه بوو کوردی گهیانده شهڕی براکوژی، که لهڕاستیدا کوردکوژی بوو (وهک کاک مهسعوود بارزانی، چهند رۆژێک لهمهوبهر، راستهوخۆ دانی پێدانا، ئهگهرچی، بهداخهوه، ئاماده نهبوو، بهرپرسیارێتییهکهی بگرێته ئهستۆ) ئهو شهڕه چهپهڵه، ههزاران کوردی بێ گیان کرد و، گهلێک دهرفهتی لهدهست کورد دا، که جارهکی دی ناگهڕێنهوه. ئێستهش بهتهمایه، لهو براکوژییه گیانییهوه، بکهوێته ههڵگیرساندنی ئاگری شهڕی براکوژیی زمانی، بهڵام با دڵنیا بێ که رێی پێنادرێ و، ئهو دهسته چیلکهیهی که ئامادهی کردووه بۆ کردنهوهی ئهم ئاگره، ههر خۆی دهسووتێ پێی و تفونهحلهتی رۆژگاریشی بهردهکهوێ.
کێشهی زمانی کوردی کێشهیهکی نهتهوهییه، نهک نێوچهیی و حیزبی به تێکۆشینێکی زانستانه و، هۆشیارییهکی رۆشنبیرانه و گیانێکی نهتهوهیی و دهسهڵاتێکی نهتهوهیی چارهسهر دهکرێ، ئهمهش له ههلومهرجێکی لهباردا، نهک لهڕۆژی ئهمڕۆ و، لهم بارودۆخهی نهۆدا که کوردی کوڵۆڵی تێکهوتووه.
Le pénawí zimaní núsíní standardí Kurdí
Le pénawí zimaní núsíní standardí Kurdí (le Herémí Kurdistaní Fídiral da)
Dr Azad 'Usman
Hebúní zimaní standardí Kurdí, wate shéweyekí núsíní hawbeshí Kurdí péwístiyekí yekjar giringe: bo parastiní zimaní Kurdí u geshekirdiní, bo péshkewtiní roshinbírí neteweyí u, bo pitewkirdiní yekiyetí Kurdan u, bo be héztir kirdiní péwendí mirovayetí néwan hemu xelkí Kurdistan u bo serxstiní dozí reway Kurd؛ cunke zimaní standard bincíney hoshiyarí neteweyí durust u car céwey yekgirtiní neteweyí stiratíjí u giringtirín pirdí péwendí néwan Kurd u keme neteweiyekaní Kurdistan - wate Turkman u Killdan u Ashurí u Ermen – u merjí bineretí kiyaní neteweyí serbexoy ayndeye.
Bellam bedaxewe ta ésta bar u doxí péwíst bo bedíhénaní zimaní standardí Kurdí bo gisht Kurdan le seranserí Kurdistan lebar nebwe u niye. Wate le rojhgarí emro da zimaní standardí Kurdí bo her car parcey Kurdistan bedí nahét, cunke Kurdistan welatékí serbexo u yekgirtú niye u. le ber ewey le enjamí sedan salleyí parceparce kirdiní Kurdistan u cewsandinewey netewey Kurd le layen destelatdaraní gelaní serdestí dirawsé zarekaní zimaní Kurdí le yek dúr kewtunetewe. Boye debét ésta le herémí Kurdistaní azad da destpébikeyn, cunke hel u merj lewé da ta radeyekí zor gunjawn. Her weha búní shéweyekí hawbeshí Kurdí le herémí Kurdistan binaxey jébejékirdiní befermí (resmí) kirdiní zimaní Kurdiye le 'Iraqí fédirral (be péy destúrí hemísheyí 'Iraq).
Hercende pitir le carde salle (le beharí 1991 ewe) parceyekí gewrey Kurdistaní Bashúr "Kurdistaní 'Iraq" azade u, "Korrí Zaniyarí Kurdísh cend salléke be fermí le Hewlér damezrawe, bellam leber ew hoyey le serewe bas kira afrandiní zimaní standardí Kurdí léresh sexte, boye héshta léresh dú zar (diyalékt), wate Soraní (binzarí Silémaní) u kirmanjí (binzarí Badíní) bo núsín u xwéndin u rageyandin – be kemukurtiyekí zorewe le hemú rúyekí ziman da, wek zimaní hatocokirdiní zaniyarí (lingwa franja) be kar dehénirén. Be ray min debét be rashkawane dan bewedabinéyín, kewa zimaní standardí Kurdí natwanirét le tékelawkirdiní tewawí herdú diyaléktí Soraní u Kirmanjí dabhénirét, cunke le buwarí réziman zor le yekdí dúrkewtúnetewe (bo zaníní pitir lem bareyewe birwane kitébekey mamosta Qenat u mamosta Jemal, herweha koshishekey mamosta Jemal sereta u sercaweyekí yekjar giringe lem régeye da). Jige lemesh hengawí bercaw bo shéweyekí hawbesh yan péshxistiní herdú zareke u leyekdí nizík kirdineweyan le layen "Korí Zaniyarí Kurdí" Hewlér bedí nakirén, boye péwíste Kor lem bareyewe karígerbikirét.
Ashkiraye, ke nebúní shéweyekí núsíní hawbeshí Kurdí kelénékí zor gewreye u péwíste hercí zúwe - pésh ewey zor direng bét - care bikirét؛ pésh ewey túshí car zimaní núsín u akame selbiyekaní bibín, wate pésh ewey bira u xushkaní Feylí u Hewramísh zarí taybetí xoyan bo em mebeste – le jiyatí zimaní standard yan shéweyekí hawbesh – be kar bihénin u zarekaní Kurdí pitir le yekdí dúr kewnewe u, taweku cídíke neyaraní gelekeman – le rízí gelaní serdest – u tuwéjheraní biyaní be ashkira u beriztir hawar neken yan nenúsn "Kurdekan pénj zimaniyan heye".
Eger Kurdistan serbexo u yekgirtú buwaye yan parcekaní díkesh wek Kurdistaní Bashúr ta radeyekí zor azad búban, dekira bo dahénaní zimaní standardí Kurdí diyaléktí Bakúr (zarí Kirmanjí) bikiréte bincíne, cunke réziman lew zare da resentir mawetewe (betaybetí le buwarí nér u mé u jénaw u sercawey kirdar da), wate zimaní netewe dirawséiyekan kemtir kariyanté kirdwe. Herweha le barey fonetíkewe muzíkítire ( leber manewey dengekaní (v) u (jh). Bellam ne Kurdistan serbexoye u ne ew hel u merjey henuke le Bashúr da hatúnete kayewe le parcekaní díkey Kurdistan da hen. Ke wate dahénaní zimaní standardí Kurdí bo hemú Kurdan (le her car parcey Kurdistan u le derewey wulat) hel u merjí lebarí gereke u ésta jébejé nakirét.
Boye debét riyalíst (waqí'í) bín, wate debét kesaní shareza lem buware da (pispor u lézananí ziman) le Kurdistaní azadewe u, le carcéwey ínstítutékí zanstí diyarkiraw da, be palpishtí (me'newí) tewawí hikumetí nwèy (íitílafí) Herémí Kurdistan – ke hemú netewey kurd pash sallék le helbijhardiní perlemaní nwé be sebirí eyúbewe cawerwaní damezrandiní deken - koshishí bercaw biken: le pénaw bedíhénaní shéweyekí núsíní hawbeshí Kurdí (fermí) le 'Iraq da؛ nek teniya bo Herémí Kurdistaní fèdèral, belkú bo hemú Kurdan le gisht herémekaní díkey 'Iraqísh da؛ bo yekxistiní shéwey núsíní Kurdí le tékray Herémí Kurdistan u bo jébejé kirdiní befermíkirdiní zimaní Kurdí le 'Iraq - be gwérey destúrí hemísheyí 'Iraq – be rék u pékí.
Bellam, cunke zimaní núsíní hawbeshí Kurdí bo Herémí Kurdistaní azad u hemu Kurdaní 'Iraq nakirét le tékelawkirdiní tewawí herdú diyalékt, ke ésta shan be shaní yekdí bekardehénrén, dabhénrét, teniya yek régaman lebere: ewísh kirdiní (dananí) diyaléktékiyane be bincíney zimaní núsíní hawbeshí Kurdí bo newey her car diyalékt (Soraní, Badíní, Feylí u Hewramí). Lére da diyare ke wa diyaléktí Soraní (diyaléktí Kurdaní zorbey parézgakaní Silémaní u Kerkuk u Hewlér) ziyatir bo em mebeste degunjét, cunke le nawceyekí gewretir u le layen xellkékí zortir u le méjhtire be kar dehénrét u le diyaléktí Feylí u diyaléktí Hewramí (yan Goraní: wate zarí léduwaní Hewramí u Kakeyí u zorbey shebek) nizíktir e. Bellam debét em kare pash péshxistin u firawan kirdiní shéwey núsíní Soraní ésta bét, be súd wergirtin le gisht diyaléktekaní díkey zimaní Kurdí (be Zazayíshewe). Bo em mebestesh cend tébíniyek dexeme ber cawí zimanewanan u Kurdízananí héjha u arastey berpirsaní Korí Zaniyarí Kurdí le Hewlér dekem, bo ewey bibéte hewéní giftugoyekí cirr u pirr bo pirojhey (zimaní núsíní hawbeshí Kurdí le Kurdistaní azad da):
1. Kirdarí ésta (ranebirdú) yan dahat le bineceke da be típí (d) destpédekat؛ bonimúne: dezanim, detuwanim, decim, dekem, dekirín, dexwénétewe nek ezanim, etwanim, ecim, ekem, ekirín, exwénétewe ... htd – le binzarí Silémaní típí (d) kewtúwe؛ bo berawirdkirdin sern jbidene zarí Kirmanjí u zorbey binzarekaní Soraní؛ le binzarekaní shéwey "Soraní" (ew diyaléktey Kurdaní nawerastí Kurdistan péy deaxfin) binzarí Mukriyaní (Mukrí) resentir wate durusttir mawetewe, way be cak dezanim ke wa wek péwerí berawrdkirdinewe le dahénaní zimaní hawbesh da be karbhét.
2. Kirdarí ésta yan dahat bo kesí séyem yan kirdarí barí nezanraw le zarí Soraní hendék jar típék (t) yan dú típí kewtún: (hé) u (té), bo nimúne: denúsirét ew dé, bekar dé, be kar déniré / durusttir u bo nizíkbúnewe le zarí Kirmanjí, wa cake awa bét: ew dehét, be kar dehét, be kar dehénirét, cunke sercawey kirdarekanísh (hatin) u (bekarhénan) in.
3. Jénawekaní doxí xawení: wa cake bo em mebeste wek hendék binzarekaní Soraní u bo nizíkbúnewe le zarí Kirmanjí, em jénawane be kar bihénrén, bo nimúne bigutirét: kitébí min, pénúsí to, mallí wí, willatí me, karí we.
4. Le barey pashgirí tir: wa cake wek zorbey binzarekaní Soraní tenya bo doxí nadiyarí sífet (adjhejtive) be kar bihét, bo nimúne: zortir, kemtir, juwantir, gewretir ... htd؛ wate wek binzarí Silémaní bemebestí (another)ísh bekarnehét wek sharékítir, kesékítir, jarékítir, ítir: bo em mebeste wa cake, kewa wek zorbey binzarekaní Soraní u bo nizíkbúnewe le zarí Kirmanjí – wek mamosta Jemal Nebezísh le kitébí nawbirawí da péshniyar dekat – awelnawí (dí) be kar bihénrét, wate sharékí dí, kesékí dí, jarékí dí, ídí ... htd.
5. Shéwaní wata leber jégorkéy jénawí péwenúsaw: hendék jar le zarí Soraní da degutirét namem bo núsít yan namet bo núsím le batí namem bot (bo to) núsí yan namet bom (bo min) núsí. Shéwey duwem réktir u durusttire, bo rúnkirdinewey ziyatir lem bareyewe birwane l 33- 34 í sercawe nawbirrawekey mamosta Jemal Nebez.
6. Típékí goraw le hendék peyv: le binzarí Silémaní da hendék jar típí (f) kirawete (u) wek newit le batí neft. Wa cake lem doxe da típí (f) be kar bihét cunke resene (binecekeye) u bo nizíkbúnewe le zarí Kirmanjí u hendék binzarí Soraní, wate: neft, eshkeft, mizgeft, shiftí le batí newit, eshkewit, mizgewit, shutí ... htd.
7. Sífet yan pashgirí nawí kara u berkar: wa cake wekú hendék binzarí Soraní u zarí Kirmanjí (í yan í) bét, bo nimúne: guwastinewey zindí, kabiray mirdí yan pekkewtí, xwénerí tégeyshtí, otombélí firoshray, séwí xuray, kitébekem birdiye, filan kirayte yan búyte beréweber, núsíneke stiraytewe le batí zindú, mirdú, pekkewtú, tégeyshtú, firoshraw, xuraw, birdúwe, kirawete, búwete, sirawetewe ... htd. be ray mamosta Jemal Nebez lem biware da wata le doxékí taybet da rún niye, bo nimúne le shéwey (xuray): aya mebest eweye to xuray yan tishték xura, be bocúní min wata lem doxe be péy riste beder dekewét, cunke xuray le doxí yekem da kirdarí rabirdúwe u be rew rúy ew kese dekirétewe ke le gelída dedwèyt yan le pash jénaw dét (xuray yan to xuray), bellam le doxí duwem peyveke be tenya be kar nahét (séwí xuray, séwe xurayeke), bem jore watakey le sayey nawí pésh xoy rún debétewe.
8. Pashgirí nawí yekaní (tak): wa cake wek zarí Kirmanjí u hendék le binzarekaní Soraní bét, wek: jhinek, gullek, férgeyek, cayek lebatí jhinék, gullék, férgeyék, cayék ... htd.
9. Le biwarí genjíney peyv (wúshe) u hawatawe (synonym), debét kelk le hemú zar u binzarekan werbigírét, bo nimúne: kidú, kúleke, kundir / coleke, pasarí, cícik / hewall, dengúbas, núce, bellam lebartirínyan bo shéwey núsíní hawbesh bicespéndrét.
10. Le biwarí binecekey peyv péwíste típe kewtúwekan bigerénewe, be taybetí típí (d) ke le binzarí Silémaní u zarí Kirmanjí da le zor wúshe u kirdar da kewtún, bo nimúne: degutrét minall, bexa, émewe, enúsim, cít bemé le batí mindal, bexdad, démewe, denúsim, cit bidemé le binzarí Silémaní / yan sar, zer, pir, kirin, mirin le jiyatí sard, zerd, pird, kirdin, mirdin le zarí Kirmanjí. herweha típí (g) u (t) í kewtú péwíste bigerénewe: wate gutin nek witin, tisht nek shit, dehét yan dét nek dé, dekirét nek ekiré, bixwéndirét nek bixwénré ... htd.
11. Her peyvék yan zaraweyek le shéwey núsíní éstay Soraní da nebét debét le diyaléktekaní yan le binzarekaní díke werbigírét, bo nimúne, nawí jemekaní xuwardin le Kirmanjí da hen: tésht (jemí sibeynan), firavín (jemí níwero) u shív (jemí éwaran).
12. Le biwarí jégirtinewey wúshey biyaní: her peyvékí biyaní Kurdiyekey le zarékí yan bin zarékí díke da hebét, debét peyve Kurdiyeke jégay bigirétewe, bo nimúnh: zér u loke le batí altún u pemo í Turkí, arú le jiyatí xiyar í 'Erebí (eger wúshey xiyar 'Erebí bét), werzish le batí sport í ínglízí ... htd.
13. Ew wúshe u zarawaney be shashí (helle) be kar dehénrén yan hénrawnete naw zimaní Kurdí péwíste ras bikirénewe, bo nimúne: típ (herif) rasttire le pít – renge le (type)í ínglíziyewe hatbét, tím (feríq) rasttire le típ - cunke le (team)í ínglíziyewe wergírawe.
14. Le biwarí fonetík dekirét dú jor deng bo típékí wúsheyek be kar bihét: bo nimúne binúsrét aw yan naw, bellam bikirét be av yan nav ísh bixwéndrétewe. (Em desture le zimaní Elmaní da racaw dekirét, bo nimúne denúsrét véníg (wenig) wate (kem), kecí dwa típ be (g) yan (sh) dengdedrét: wate be véníg yan vénísh dexwéndrétewe.
15. Dengí típí (k) yan (g): wa cake hemíshe sade bét, wate eger bikewéte pésh típékí dengdaríshewe negorét u wek (c)í yan (j)í qelewí lénehét, bo nimúne ké, kék, giya, gésk ... htd.
16. Nakirdiní kirdarí ferman: wa cake bo em shéweye péshgirí (ne) be kar bihénrét, wate: neke nek meke, nenúse nek menúse, nexo nek mexo ... htd, bo nizíkbúnewey zarekan u cunke (ne) amrazí na (nefí) kirdine nek (me).
17. Reng: be mebestí le yekdí nizíkbúnewe u hawbeshí wa cake le zimaní núsíní hawbesh da nawí hemú rengekan beyek shéwe bin, wate: sor, sipí, zerd, kesk, resh, shín, mor, pembe, narnjí, qaweyí, xakí.
18. Jhimare: le shéwey núsíní hawbesh da, way be bash dezanim ke wa bem shéweye bin: car, heft, yazde, duwazde, sézde, carde, pazde, shazde, hefde, heshde, nozde, shest, hefta, heshta, sed ... htd.
herweha: yekem, duwem, séyem, carem, heftem, deyem, yazdem, cardem, hefdem, heshdem, bístem, penjayem, shestem, heftayem, heshtayem, newetem, sedem ... htd.
19. Rénús: wa cake sífet u naw u kirdare pékhatú (murekeb)ekan pékewe binúsrén, bo nimúne: xérxuwaz, sersor, békes, serpishik, goraníbéjh, hunermend, péxwardin, léwergirtin, derbedrekirdin, hoshiyarkirnewe, téruwanín, péwenúsandin, serlédercún, cawpékewtin ... htd.
bellam péshgir u pashgirí bernaw, wek le ... da, wa cake be juda binusrén (bihéne núsín), bo nimúne: le kurdistan da, le sedey bístem da ... htd.
20. Elifbé: be ray min wa bashe le férgey seretayiyewe destbikirét be bekarhénaní elfbéyí Latíní le tek elfbéyí 'Erebí, wate dersí Kurdí (hemúy yan beshékí) le polí séyem yan caremewe tenya be elfbéyí Latíní bixwéndrét. Bo em mebestesh wa cake elfbéyekey Jeladet Bedrxan be destkariyekí kemewe bekarbihénirét.
Pashnús
- Shayení base ke zarawey "Kirmanj" le hemú beshekaní Kurdistan bekardét: le bakur u rojhaway Kurdistan da Kurd u Kirmanj wek yek (beheman wata) bekardehénrén, le nawerastí Kurdistan zarawey Kirmanj be manay xélekí bekardét, bo nimúne le sharí Hewlér be xelkí Deshté u Xoshnawetí dellén Kirmanj. Le deverí Mukiryan xéll be dú besh dadenrét: Begzade u Kirmanj. Beherhal herdú peyví Kurd u Kirmanj hawmanan. Hercende Kirmanj (í Serú u Xuwarú yan Jhúrú u Nawerast) le layen zor núser u zimaninas bo nawnaní diyaléktí bakur u diyaléktí nawerast bekardehénrén (birrwane Jemal Nebez, zimaní yekgirtúy Kurdí, bambérg 1976, l22؛ herweha Qanaté Kurdo, Zimané Kurdi Réziman 1981, l6), bellam be shéweyekí gishtí zarí bakúr be Kirmanjí nawbangí derkirdúwe (le Kurdistaní bashúr be Badíní) u zarí nawerastísh be Soraní denasrét.
- Birrwane: lapere 4í, kitébí (Nader Entessar, Kurdish Ethnonatonalism, Boulder 1992)
Sercawe: KRG.org, 14:22:26 04/01/2006
Tébíní KAL: Egercí em núsiney serewe hendék helley bercawí tédaye, wekú tékell kirdini watey 'deng' u 'pít=típ' wek le xallí 15 da debindré, bellam bo agadarí hogiraní péshxistiní bas u léduwaní zimaní, núsínekeman hénaye ser shéwey Latíní u lére da péshkéshí dekeyn.
له پێناوی زمانی نووسینی ستانداردی کوردی
له پێناوی زمانی نووسینی ستانداردی کوردی (له ههرێمی کوردستانی فیدرال دا)
دکتۆر ئازاد عوسمان
ههبوونی زمانی ستانداردی کوردی، واته شێوهیهکی نووسینی هاوبهشی کوردی پێویستییهکی یهکجار گرنگه: بۆ پاراستنی زمانی کوردی و گهشهکردنی، بۆ پێشکهوتنی رۆشنبیریی نهتهوهیی و، بۆ پتهوکردنی یهکیهتی کوردان و، بۆ بههێزترکردنی پێوهندی مرۆڤایهتی نێوان ههمو خهلکی کوردستان و بۆ سهرخستنی دۆزی رهوای کورد؛ چونکه زمانی ستاندارد بنچینهی هۆشیاریی نهتهوهیی دروست و چار چێوهی یهکگرتنی نهتهوهیی ستراتیجی و گرنگترین پردی پێوهندی نێوان کورد و کهمه نهتهوهییهکانی کوردستان - واته تورکمان و کلدان و ئاشوری و ئهرمهن – و مهرجی بنهرهتیی کیانی نهتهوهیی سهربهخۆی ئایندهیه.
بهڵام بهداخهوه تا ئێستا بار ودۆخی پێویست بۆ بهدیهێنانی زمانی ستانداردی کوردی بۆ گشت کوردان لهسهرانسهری کوردستان لهبار نهبوه و نیه. واته له رۆژگاری ئهمرۆ دا زمانی ستانداردی کوردی بۆ ههر چار پارچهی کوردستان بهدیناهێت، چونکه کوردستان وهلاتێکی سهربهخۆ و یهکگرتوو نییه و. لهبهرئهوهی له ئهنجامی سهدان ساڵهیی پارچهپارچهکردنی کوردستان و چهوساندنهوهی نهتهوهی کورد له لایهن دهستهڵاتدارانی گهلانی سهردهستی دراوسێ زارهکانی زمانی کوردی لهیهک دوورکهتونهتهوه. بۆیه دهبێت ئێستا له ههرێمی کوردستانی ئازاد دا دهستپێبکهین، چونکه ههڵ و مهرج لهوێ دا تا ڕادهیهکی زۆر گونجاون. ههروهها بوونی شێوهیهکی هاوبهشی کوردی له ههرێمی کوردستان بناخهی جێبهجێکردنی بهفهرمیی (رهسمیی)کردنی زمانی کوردییه له عیراقی فیدرال (به پێی دهستووری ههمیشهیی عیراق).
ههرچهنده پتر له چارده ساڵه (له بههاری 1991 هوه) پارچهیهکی گهورهی کوردستانی باشوور "کوردستانی عیراق" ئازاده و، "کۆڕی زانیاریی کوردی"ش چهند سالێکه به فهرمیی له ههولێر دامهزراوه، بهڵام لهبهر ئهو هۆیهی له سهرهوه باسکرا ئافراندنی زمانی ستانداردی کوردی لێرهش سهخته، بۆیه هێشتا لێرهش دوو زار (دیالێکت)، واته سۆرانی (بنزاری سلێمانی) و کرمانجی (بنزاری بادینی) بۆ نووسین و خوێندن و راگهیاندن – به کهموکورتییهکی زۆرهوه له ههمو رووێکی زمان دا، وهک زمانی هاتۆچۆکردنی زانیاریی (lingua franca) بهکاردههێنرێن. به ڕای من دهبێت به ڕاشکاوانه دانبهوهدابنێین، کهوا زمانی ستانداردی کوردی ناتوانرێت له تێکهڵاوکردنی تهواوی ههردوو دیالێکتی سۆرانی و کرمانجی دابهێنرێت، چونکه له بواری ڕێزمان زۆر لهیهکدی دوورکهوتوونهتهوه (بۆ زانینی پتر لهم بارهیهوه بڕوانه کتێبهکهی مامۆستا قهنات و مامۆستا جهمال، ههروهها کۆششهکهی مامۆستا جهمال سهرهتا و سهرچاوهیهکی یهکجار گرنگه لهم ڕێگهیه دا). جگه لهمهش ههنگاوی بهرچاو بۆ شێوهیهکی هاوبهش یان پێشخستنی ههردوو زارهکه و لهیهکدی نزیککردنهوهیان له لایهن "کۆری زانیاریی کوردی" ههولێر بهدیناکرێن، بۆیه پێویسته کۆڕ لهم بارهیهوه کاریگهربکرێت.
ئاشکرایه، که نهبوونی شێوهیهکی نووسینی هاوبهشی کوردی کهلێنێکی زۆر گهورهیه و پێویسته ههرچی زووه - پێش ئهوهی زۆر درهنگ بێت - چاره بکرێت؛ پێش ئهوهی تووشی چار زمانی نووسین و ئاکامه سلبییهکانی ببین، واته پێش ئهوهی براوخوشکانی فهیلی و ههورامیش زاری تایبهتی خۆیان بۆ ئهم مهبهسته – له جیاتی زمانی ستاندارد یان شێوهیهکی هاوبهش – بهکاربهێنن و زارهکانی کوردی پتر له یهکدی دوورکهونهوه و، تاوهکو چیدیکه نهیارانی گهلهکهمان – له ریزی گهلانی سهردهست – و توێژهرانی بیانیی به ئاشکرا و بهرزتر هاوارنهکهن یان نهنووسن "کوردهکان پێنج زمانیان ههیه".
ئهگهر کوردستان سهربهخۆ و یهکگرتوو بوایه یان پارچهکانی دیکهش وهک کوردستانی باشوور تا رادهیهکی زۆر ئازاد بوان، دهکرا بۆ داهێنانی زمانی ستانداردی کوردی دیالێکتی باکوور (زاری کرمانجی) بکرێته بنچینه، چونکه رێزمان لهو زاره دا ڕهسهنتر ماوهتهوه (بهتایبهتی له بواری نێرومێ و جێناو و سهرچاوهی کردار دا)، واته زمانی نهتهوه دراوسێییهکان کهمتر کاریانتێکردوه. ههروهها له بارهی فۆنهتیکهوه موزیکیتره ( لهبهر مانهوهی دهنگهکانی (ڤ) و (ژ). بهڵام نه کوردستان سهربهخۆیه و نه ئهو ههڵ و مهرجهی ههنوکه له باشوور دا هاتونهته کایهوه له پارچهکانی دیکهی کوردستان دا ههن. کهواته داهێنانی زمانی ستانداردی کوردی بۆ ههمو کوردان (لهههر چار پارچهی کوردستان و لهدهرهوهی وهلات) ههڵ ومهرجی له باری گهرهکه و ئێستا جێبهجێناکرێت.
بۆیه دهبێت ریالیست (واقیعی) بین، واته دهبێت کهسانی شارهزا لهم بواره دا (پسپۆڕ و لێزانانی زمان) له کوردستانی ئازادهوه و، له چارچێوهی ئینستیتوتێکی زانستیی دیارکراو دا، به پاڵپشتیی (مهعنهوی) تهواوی حکومهتی نوێی (ئیئتیلافی) ههرێمی کوردستان – که ههموو نهتهوهی کورد پاش سالێک له ههڵبژاردنی پهرلهمانی نوێ به سهبری ئهیوبهوه چاوهروانی دامهزراندنی دهکهن - کۆششی بهرچاو بکهن: لهپێناو بهدیهێنانی شێوهیهکی نووسینی هاوبهشی کوردی (فهرمیی) له عیراق دا؛ نهک تهنیا بۆ ههرێمی کوردستانی فیدراڵ، بهلکو بۆ ههمو کوردان له گشت ههرێمهکانی دیکهی عیراقیش دا؛ بۆ یهکخستنی شێوهی نووسینی کوردی له تێکڕای ههرێمی کوردستان و بۆ جێبهجێکردنی بهفهرمیکردنی زمانی کوردی له عیراق - به گوێرهی دهستووری ههمیشهیی عیراق – به رێکوپێکی.
بهڵام، چونکه زمانی نووسینی هاوبهشی کوردی بۆ ههرێمی کوردستانی ئازاد و ههمو کوردانی عیراق ناکرێت له تێکهڵاوکردنی تهواوی ههردوو دیالێکت، که ئێستا شانبهشانی یهکدی بهکاردههێنرێن، دابهێنرێت، تهنیا یهک رێگامان لهبهره: ئهویش کردنی (دانانی) دیالێکتێکیانه به بنچینهی زمانی نووسینی هاوبهشی کوردی بۆ نهوهی ههر چار دیالێکت (سۆرانی، بادینی، فهیلی و ههورامی). لێره دا دیاره کهوا دیالێکتی سۆرانی (دیالێکتی کوردانی زوربهی پارێزگاکانی سلێمانی و کهرکوک و ههولێر) زیاتر بۆ ئهم مهبهسته دهگونجێت، چونکه له ناوچهیهکی گهورهتر و لهلایهن خهلکێکی زۆرتر و لهمێژتره بهکاردههێنرێت و له دیالێکتی فهیلی و دیالێکتی ههورامی (یان گۆرانی: واته زاری لێدوانی ههورامی و کاکهیی و زوربهی شهبهک) نزیکتره. بهڵام دهبێت ئهم کاره پاش پێشخستن و فراوانکردنی شێوهی نووسینی سۆرانی ئێستا بێت، به سوودوهرگرتن له گشت دیالێکتهکانی دیکهی زمانی کوردی (به زازاییشهوه). بۆ ئهم مهبهستهش چهند تێبینییهک دهخهمه بهر چاوی زمانهوانان و کوردیزانانی هێژا و ئاڕاستهی بهرپرسانی کۆری زانیاریی کوردی له ههولێر دهکهم، بۆئهوهی ببێته ههوێنی گفتوگۆیهکی چڕ و پڕ بۆ پڕۆژهی (زمانی نووسینی هاوبهشی کوردی له کوردستانی ئازاد دا):
1. کرداری ئێستا (ڕانهبردوو) یان داهات لهبنهچهکه دا به تیپی (د) دهستپێدهکات؛ بۆنموونه: دهزانم، دهتوانم، دهچم، دهکهم، دهکڕین، دهخوێنێتهوه نهک ئهزانم، ئهتوانم، ئهچم، ئهکهم، ئهکڕین، ئهخوێنێتهوه ... هتد – له بنزاری سلێمانی تیپی (د) کهوتوه؛ بۆ بهراوردکردن سهرنجبدهنه زاری کرمانجی و زوربهی بنزارهکانی سۆرانی؛ له بنزارهکانی شێوهی "سۆرانی" (ئهو دیالێکتهی کوردانی ناوهڕاستی کوردستان پێیدهئاخفن) بنزاری موکریانی (موکری) رهسهنتر واته دروستتر ماوهتهوه، وای بهچاکدهزانم کهوا وهک پێوهری بهراوردکردنهوه له داهێنانی زمانی هاوبهش دا بهکاربهێت.
2. کرداری ئێستا یان داهات بۆ کهسی سێیهم یان کرداری باری نهزانراو له زاری سۆرانی ههندێک جار تیپێک (ت) یان دوو تیپی کهوتون: (هێ) و(تێ)، بۆ نموونه: دهنووسرێت ئهو دێ، بهکاردێ، بهکاردێنرێ / دروستتر و بۆ نزیکبوونهوه له زاری کرمانجی، واچاکه ئاوا بێت: ئهو دههێت، بهکاردههێت، بهکاردههێنرێت. چونکه سهرچاوهی کردارهکانیش (هاتن) و (بهکارهێنان)ن.
3. جێناوهکانی دۆخی خاوهنی: وا چاکه بۆ ئهم مهبهسته وهک ههندێک بنزارهکانی سۆرانی و بۆ نزیکبوونهوه له زاری کرمانجی، ئهم جێناوانه بهکاربهێنرێن، بۆنموونه بگوترێت: کتێبی من، پێنووسی تۆ، مالی وی، وهلاتی مه، کاری وه.
4. له بارهی پاشگری تر: واچاکه وهک زوربهی بنزارهکانی سۆرانی تهنیا بۆ دۆخی نادیاریی سیفهت (adjective) بهکاربهێت، بۆ نموونه: زۆرتر، کهمتر، جوانتر، گهورهتر ... هتد؛ واته وهک بنزاری سلێمانی بهمهبهستی (another)یش بهکارنههێت وهک شارێکیتر، کهسێکیتر، جارێکیتر، ئیتر: بۆ ئهم مهبهسته واچاکه، کهوا وهک زوربهی بنزارهکانی سۆرانی و بۆ نزیکبوونهوه له زاری کرمانجی – وهک مامۆستا جهمال نهبهزیش له کتێبی ناوبراوی دا پێشنیار دهکات – ئاوهلناوی (دی) بهکاربهێنرێت، واته شارێکی دی، کهسێکی دی، جارێکی دی، ئیدی ... هتد.
5. شێوانی واتا لهبهر جێگۆرکێی جێناوی پێوهنووساو: ههندێک جار له زاری سۆرانی دا دهگوترێت نامهم بۆ نووسیت یان نامهت بۆ نووسیم له باتی نامهم بۆت (بۆ تۆ) نووسی یان نامهت بۆم (بۆ من) نووسی. شێوهی دووهم رێکتر و دروستتره، بۆ روونکردنهوهی زیاتر لهم بارهیهوه بڕوانه ڵ 33- 34 ی سهرچاوه ناوبراوهکهی مامۆستا جهمال نهبهز.
6. تیپێکی گۆڕاو له ههندێک پهیڤ: له بنزاری سلێمانی دا ههندێک جار تیپی (ف) کراوهته (و) وهک نهوت له باتی نهفت. واچاکه لهم دۆخه دا تیپی (ف) بهکاربهێت چونکه ڕهسهنه (بنهچهکهییه) و بۆ نزیکبونهوه له زاری کرمانجی و ههندێک بنزاری سۆرانی، واته: نهفت، ئهشکهفت، مزگهفت، شفتی له باتی نهوت، ئهشکهوت، مزگهوت، شوتی ... هتد.
7. سیفهت یان پاشگری ناوی کارا و بهرکار: واچاکه وهکو ههندێک بنزاری سۆرانی و زاری کرمانجی (یی یان ی) بێت، بۆ نموونه: گواستنهوهی زندیی، کابرای مردیی یان پهککهوتیی، خوێنهری تێگهیشتیی، ئۆتۆمبێلی فرۆشرای، سێوی خورای، کتێبهکهم بردییه، فلان کرایته یان بویته بهرێوهبهر، نووسینهکه سترایتهوه له باتی زندوو، مردوو، پهککهوتوو، تێگهیشتوو، فرۆشراو، خوراو، بردووه، کراوهته، بوهته، سراوهتهوه ... هتد. به ڕای مامۆستا جهمال نهبهز لهم بواره دا واتا له دۆخێکی تایبهت دا ڕوون نییه، بۆ نموونه له شێوهی (خورای): ئایا مهبهست ئهوهیه تۆ خورای یان تشتێک خورا، به بۆچوونی من واتا لهم دۆخه به پێی ڕسته بهدهردهکهوێت، چونکه خورای لهدۆخی یهکهم دا کرداری ڕابردووه و بهرهورووی ئهو کهسه دهکرێتهوه که له گهڵیدا دهدوێیت یان له پاش جێناو دێت (خورای یان تۆ خورای)، بهڵام له دۆخی دووهم پهیڤهکه به تهنیا بهکارناهێت (سێوی خورای، سێوه خورایهکه)، بهم جۆره واتاکهی له سایهی ناوی پێش خۆی رووندهبێتهوه.
8. پاشگری ناوی یهکانی (تاک): وا چاکه وهک زاری کرمانجی و ههندێک له بنزارهکانی سۆرانی بێت، وهک: ژنهک، گولهک، فێرگهیهک، چایهک لهباتی ژنێک، گولێک، فێرگهیێک، چایێک ... هتد.
9. له بواری گهنجینهی پهیڤ (ووشه) و هاوواتاوه (synonym)، دهبێت کهلک لهههمو زار و بنزارهکان وهربگیرێت، بۆ نموونه: کدو، کولهکه، کوندر / چۆلهکه، پاساری، چیچک / ههواڵ، دهنگوباس، نووچه، بهڵام لهبارترینیان بۆ شێوهی نووسینی هاوبهش بچهسپێندرێت.
10. له بواری بنهچهکهی پهیڤ پێویسته تیپه کهوتووهکان بگهڕێنهوه، به تایبهتی تیپی (د) که له بنزاری سلێمانی و زاری کرمانجی دا له زۆر ووشه و کردار دا کهوتوون، بۆ نموونه: دهگوترێت مناڵ، بهغا، یێمهوه، ئهنووسم، چیت بهمێ له باتی منداڵ، بهغداد، دێمهوه، دهنووسم، چت بدهمێ له بنزاری سلێمانی / یان ساڕ، زهر، پر، کرن، مرن له جیاتی سارد، زهرد، پرد، کردن، مردن له زاری کرمانجی. ههروهها تیپی (گ) و (ت) ی کهوتوو پێویسته بگهڕێنهوه: واته گوتن نهک ووتن، تشت نهک شت، دههێت یان دێت نهک دێ، دهکرێت نهک ئهکرێ، بخوێندرێت نهک بخوێنرێ ... هتد.
11. ههر پهیڤێک یان زاراوهیهک له شێوهی نووسینی ئێستای سۆرانی دا نهبێت دهبێت له دیالێکتهکانی یان له بنزارهکانی دیکه وهربگیرێت، بۆ نموونه، ناوی جهمهکانی خواردن له کرمانجی دا ههن: تێشت (جهمی سبهینان)، فراڤین (جهمی نیوهرۆ) و شیڤ (جهمی ئێواران).
12. له بواری جێگرتنهوهی ووشهی بیانی: ههر پهیڤێکی بیانی کوردییهکهی له زارێکی یان بن زارێکی دیکه دا ههبێت، دهبێت پهیڤه کوردییهکه جێگای بگرێتهوه، بۆ نموونه: زێر و لۆکه له باتی ئاڵتون و پهمۆ ی تورکی، ئارو له جیاتی خیار ی عهرهبی (ئهگهر ووشهی خیار عهرهبی بێت)، وهرزش لهباتی سپۆرت ی ئینگلیزی ... هتد.
13. ئهو ووشه و زاراوانهی به شاشی (ههڵه) بهکاردههێنرێن یان هێنراونهته ناو زمانی کوردی پێویسته ڕاستبکرێنهوه، بۆ نموونه: تیپ (حرف) ڕاستتره له پیت – ڕهنگه له (type)ی ئینگلیزییهوه هاتبێت، تیم (فریق) ڕاستتره له تیپ - چونکه له (team)ی ئینگلیزییهوه وهرگیراوه.
14. له بواری فۆنهتیک دهکرێت دوو جۆر دهنگ بۆ تیپێکی ووشهیهک بهکاربهێت: بۆ نموونه بنووسرێت ئاو یان ناو، بهڵام بکرێت به ئاڤ یان ناڤ یش بخوێندرێتهوه. (ئهم دهستوره له زمانی ئهلمانی دا ڕاچاو دهکڕێت، بۆ نموونه دهنووسرێت ڤێنیگ (wenig) واته (کهم)، کهچی دوا تیپ به (گ) یان (ش) دهنگدهدرێت: واته به ڤێنیگ یان ڤێنیش دهخوێندرێتهوه.
15. دهنگی تیپی (ک) یان (گ): وا چاکه ههمیشه ساده بێت، واته ئهگهر بکهوێته پێش تیپێکی دهنگداریشهوه نهگۆرێت و وهک (چ)ی یان (ج)ی قهڵهوی لێنههێت، بۆ نموونه کێ، کێک، گیا، گێسک ... هتد.
16. ناکردنی کرداری فهرمان: وا چاکه بۆ ئهم شێوهیه پێشگری (نه) بهکاربهێنرێت، واته: نهکه نهک مهکه، نهنووسه نهک مهنووسه، نهخۆ نهک مهخۆ ... هتد، بۆ نزیکبوونهوهی زارهکان و چونکه (نه) ئامرازی نا (نفي)کردنه نهک (مه).
17. رهنگ: بهمهبهستی له یهکدی نزیکبوونهوه و هاوبهشیی واچاکه له زمانی نووسینی هاوبهش دا ناوی ههمو ڕهنگهکان بهیهک شێوه بن، واته: سۆر، سپی، زهرد، کهسک، ڕهش، شین، مۆر،پهمبه، نارنجی، قاوهیی، خاکی.
18. ژماره: له شێوهی نووسینی هاوبهش دا، وای به باش دهزانم کهوا بهم شێوهیه بن: چار، ههفت، یازده، دوازده، سێزده، چارده، پازده، شازده، ههفده، ههشده، نۆزده، شهست، ههفتا، ههشتا، سهد ... هتد.
ههروهها: یهکهم، دووهم، سێیهم، چارهم، ههفتهم، دهیهم، یازدهم، چاردهم، ههفدهم، ههشدهم، بیستهم، پهنجایهم، شهستهم، ههفتایهم، ههشتایهم، نهوهتهم، سهدهم ... هتد.
19. رێنووس: واچاکه سیفهت و ناو و کرداره پێکهاتوو (مرکب)هکان پێکهوه بنووسرێن، بۆ نموونه: خێرخواز، سهرسۆر، بێکهس، سهرپشک، گۆرانیبێژ، هونهرمهند، پێخواردن، لێوهرگرتن، دهربهدرهکردن، هۆشیارکرنهوه، تێروانین، پێوهنووساندن، سهرلێدهرچوون، چاوپێکهوتن ... هتد.
بهڵام پێشگر و پاشگری بهرناو، وهک له ... دا، وا چاکه به جودا بنوسرێن (بهێنه نووسین)، بۆ نموونه: له کوردستان دا، له سهدهی بیستهم دا ... هتد.
20. ئهلفبێ: به ڕای من وا باشه له فێرگهی سهرهتاییهوه دهستبکرێت به بهکارهێنانی ئهلفبێی لاتینی له تهک ئهلفبێی عهرهبی، واته دهرسی کوردیی (ههمووی یان بهشێکی) له پۆڵی سێیهم یان چارهمهوه تهنیا به ئهلفبێی لاتینی بخوێندرێت. بۆ ئهم مهبهستهش وا چاکه ئهلفبێیهکهی جهلادهت بهدرخان به دهستکارییهکی کهمهوه بهکاربهێنرێت.
پاشنوس
١. شایهنی باسه که زاراوهی "کرمانج" له ههمو بهشهکانی کوردستان بهکاردێت: له باکور و رۆژئاوای کوردستان دا کورد و کرمانج وهک یهک (بهههمان واتا) بهکاردههێنرێن، له ناوهراستی کوردستان زاراوهی کرمانج بهمانای خێلهکیی بهکاردێت، بۆ نموونه له شاری ههولێر به خهلکی دهشتێ و خۆشناوهتی دهڵێن کرمانج؛ له دهڤهری موکریان خێڵ به دوو بهش دادهنرێت: بهگزاده و کرمانج. بهههرحاڵ ههردوو پهیڤی کورد و کرمانج هاومانان. ههرچهنده کرمانج (ی سهروو و خواروو یان ژووروو و ناوهراست) لهلایهن زۆر نووسهر و زمانناس بۆ ناونانی دیالێکتی باکور و دیالێکتی ناوهڕاست بهکاردههێنرێن (بڕوانه جهمال نهبهز، زمانی یهکگرتووی کوردی، بامبێرگ 1976، ڵ22؛ ههروهها Qanaté Kurdo, Zımané Kurdi Rézıman 1981، ڵ6)، بهڵام به شێوهیهکی گشتی زاری باکوور به کرمانجی ناوبانگی دهرکردوه (له کوردستانی باشوور به بادینی) و زاری ناوهڕاستیش به سۆرانی دهناسرێت.
٢. بروانه: ڵاپهڕه 4 ی، کتێبی (Nader Entessar, Kurdish Ethnonationalism, Boulder 1992)
Muhsín Juwamér! YA A YA BA YA NA (ya·aya·baya·na)
Hesení Qazí
Maweyeke berréz Muhsín Juwamér le ber bocúní zimaníman u leserkirdinewey fireceshnétí zimaní le komellgey Kurdistan, berbíngí be min u héndék le dostanim girtúwe u le híc xoy lé kirdúyne firoshyarí "Kurdayetí " u gizírí " zimaní dayegewre"! jarék be lékollínewe u lékdanewey pisht bestú be tíorí u bellgey hashahellnegir dellé "ka" le " púsh" bijhardin", saték nasandinekaní komellnasíy zimaní be " féll" u ferej le qellem deda, lew duwayíyaneshda xoy dekate qise wéjhí min u ferman derdeka " bawerrim be hící Kurd" níye u, her ewesh na demkate nimúney ew bé bawerríye.
Emin lew bareyewe dawerí bejédéllim bo xwénerewan u tenya dawxuwazíyekm léy heye ewísh wullamdanewey ew pirsíyaraney xuwareweye be A, BA, yan NA, her ewende.
- Gelo shéwezarék/zimanék be néwí Kurdíy serú/ Kirmanjí heye yan na?
- Gelo nawceyek , shéwezarék/zimanék be néwí Hewraman , Hewramí/ Goraní heye yan na?
- Gelo le Kurdistaní Tirkíye le cend mellbendí jíyawaz be shéwezarék/zimanék qise dekiré, ke le Kirmanjí jíyawaze yan na?
- Gelo le Kirmashan, ílam, Xaneqí u Bedre u Jesan shéwezarék/ zimanék heye ke jíyawaze le zimaní "daye gewre" u yan na?
- Gelo deqe kilasíke edibíye Kurdíyekan bew shéwezare/zimane nín ke le pintí 1 da destiníshan kirawe?
- Gelo deqí edebí be shéwezar/zimaní Hewramí/goraní péshíney méjhúy [ke eme xoy le xoyda hích nadirkéné] le deqekaní shéwezar/zimaní "dayegewre" kontir níye?
- Gelo hézékí ban destellatí miro heye bituwané shéwezarék/zimanék le serawerdí taqe jugrafíyayek da berteng u qetís bika?
- Gelo yekem rojhnamey "Kurdí" be shéwezar/zimaní Kirmanjí billaw nekirawetewe?
- Gelo shéwezar/zimaní pérroyaní "Shahí Nexishbend" be rérrewe jíyawazekanyanewe Kirmanjí Serú, Hewramí /Goraní nebúwe u níye ?
- Gelo "Sherefxani Bidlisi "," Shéx Se'íd", "Seyd Riza", "'Elí Shér" , " Duktur Fuwadí Jubiranlí" , " Ehsan Núrí pasha" ," Se'íd Qirmzí Topiraq", " Nejmedín Boyokkaya", " Me'súm Qorqmaz" , "'Ebiduselam Barzaní" , "Shéx Ehmedí Barzaní", " Mela Mistefay Barzaní ", " Shéx 'Usmaní Bíyare", " Jeladet 'Alí Bedirxan ", " Kamiran 'Alí Bedirxan ", " 'Usman Sebirí", " Jigerxwén " , "Qedirí Jan", " 'Errebé Shemo", " Qenaté Kurdo", " Jasmé Jelíl " , " 'Ezet 'Ebidul'ezíz", " Mírhaj Ehmed Akireyí" , " Sadq Behaedín ", " Hemze 'Ebidwilla " , " Salih Yusifí ", " Mihemed 'Arifé Jizírí " , "Biraymí Nadirí" ," Duktur Je'ferí Rehmaní", "Leyla Qasim ", " Azad Hewramí", " 'Elí Kashfipúr" u ké u ké zimaní zigmakíyan Soraní búwe ?
- Gelo hewellín télévízíoní mangíley Kurdí be Kirmanjí destí be calakí nekirdúwe?
- Gelo ew shéwezar/ zimaney ke ta éstash be tewawí qedexey le ser la necúwe Kirmanjí níye?
- Gelo díwaní Mewlewí Tawgozí be Hewramí nenúsirawe ?
- Gelo ew kurte círok/ romananey be zimane Urúpayíyekan wergérrdirawin zorbeyan be Kirmanjí nín ?
- Gelo dezaní " shuwaní Kurd" yekem romaní Kurdí 'Errebé Shemo be Kirmanjí núsíwye ?
- Gelo agat léye romaní " Tifengekey Bawkim ", le núsíní Hiner Selím sínemakar u núserí xellkí Akréyí mellbendí Badínan lew cend salley duwayída be zíyatir le bíst zimaní dinya wergérrdirawe u le cendín rojhname u gowarí benéwbangí jíhanída pédacúnewey le ser núsirawe?
- Gelo zorbey ew kitéb u namílkaney le Swéd billaw búnetewe be Kirmanjí nín ?
- Gelo Mihemed Uzún u Medení Ferho romanekaní xoyan be Kirmanjí ne núsíwe?
- Gelo shéwezar/ zimaní Ezedíyan Kirmanjí níye?
- Gelo mamosta Selahedín Muhemed Behaedín nukúllí le zimaní zigmakí xoy deka?
- Gelo Kurdí ewto hen ke bo núsíní zimaní Kurdí elfupétkey Romí [ Latíní] bekarbihénin?
- Gelo Jeladet 'Alí Bedirxan u Kamiran 'Alí Bedirxan cendín réziman u qamúsyan be Kirmanjí danenawe ?
- Gelo " 'Elí Eshrefí Derwéshíyan", be Kurdíy Kelurrí nanúsé?
- Gelo " Shehramí Nazrí", be Kurdíy Kelurrí u be zimaní Ehlí Heq naciré?
- Gelo jhimareyekí zor ferheng u qamús be shéwezar/ zimaní Kirmanjí girdewekoyí nekirawin u billaw nekirawinetewe?
- Gelo Hejharí Mukiríyaní díwaní Melayé Jizírí u Mem u Zíní Ehmedé Xaní be Soraní léknedawetewe?
- Gelo zorbey néwerokí govarí "Hawar" be Kirmanjí níye?
- Gelo em rojhname u hewtename u manganeyaney xuwarewe ke ésta le Kurdistaní 'Eraq derdecn be Kirmanjí billaw nabinewe: Evrro, Behdínan, Rasan ... ?
- Gelo le hemú ew sherh u lékdanewaney wa sebaret be zimaní Kurdí be zor zimanan billaw búnetewe bas lewe nakré Kurdan cendín " lehjey edebí" yan heye?
- Gelo agat léye le sallí 2004we ta ésta " éketíya Nivíserén Kurd – Duhok" 146 kitébyan be shéwezar/zimaní Kirmanjí billaw kirdúwetewe
- Gelo ew zinjíre kitébey mindallan ke le wullatí Swéd wergérrdirawinete ser shéwezar/zimaní Dimilkí be Kurdí adenéy ?
- Gelo héndék lew rojhname u hewtúnamaney le Silémaní u Hewlér cap u billaw dekirénewe héndék le babetekanyan be Kurdíy Badíní níye ?
- Gelo le sharí Yoteborí katék Kurdék réy le dayíre resmíyekan bikewé be péyí ewey be ci shéwezarék / zimanék bidwé dílmanjí lo nahénin?
- Gelo Díyar Dérsímí ke dezanim dengít zor pé xoshe be Kirmanjí nacirré?
- Gelo shéwey hellperrkéy Badínan u berí Soran u Baban wek yek waye?
- Gelo Kurdí Kela Maké u Pishtkú wekú yekitr dedwén?
- Gelo ew zimaney cuwar deng u níshanekaní le núsín da le Tirkíye qedexeye u xellkí le ser degíré zimaní " dayegewre" ye?
- Gelo ewaney be hezaran derrijhéne gorrepan u kollanan u dellén " ídí bese" u daway perwerde u be resmí nasíní zimaní xoyan deken. Ew shéwezare/zimaney deyanewé be resmí didaní péda bihéndiré Kirmanjí u Dimilkí níye?
- Gelo jenabt síyasetékit bístúwe be néwí " zimankujhí" ke besallaní diréjh le ser beshékí gewre le netewey Kurd taqí kirawetewe?
- Gelo eger síyasetí " zimankujhí" le layen xeyrí Kurd u Kurdewe xoy peyrrew bikré híc jíyawazíyan denaw da debíní?
- Gelo zimaní 'Errebí be efzelí zimaní Kurdí dezaní?
- Gelo " Leyla Qasim" we Feylí neduwawe?
- Gelo ziman le kollekekaní naséne ( nasname) y Kurdí ye?
- Eger wullamt aye, gelo ew Kurdaney xoyan wek Kurd hest pédeken , bellam shéwezarí "dayegewre", nazanin Kurdin yan na?
- Gelo dasepandiní "shéwezarék" be ser ewanídída eger axéweraní " ewanídí" be dill u daw neypejhrénin be péy pirénsípí exlaqí , zanstí u binemakaní mafí miro rewaye?
- Gelo dekiré Kurd tené be shéwezar/ zimanék binúsn?
- Eger wullamt aye, ey ew be hezaran kitéb u núsrawey be shéwezar/zimaní bé le" dayegewre" cap kirawin debé kobikrénewe u le réwrrsémí " sútmane kitéb" da le néw bibirdirén?
- Renge wullamt nabé, eger wabé nukúlí lé kirdinyan narrewa níye?
- Gelo , agat léye zorbey télévízíone mangíle Kurdíyekan be Kirmanjí u Soraní dengúbas u bername billaw dekenewe?
- Gelo dezaní ew shéwezarey le Badínan qisey pé dekré u péy denúsré diréjhey shéwezarí Jizírí – Botí ye?
Wabizanim wullamí ew geloyane yan "a" u " ba" n , yan " na " ja berrézt be her barék da wullam bideyewe feriq naka, cunkú akamí zor ashikra lem téste derdekewé, ewísh eweye ésta Kurd zíyad le yek standardí núsínyan heye u ewesh hénde ashikra u bedereweye ídí shérurréwí hénanewey zíyatirí nawé.
Ewey giríng bé dozínewey careseríyekí ínsaníye bo késhey zimaní le Kurdistaní 'Eraq u damezrandiní sístimékí perwerdey ewto ke jéyí axéweraní hemú shéwezarekan bikatewe bo ewey hemwan be í xoyaní bizanin.
Sercawe: Webnúsí Ruwange
Nivísína Kurmanjí li dadgeha Dihoké qacax e
Tehsin Navishkí
Sererayí hérisha li ser kurmanjiyé jhi layé hindek hishikbaweran ve dihéte kirin ku nemíne ú devoka (soraní) bi behaneya standerdkirina zimané kurmanjí li ser bihéte sepandin. Wesa diyar e gelek kurmanjén akinjiyén Dihoké ageh jhi enjamén wérankar yén vé hérishé níne ú dibe héshta téhna hishyariyé jhé re peyda nebúye ku bi rékén sharistaní, hember van jore hérishén nesharistaní rawestin ú bergiriyé jhi shéwezaré xwe yé maké bikin ú nehélin pílana wan ser bigire. Girov li ser vé axiftiné, em dibínin sererayí helwésté lawaz yé hindek rewshenbírén me hember vé késhé ku zor bi normalí dibínin ku zarokén wan jhi zimané maké bihéne zirbehir kirin ú bi shéwazereké dí yé li ser sepandí bixwínin! Em dibínin pútepénekirin ú perawézkirina kurmanjiyé li gelek dezgehén me jhí ya ber cav e ú carekirin di asté pédiví de níne. Heciyé seredaneké bibe van jore dezgehan, yan shol pé hebe, dé jhé re diyar be ku nivísína shéwezaré kurmanjiya jhorí di nav badek ú nivísarén wan yén fermí de, nivísíneka qacax e ú kar pé nahéte kirin ú belge jhé durist nabin. Rewsha pézanín ú nivísínén li forme ú (miamaleyén) welatiyan li dadgeha Dihoké yén rojhane bi ré ve dicin, bashtirín nimúne ye bo vé axiftiné ku rolé nivísína kurmanjiyé li vé dezgeha mírí ya mezin gelek lawaz e; heke em nebéjhin níne.
Heciyé bi kareké fermí hewjeyí vé dadgehé bibe, her jhi nav nivísíngehén (erzúhalciyan); heta digehte beramber kursíkén dadwer ú fermanberan, dé jhé re diyar be ku ew formén (miameleyan) yén welatí pédiví pé bibe, hemú bi devoka (soraní) hatine cap kirin ú zimané pézanínén fermí pé dihéne pir kirin, her (soraní) ye yan (erebí) ye. Rolé shéwezaré maké (kurmanjí) di prosesa révebirina (miameleyén) welatiyan de bi tiné roleké zarekí ye. Me li wé deré dít heta qanún ú biryar ú nivísarén li ser késhén dadgehé jhí heyín bi zimané (erebí) dihéne xwandin ú (kurmanjí), wek tekst ú nivísín, fermí qacax e ú dibe nahét dítin.
Dibe min bi xwe li vé ré, derbarey vé késhé gelek gazinde jhi dadgehé nebin, hindí min jhi layenén peywendídar bi vé késhé ve heyí hebin; ku heta nuke ev layene xemsar mane ú neshiyane bi kémasí hindek xolén kurdíkiriné bo fermanberén vé dezgeha mezin ú her dezgeheka dí ya wekí wan kurmanjí té de qacax vekin.
Ya bi sanahítir, dibe ci layenan xem jhé nexwariye van formén bi (soraniyeka) hishik ú bi zehmet hatine darishtin werbigérine (kurmanjiyeka) sivik ku hemú tébigehin, da xelk bizane em jhí jhi bo miriyé xwe hindek rondikan dibarínin, da ew jhí pishikdariyé di barandina rondikan de bikin.
Tébín: Ev nivísa Tehsín Navishkí di hejhamar 140-é ya rojhnameya Awéneyé de belav búye ú Kulturnameyé ew aniye ser alfabéya latíní. Tehsín Navishkí romannivíseké bashúré Kurdistané ye ú ew bi kurmanjí dinivíse. Heta niha ev herdu romanén wí derketine: »jhanén sínahiyé«, 2005-é ú »Cavé sítavké«. 2007-é ú herdu jhí jhi nav weshanén Éketiya Nivíserén Kurd li Dihoké derketine ú capxaneya Hawaré li Dihoké ew cap kirine. Ew berdewam di rojhname ú kovarén kurdí li bashúré welatí de dinivíse.
Cavkani: Kulturname.com
Nivîsîna Kurmancî li dadgeha Dihokê qaçax e
Tehsin Navişkî
Sererayî hêrişa li ser kurmanciyê ji layê hindek hişikbaweran ve dihête kirin ku nemîne û devoka (soranî) bi behaneya standerdkirina zimanê kurmancî li ser bihête sepandin. Wesa diyar e gelek kurmancên akinciyên Dihokê ageh ji encamên wêrankar yên vê hêrişê nîne û dibe hêşta têhna hişyariyê jê re peyda nebûye ku bi rêkên şaristanî, hember van core hêrişên neşaristanî rawestin û bergiriyê ji şêwezarê xwe yê makê bikin û nehêlin pîlana wan ser bigire. Girov li ser vê axiftinê, em dibînin sererayî helwêstê lawaz yê hindek rewşenbîrên me hember vê kêşê ku zor bi normalî dibînin ku zarokên wan ji zimanê makê bihêne zirbehir kirin û bi şêwazerekê dî yê li ser sepandî bixwînin! Em dibînin pûtepênekirin û perawêzkirina kurmanciyê li gelek dezgehên me jî ya ber çav e û çarekirin di astê pêdivî de nîne.
Heçiyê seredanekê bibe van core dezgehan, yan şol pê hebe, dê jê re diyar be ku nivîsîna şêwezarê kurmanciya jorî di nav badek û nivîsarên wan yên fermî de, nivîsîneka qaçax e û kar pê nahête kirin û belge jê durist nabin. Rewşa pêzanîn û nivîsînên li forme û (miamaleyên) welatiyan li dadgeha Dihokê yên rojane bi rê ve diçin, baştirîn nimûne ye bo vê axiftinê ku rolê nivîsîna kurmanciyê li vê dezgeha mîrî ya mezin gelek lawaz e; heke em nebêjin nîne.
Heçiyê bi karekê fermî hewceyî vê dadgehê bibe, her ji nav nivîsîngehên (erzûhalçiyan); heta digehte beramber kursîkên dadwer û fermanberan, dê jê re diyar be ku ew formên (miameleyan) yên welatî pêdivî pê bibe, hemû bi devoka (soranî) hatine çap kirin û zimanê pêzanînên fermî pê dihêne pir kirin, her (soranî) ye yan (erebî) ye. Rolê şêwezarê makê (kurmancî) di prosesa rêvebirina (miameleyên) welatiyan de bi tinê rolekê zarekî ye. Me li wê derê dît heta qanûn û biryar û nivîsarên li ser kêşên dadgehê jî heyîn bi zimanê (erebî) dihêne xwandin û (kurmancî), wek tekst û nivîsîn, fermî qaçax e û dibe nahêt dîtin.
Dibe min bi xwe li vê rê, derbarey vê kêşê gelek gazinde ji dadgehê nebin, hindî min ji layenên peywendîdar bi vê kêşê ve heyî hebin; ku heta nuke ev layene xemsar mane û neşiyane bi kêmasî hindek xolên kurdîkirinê bo fermanberên vê dezgeha mezin û her dezgeheka dî ya wekî wan kurmancî tê de qaçax vekin.
Ya bi sanahîtir, dibe çi layenan xem jê nexwariye van formên bi (soraniyeka) hişik û bi zehmet hatine dariştin werbigêrine (kurmanciyeka) sivik ku hemû têbigehin, da xelk bizane em jî ji bo miriyê xwe hindek rondikan dibarînin, da ew jî pişikdariyê di barandina rondikan de bikin.
Têbîn: Ev nivîsa Tehsîn Navişkî di hejamar 140-ê ya rojnameya Awêneyê de belav bûye û Kulturnameyê ew aniye ser alfabêya latînî. Tehsîn Navişkî romannivîsekê başûrê Kurdistanê ye û ew bi kurmancî dinivîse. Heta niha ev herdu romanên wî derketine: »janên sînahiyê«, 2005-ê û »Çavê sîtavkê«. 2007-ê û herdu jî ji nav weşanên Êketiya Nivîserên Kurd li Dihokê derketine û çapxaneya Hawarê li Dihokê ew çap kirine. Ew berdewam di rojname û kovarên kurdî li başûrê welatî de dinivîse
Cavkani: Kulturname.com
Norwéjhí Wekú Zimanékí Asayí
Tébíní wergér: em wutarey Peter Trudgill, yek le zimannasaní komellayetí nasrawí em buware, be mebestí dewllemend kirdiní léduwan u yarmetí kirdiní zíyatir be rúnkirdnewey rébazí cilonayetí péwecaran be ziman/ shéwezare Kurdíyekan wergérrdirawe. Ashkiraye léduwan u lékollínewey afiréner be bé pishtbestin be tíorí zimaní, u be taybetí komellnasíy zimaní le merr barudoxí ziman/shéwezare Kurdíyekan hící lé shín nabé. Be duway ew núsíney pirofésor Peter Trudgill da, dú núsíní díkesh sebaret be zimaní jútstandarí Norwéjhí ke zíyatir basí layení péshwecúní méjhúyí ew standardane deken u le ruwangey jíyawazewe núsrawin bo agadarí xwénerewaní hogirí babetí zimannasane péshkésh dekré.
Norwéjhí wekú zimanékí asayí
Núsíní: Peter Trudgill
Werrgérran le Inglísíyewe: Hesené Qazí
Norwéjhíyekan zíyatir péyan xosh e wa bír bikenewe lewaneye, barudoxí zimaní Norwéjhí, seyr u semere u be dillníyayíyewe naasayí bé. Ta ew jéyey degerrétewe ser tégeyishtiní yekem, emin le jéy díkesh da basim kirdúwe (bo wéne, birruwane Trudgill,1995) ke, ew barudoxey zimaní Norwéjhí tédaye nek her seyr u semere níye, bellkú zorísh hémin u me'qulaneye, be taybetí le ruwangey tehemulí zimaní u démokrasí zimaníyewe u le zor rúwewe dekré jéy léférbún u tenanet lasayíkirdneweu píyade kirdin bé le zorék le beshekaní dinyada. Lem wutare da, emin beshí dúyemí ew tégeyishtine wate goya naasayí búní barudoxí zimaní Norwéjhí shí dekemewe. Emin dellém , egercí le cend layenékewe barudoxí zimaní le Norwéjh zor degmen e , bellam eger le asoyekí berifirewantir da léy birruwandré , le rastída seyr níye. Díyare karékí hasane eger miro bíyewé zíyade lewey péwíste seyrusemere búní komellnasíy zimaní modériní Norwéjhí gewre katewe. Emin le xwarewe héndék lew layenane cirr dekemewe ke deyselménin le ruwangey komellnasíy zimanewe Norwéjhí be tewawí zimanékí asayí ye u amajhe bewesh dekem le zor shwéní díke le seransey dinya barudoxí zimaníy ewto hen ke zor le nizíkewe we barudoxí zimaní Norwéjhí decin.
Norwéjhí wekú zimanékí Ausbau
Zor xellik le Norwéjh wa wédecé péyan wabé saz kirdiní goya " deskirdane"í Ny Norsk (Norwéjhí Nwé) ta radeyek seyreu , amajhe bew rastíye deken ke ew zimane híc axéwerí búmí níye, le rastída eme be tewawí shitékí asayíyeu zorék le shéwezare standardkirawekan le seransey dinya da sazkirawey deskirdin ke le layen plandarréjhaní zimanewe pésh xirawin ke zor jar le ser binemay dozínewey zemíney hawbeshí néwan lehjekaní qisepékirdiní xorrskí ew kareyan raperrandúwe.
Serbaqí emesh layenékí péwendídar u renge zor giríngtir heye ke deyslméní berewpéshcúní standardí Ny Norsk dekré be tewawí be rewtékí asayí dabindiré. Régeyek bo tégeyishtiní rúntir sebaret be barudoxí zimaní Norwéjhí dekré wurdbúnewe lew layeney barudoxí zimaní bé ke emin néwim lénawe "zimannasíy komellayetí Ausbau "( birruwane ( 1992a;1992b Trudgill) . Em zemíney lékollínewe ye le ser ew jwékirdineweye dandirawe ke le seretawe Heinz Kloss (1967)enjamí da, le néwan ewey ew péyan dellé " zimananí Abstand " Abstandsprache yan " zimanan le rúy mewda "u " zimananí Ausbau " Ausbausprache " zimanan le rúy dirréjh búnewe ".
Gisht zimannasan zor be cakí lewe agadarin manay " zimanék " , tenya beshékí be péy péwere zimannasíyekanewe díyarí dekiré. éme be hemú qutabíyekanman ke taze le lay éme dest be xwéndin deken delléyn , ew pirsíyarey gelo shéwezarí zimanék debé be " zimanék " yan " lehjeyek " dabindiré ( yan dísan shitékí díke) be hícjor her be péy birryarékí zimannasane díyarí nakiré. Lew bareyewe hokarekaní kultúrí, komellayetí, síyasí u méjhúyísh dekré dewrí zor qúllyan hebé. Kloss, be amajhe kirdin bewey ke dekré héndék le zimanan tenya u tenya be péy péwerí zimannasane be zimaní jíyawaz dabindirén, rúnakayí dexate ser em babete --- ewesh le ber dúrí u mewday zimaníy ewan le gell gisht shéwezarekaní díkey ke hen. Le cuwarcéwey Urrúpa da, zor jar zimaní Bask wekú nimúneyekí ashkiray zimaní Abstand basí léwe dekiré. Cunkú híc xizmékí nizíkí le néw zimananí dewer u berí xoyda níye, u qet réy ténacé bikré wekú lehjey zimanékí díke dabindiré.
Bellam, zorbey zimananí díke --- zimananí Ausbau --- in , wate lew allugorraney le barudoxí zinjírey zimaní da rúyan dawe kewtúnetewe u peyda bún u ewey ke be zimananí jíyawaz le yekitirí dadendirén behícjor be tewawí le ber péwaney zimaní níye,nimúney kilasíkí le Urúpay Rojhawa ke tebí'etí zimananí ausbau níshan deda le jíyawazí néwan zimaní Allmaní u zimaní Holendí da derdekeé. Bellam, dekré amajhe be zor nimúney díkesh bikré wekú jíyawazíyekaní néwan zimananí Lehístaní, Sillovakí u Cékí؛ yan Norwéjhí, Swédí u Danmarkí؛ yan Purtugallí , éspaníyayí u Katallaní. Sebaret be nimúney Allmaní/ Holendí, dekré billéyn ( birruwane Chambers u Trudgill , 1997) ke zinjíreyekí lehje rojhawayíyekaní Gérmaní hebún ke le henawí ewanewe le mawey cendín sedan da dú zimaní standardí jíyawaz seryan hellhénawe, wate Holendí u Allmaní. éme lehjekaní ew zinjírey zimaníye ke le Holend u Béljhík qiseyan pédekré be lehjey zimaní Holendíu ew lehjaney de néw zinjírey zimaní Allman, Swís u Utrísh da qiseyan pédekré be lehjey ser be zimaní Allmaní dadenéyín --- emesh be tewawí le ber hoy xeyrí zimaní.
Be bekarhénaní qisey Hawgen (1968) dellém , lehjekaní zimaní Holendí ew lehjanen ke bestiraneweyek be standardí Holendíyewe níshan deden: wate, ewan pisht be standardí Holendí debestin bew manayey axéweranyan wekú zimaní standard caw le Holendí deken ke be shéweyekí xorrskí le gell shéwe zimaní xoyan degunjéu , ewan Holendí standard be mebestí xwéndinewe u pénúsín fér debin. Her awash , lehje Allmaníyekan ,ew lehje rojhawayíye gérmaníyanen ke pisht be standardí Allmaní debestin u pérroyí lé deken, her le ber heman hoy le merr Holendí basman kird. (sinúrí jugrafíyayí le néwan lehje Holendíyekan u lehjekaní zimaní Allmaní be wurdí debé lew shwéne díyarí bikré ke sinúrí síyasíye le néwan wullataní Holend u Allman da.) ew dú zimane standardane ke qa'íde u résayan bo dandirawe wate kitébí rézimanu qamúsíyan bo dandirawe, u xawení samaní edibín ke bew standardane núsirawin , her yekey beserí xoyan debé be serbexo dabindirén – detuwanín billéyn , her kam lewan hebúnékí serbexoyan heye. Bem péye detuwanín cemkí zimaní ausbau binasénín u billéyn zimanékí ausbau cíye: zimaní ausbau zimanéke ke shéwezarékí standard kirawí heye legell gisht shéwezare nastandarekan ke le ast ew standarde peywest bún u bestiraneweyek le xoyanewe níshan deden.
Em nasandine be juwaní rúní dekatewe ke zimanan tené sazkirawey kultúrí nín bellkú le barí tuwanayekíyewe sazkirawey le gorranhatúshin. Le ber ewey ke serbexoyí díyaredeyekí síyasí u kultúríye ta ewey ke díyardeyekí zimannasí bé, shéwezarekan dekré serbexoyí wedest bihénin yan serbexoyí xoyan le dest biden.Skatlendí, Allmaníy Textayíyan ( Plattdewtsch ) u Pirrovénsal gishtíyan nimúney ew zimananen ke bún be lehje: Ewan serbexoyí xoyan le dest da u búne pashiko u girédirawí zimananí díke ( wate Inglísí, Allmaní u Ferranseyí). Bellam zimaní díkey ewto hen ke serbexoyíyan wedest hénawe: Efríkans u Meqdúníyeyí her dúkyan lehjey ( Holendí u Bullxarí – yan renge Sirbí ) in ke ésta búnete ziman: ew dú zimane zimaní ausbau in ke diréjh kirawnetewe yan saz dirawin yan le lehjekaní péshúwewe pésh xirawin u peydabún.
Dú layení em babete le gell baskirdiní barudoxí zimaní Norwéjhí da degonjén. Yekemyan eweye, ke éme jíyawazí néwan zimananí ausbau u abstandman dest níshan kird. Legell eweshda, em destiníshankirdiney jíyawazíyan joreyek sade kirdineweye. Cunkú, ashkiraye , abstand yan mewday zimaní díyardeyeke kemtazor rége deda be diréjey ew mewdaye.Xallí dúyem eweye, egercí éme gutiman xesletekaní zimaní zor giríngtirín bo pénase kirdiní zimananí abstand u ew giríngíyeyan bo zimananí ausbau níye, bellam deshzanín ke péwendíyekí serinjrrakésh le néwan em duwane da heye. Katék be anqeste hewil dedré bo tékdaní pile u hellkewtí ziman be hérsh kirdine ser serbexoyí shéwezare standardekan – zor jar be mebestí síyasí – be asayí mewda u dúrí zimaní debé le ber cawbigíré. Boye, le salaní 1930 yekaní éspaníyay fashíst da ke síyasetékí be nawendewe girédan berréwe decú, Franco y díkitator hérshí birde ser serbexoyí zimaní Katallaní be hellweshandinewey beshí ziman u edebíyatí Katallaní le zankoy Barcelonau weshan u billaw kirdinewey bew zimane qedexe kird, serbaqí ewe ew derfeteshí hebú hikúmetekey billé ke Katallaní " berrastí zimanék níye" bellkú tené " lehjeyekí éspaníyayíye" ewesh le ber weyekcúní ashkiray zimaní ew dirawséyane u peywest búnyan le zinjírey jugrafíyayí lehjeyí da.
Be pécewaneu, zor giríngtir bo shíkirdinewey em mebestey lére basí léwe dekeyn , éme hemúman gwéman lew metolleke búwe ke " ziman lehje yeke ke errtesh u hézí deryayí hebé", bellam le rastída be asayí hebúní errteshék u hézékí deríyayí bes níye( lewaneye be péwístí hokarí zor serekísh nebin, tenanet bo zimananí ausbau íshe, wek nimúney bújhanewe u zíndú búnewey zimaní Katallaní deyselméní, bellam eme basékí díkeye). Ja boye hewildaní be anqest bo ewey lehje bikré be ziman be asayí debé gewrekirdinewey abstand í zimaníshí legellda bé wate mewday dúr biiréteweu,her weha péshxistiní amrazí díke bo wedí hénaní pirrojheyekí taybetí, wekú bekarhénaní rénúsékí nwé yan tenanet dekarkirdiní elfúbéyekí be tewawí jíyawaz. Bo nimúne, standardí zimaní Meqdúníyeyí ta radeyekí serinjrrakésh , be régey pirrosey pillandarrishtiní zimaní pésh xira, le ser binemay zinjírey lehje Sillavíye Bashúríyekan, ke lebarí jugrafíyayíu her weha zimaníyewe, lehjegelí here dúr bún le zimaní Bullxaríu le zimaní Sirrbo-Kirrowatí --- wate lehjekaní Bashúrí Rojhaway Meqdúníye. Díyare be hellkewt ewe nekira. Eger miro bíyewé ídí'a bika lehjekey xoy le rastída zimanéke ew demí miro debé destew dawéní tepkekaní serbexoyí bé wekú hebúní qamús, kitébí rézimanu ,rénúsu , zor lemanesh giríngtir, hebúní néwék bo zimaneke. Bellam gumanísh leweda níye ke miro heta mewda u dúrí néwan zimanekey xoy u dirawséyekaní,beríntir ka, ke qefí zinjírey lehjeyí hawbeshin, bashtire. Bem régaye da miro ew metirsíye kem dekatewe ke ewanítir ídí'a biken ke zimanekey miro " le rastída " héshta lehjey zimanékí díkeye.
Lére, le basí zimaní Norwéjhí da, éme detuwanín amajhe bikeyn bew jexte taybetíyey ke Ivar Aasen le ser lehje Rojhawayíyekaní Norwéjhí kirdí. Ewe zor jar wekú serinjdan u ístgirtin le ser ew lehjane níshan dirawe ke ew be " paktirín " yan " téknecútirín" shéwezarí zimanekey dadenan. Bellam hellbet yek lew shtaney ke Aasén hewlí deda bíka ewe bú serbexoyí bo zimaní Norwéjhí wedest bihéné, wate jwébúnewe u serbexoyí le zimaní Danmarkí hawteríbí serbexobúnu jwébúnewey netewey Norwéjh le wullatí Danmark . Ja boye, her bew shéweyey ke zimaní Meqdúníyeyí serbexoyí xoy bedest hénawe u le Sirrbo- Kirrowatí u Bullxarí jwé búwetewe be régey jext kirdin le ser ew derejeye le xo dúrxstinewey zimaní ke péy kirawe bíka, Aasé ísh zor be wurdí ew lehje Norwéjhíyaney hellbijhard ke dúrtirín lehje bún le zinjírey lehjey Danmarkí ( her weha Swédí ), u le barí zimaníyewe lehjey here dúr bún le wan, bo ewey ew lehjane bibin be binemay zimanékí standard kirawí nwé, ke duwajar bú be zimaní Norwéjhí serbexo. Ewe karékí here me'qúlu, betewawí asayí bú ke debú bíka.
Norwéjhí Wekú Zimanékí Firenorm
Hokarékí díkey ke be cawí xellkékí zor wekú barudoxí naasayí zimaní Norwéjhí debíndiré ewe ye ke bedest hénaní serbexoyí bo zimaní Norwéjhí taqe hewlí Ivar Aasen nebú, bellkú akamí karekey geyíshte ewey ke ésta em zimane dú shéwey standardí heye: Ny Norsk ( Norwéjhí Nwé ), rolley shéwezarék ke diréjey abstand í wate mewday le zimane deru dirawsékan here dúre u؛ Bokmål ( zimaní Danmarkíy Norwéjhí) ke zor we zimaní Danmarkí decé bellam ésta jíyawazí rézimaní , wushe u rénúsí le gell Danmarkí ewende heye ke nakré be zimaní Danmarkí dabindiré, jige le héndék le pishtíwananí Ny Norsk nebé ke heta éstash Bokmål nek be Norwéjhí, bellkú be Danmarkí dezanin.
Eme girínge léy té bigeyíshtiré ke tenanet em barudoxesh degmen níye. Ber le hemúshit le ruwangey méjhúyíyewe degmen níye. Norwéjhí taqe zimanékí Urúpayí níye ke le katí bedesthénaní serbexoyí síyasí netewe da dú rége careserí rikeberí hebúbé bo damezrandiní zimaní standard. Le pirrosey péshwecúní standardí modérní zimaní Yonanísh da larí u narrékí hebú le ser ewey ke kame rébaz weberbigíré . Le Yonanísh dú layení careserí rikeber le beranber yekitirí da rawestabún, yekyan deyewíst ew standarde le ser binemay shéwezarí Démotíkí saz bikré ke le ser bin _ lehje búmíyekan pék hatibú, layenekey díkesh deyewíst shéwezarékí díke ke zor élítístí [ shéwe zimaní nuxbe]tir bú, wate Katharevousa pésh bixré. Egercí, lew nimúneye da ( birruwane Jahru, Trudgill, 1993), meseley abstand u ausbau le gorréda nebú, le ber ewey ke zimaní Yonaní zimanékí ausbau níyeu hícjore péwendí u xizimayetíyekí zimaní le gell zimaní Tirkí da níye, ke zimaní destelatí kolonyalí péshú bú le Yonan. Lew sallaney duwayída, rikeberí u késheke yek la kirawetewe, u Yonaní Démotíkí jégey Katharevousa yan Yonaní petí u pakí teqríben le gisht bestén u cuwarcéweyekda girtúwetewe. Le Norwéjhí heta billéy démokiratík da, jégey hebún u manewey her dú careseríyekan wate jútstandardí kirawetewe.
Lemesh zíyatir, xallí dúyem eweye ke éme debé be shéweyekí serdemíyane yaní lem zemaneda temashay em díyardeye bikeyn ewísh eweye híc naasayí níye ke zimanékí taqane zíyatir le yek standardí hebé. Shéweyek le térruwanín le barudoxí zimaní Norwéjhí eweye bigutré Norwéjhí zimanékí taqaney jútstandarde. Lére da debé emeshman le bercaw bé ke serbexoyísh , wekú abstand , díyardeyekí alloze ke kemtazor rége deda be hebúní derejey mewday dúrí u nizíkí. Sebaret be zimaní Norwéjhí modérin detuwanín billéyn ke joreyek serbexoyí hawbesh heye le néwan Bokmål u Ny Norsk da ke herdúkyan shéwezarí serbexon ke be wurdí le 'eyní zinjírey lehjeyí kewtúnetewe u peyda bún, egercí deshkiré Ny Norsk be taybetí be rojhaway Norwéjh (u Bokmål, renge bikré, be taybetí be Bashúrí Rojhhellatí Norwéjhewe bilkénín).
Ew pécellpécí u allozíyane sebaret be serbexoyí zimaní héndesh naasayí nín. Bo wéne dekré amajhe bikeyn be shéwe jíyawazekaní Inglísí standard ke le dinyay Inglísí zimanda hen , ke jíyawazíyekanyan le hemú buwarekaní zimanída u her weha le rénúsíshda debíndiréu,eme girifték bo tégey serbexoyí zimaní saz deka. Héndék lew shéwezare standardane be rúní zor pile u hellkewtí yeksantiryan heye le ewaní dí, standarde Inglísíyekaní Ustiralíyayí, Níwzílendí, Efirqay Bashúrí, Karayíbí, Skatlendí u Irlendí be shéweyek le shéwan mafyan lew serbexoyíyeda le standardí Inglísíy Inglísí u standardí Inglísíy Emríkayí kemtire. Bellam eme ashkira u rúne ke zimaní Inglísí, wekú zimanékí fire nawend, wek Norwéjhí, zíyatir le yek shéwey standardí heye. Nimúney díkey ewto le éspaníyayí, Purtugalí, Holendí u jhimareyekí tirí zimananda debínín.
Le merr barudoxí zimaní Inglísí renge bashtirín shéwe ewe bé wekú nwénerí nimúney níwe- serbexoy néwzed bikeyn bo shéwezare jíyawaze neteweyíkan. U níshanekaní emesh bewe ra denasrétewe ke ta radeyek shéwezarí standard kirawí jíyawazí heye u ewey ke hemú kes be 'eyní zimaní dadené ke le gell deste jíyawazekaní lehje nastandardekan le wullataní jíyawaz da xoy degunjéné. Lewaneye hebin dijhí ew qiseye derkewin, bellam shití seyr sebaret be barudoxí zimaní Norwéjhí eweye, ke be pécewaney zimaní Inglísí, dú standardí em zimane le cuwarcéwey wullaték le serbexoyí da hawbeshin. Pallpishtí em qiseye zor ptewe. Barudoxekan jíyawazin, boye éme natuwanín be hasaní wekú zimanékí fire nawend amajhe be zimaní Norwéjhí bikeyn éme hewjéman be baskirdiní nimúney rúntir heye bo ewey bíselménín ke barudoxí zimaní Norwéjhí shitékí degmenu rézperr níye. Eme dú nimúney díke. Híndí u Urdú zor jar wekú zimaní jíyawaz dadendirén. Le gell eweshda, régey waq'ítir eweye ke ewan, be 'eyní ziman dabindirén be dú standardí serbexo we , ke jar jar be zimaní Híndústaní néwzed dekiré. Egercí zimaní Urdu taqe zimaní resmíye le Pakistan, bellam le Híndústan hem Híndí u hem Urdu be dú zimaní resmí denasrén. Eger le Híndústan le kesék bipirsí gelo ew be zimaní Híndí yan Urdu qise deka : wek ewe waye le Norwéjh le kesék pirsíyar bikey gelo be Bokmål yan be Ny Norsk qise deka: zor jar pirsíyarékí ewto híc wullamí bo níye. Le astí qise pékirdinda ,ew " zimanane" le yektirí jwé nakirénewe. Jíyawazíyekeyan le núsín daye, Híndí be elfúbéyí Devanagari u Urdu be elfúbéyí 'Errebí denúsré. Le astí bekarhénaní wushesh da, jíyawazin, her ew jore jíyawazíyey ke le néwan Ny Norsk u Bokmål da heye, Híndí zor wushey le Sanskrit ewe xuwastúwetewe, u Urdu le 'Errebí u Farsíyewe.
Sirrbo- Kirrowatí nimúneyekí díkey zor cake. Le Yogosllavíyay péshú da, zimaní serekí neteweyí bew néwe denasra u bew teqelle Inglísíyey ke le néwanyanda dandirawe be juwaní u be rúní níshan dedré ke éme basí zimanékí taqane dekeyn be dú normí jíyawazewe. Her wekú Híndí/Urdu, elfúbéy jíyawaz bo núsínyan dekar dekré, shéwey Kirrowatí elfúbéyí Latíní bekar dehéné u shéwey Sirrbí elfúbéyí Cyrilic. Jíyawazí fonolojhí, rézimaní u wusheyísh le néwanyanda heye. Her wek Norwéjhí jíyawazíyekí jugrafíyayísh le peresendyanda bedí dekré, shéwey Kirrowatí zíyatir le ser binemay lehje rojhawayíyekan u Sirrbí zíyatir le ser binemay lehje rojhhellatíyekan pégeyshtún. Dísan wekú Norwéjhí, egercí , le Yogosllavíyay péshú zor alloztir bú u, her wekú Híndí/Urdu, ewey ke axéweran kameyek le shéwekan bo núsín bekar bihénin ta rradeyekí zor bestirabúwewe be naséney étníkí u díní ewan ta ewey ke le ber layení zimaní bé. Ja boye pirsíyar kirdin le kesék gelo be Sirrbí yan Kirrowatí qise deka dekra le ew perrí rojhawa u ew perrí rojhhellatí wullat be péy bestiranewey zimaní wullam dirabayewe, bellam le nawce nawendíyekaní wullat wullamí pirsíyareke be péy bestiranewey éiníkí dedirayewe.
Le weta hellweshaní Yogosllavíya, barudoxeke le ber hewlí hkúmetekaní Kirroatíya u Sirrbstan ke ídí'a deken le rastída emane dú zimaní jíyawazin zor alloztir u pécellpéctir búwe. Lewesh zíyatir, ew hewlane jhíyaní le Musullmanekaní Bosníyayí ke le barí jugrafíyayíyewe le nawend dejhín dijhwar kirdúwe ( birruwane Trudgill, 1995). Le katékda héndék Kirrowat le Sarayévo lewaneye be xoshíyewe wullam bidenewe ke be Kirrowatí qise deken , u héndék Sirrbí le 'eyní shar da ke be wurdí be heman lehje qise deken lewaneye be xoshíyewe billén ke be Sirrbí qise deken, rún níye Musullmanekan, eger régeyan nedré le wullamda zarawey Sirrbo- Kirrowatí bekar bihénin, debé billén be ci zimanék qise deken. Emesh pe péy wíst u dillxuwazí hukúmetekaní Kirrowatíya u Sirrbstan. Ja boye híc seyr níye ke ésta hukúmetí Bosníya raygeyandúwe péy xoshe zimanekeyan be néwí Bosníyayí hellbidré. Hengín zor wé decé zimanék ke be péy péwerí zimaní héshta me'qúlaneye péy bigutré Sirrbo-Kirrowatí le dahatúyekí nizík da dú shéwe na bellkú sé shéwey standard kirawí lé bikewétewe.
Axéweraní Musullmaní Urdu u axéweraní Híndúy Híndí péwíst naka hemíshe péyan xosh bé péyan bigutré ewan zimanekeyan yekeu 'eyní zimane, her wek bekarhénaní zarawey Sirrbo- Kirrowatí le lay nasyonalístaní Kirrowat u nasyonalístaní Sirrb wek kifrékí rehay léhatúwe. Her awash, díyare be xoshíyewe be shéweyekí zor nermtir, héndék le Norwéjhíyekan dijhí ewen bigutré ke Ny Norsku Bokmål zimananí jíyawaz nín u shéwey jíyawazí zimanékí taqanen --- lére da babetgelí giríngí naséney girúpí u takí ser helldeda.
Bellam cawdérékí bélayen le derewe ra, emin pém waye, bituwané tewaw be dillníyayíyewe billé , ke lére da, le gisht sé nimúnekanda,bas basí zimananí taqanen ke xawení serbexoyí hawbeshin. éme dekré wekú zimananí fire norm amajhe bew jore zimanane bikeyn. Webír bihénnewe ew nasandiney wa bo ausbau búní zimanék le serewe da basman kird wate: zimanékí ke le shéwezarékí serbexoy standard u lehje nastandaredekan pék dé ke em lehjane bew standarde bestirawnetewe. Ja boye bo ewey ewan be dú zimaní jíyawaz dabindirén shert her ewe níye ke dú standardí serbexoyan hebé, bellkú debé dú komelle lehjeshyan hebé. Allmaní u Holendí dú shéwezarí standardí serbexon ke legell dúbeshí jíyawazí zinjírey lehjeyí degunjén. Ewe raste ke le nimúney Sirrbo-Kirrowatí, nimúney Bokmål / Ny Norshik u Híndí/Urdu da dú ( yan zíyatir) shéwezarí standard hen. Bellam, ewey lére da giréng bé eweye ke l emerr her kamékyan tenya yek komelle lehje bewan bestirawnetewe, ja boye ewan yek zimanin. U, be pécewaney axéweraní Allmaní yan Holendí, axéweraní ew zimananey basman kirdin boyan heye le hellbijhardiní standardekanda serpishik bin. Eme demangeyénéte ewey ke debé manay nasandiní ziman allugorr keynu billéyn " zimanék birítíye le yek yan zíyatir shéwezarí serbexoy standard le gell gisht ew shéwezare nastandardaney ke bew yan be ewan bestirawinetewe". U ewe nasandinékí tewaw u bé emlaw ewlaman sebaret be zimaní fire norm le ber dem ro denéu, bew péye derdekewé ke zimaní Norwéjhí nimuneyekí berz u bé kunukeleberí ewtoye: zimanék ke dú yan zíyatir formí standad kirawí heye be taqe komellék le lehjey na standardewe.
Jhéderekan (References)
- Chambers, J.K., and Peter Trudgill 1997, Dialectology Cambridge: Cambridge University Press, 2nd edition
- Haugen, Einar 1966, The Scandinavian languages as cultural artifacts. In J. Fishman et al. (eds) Language problems in developing nations. New York: Wiley.
- Jahr, Ernst Hakon, and Peter Trudgill 1993, Parallels and differences in the linguistic development of Modern Greek and Modern Norwegian. In E. H. Jahr (ed.), Language conflict and language planning. Berlin: Mouton de Gruyter. pp. 83–98.
- Kloss, Heinz 1967, Abstand-languages and Ausbau-languages. Anthropological linguistics 9, 29–41.
- Trudgill, Peter 1992a, The Ausbau sociolinguistics of Greek as a majority and minority language. In M. Makri-Tsilipakou (ed.), Proceedings of the 6th International Symposium on the Description and/or Comparison of English and Greek. Thessaloniki: Aristotle University. pp. 213–35.
- Trudgill, Peter 1992b, Ausbau sociolinguistics and the perception of language status in contemporary Europe. International Journal of Applied Linguistics vol. 2.2: 167–77.Trudgill, Peter 1995, Sociolinguistics: an introduction to language and society. London: Penguin, 3rd edition.
Sercawe : Em deqe bespasewe le mallperrí Språkrådet (Enjumení Zimaní Norwéjhí ) wergírawe u wegérrdirawete ser zimaní Kurdí
--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~--~
Tébíní: Pitgorrin Webnúsí Ruwange
Peyamí komellék núser u edíb u ekadímístí Kurd
Berréz Serokí Herémí Kurdistan
Berrézan Serok u Endamaní Parlemaní Kurdistan
Berrézan Serok u Endamaní Enjúmení Wezíraní Herémí Kurdistan
Berrézan Wezíraní Perwerde, Xwéndiní Ballaw Roshnbírí
Berrézan Endamaní Mektebí Siyasí YNK, PDK., Yekgirtuwí Islamí u Hízbe Kurdistaniyekan
Peyamí komellék núser u edíb u ekadímístí Kurd
Babet/ standerayzkirdiní Zimaní Kurdí
Henúke, be hemú péwere dírokí u roshinbírí u démogirafiyekan, shéwezarí Kirmanjí Nawerast buwete zimaní roshinbírí u perwerdeyí le her sé parézga gewrekey Herémí Kurdistan (Hewlér ,Kerkuk u Silémaní), jige lewey buwete zimaní hevpeyvíní siyasí u komellayetí le néwan paytext u hemú herém da, be deverí Badínan u parézgay Dihokíshewe. shéwezarí Kirmanjí Nawerast cítir lehjeyekí lokal u míllí niye, bellkú zimaní hezaran kitéb u sedan rojhnameye u bazarrékí gewrey kitéb u xwéndinewey le Kurdistan da durust kirduwe u xeríke debéte zimaní fakir u bírkirdinewe le buwarí felsefe u zaniste siyasí u komellayetiyekan da u hezaran zarawey zanstí u miroyí té rijhawe. Herweha, be hukmí waqeyí dírokí, jíogirafí, siyasí u roshinbírí, Kirmanjí Nawerast buwete ellqey peywendí néwan Kirmanjí Jhúrú u Kirmanjí xuwarú be hemú shéwezare jiyawazekaniyanewe.
Serbarí koshishí rejhémí péshuy Bexdad bo pertkirdiní Kurd le régey let kirdiní zimanekeyewe, herweha serbarí kar kirdin le ser heman gutarí shovíní le layen hendé le regezperste 'Ereb u Turkekanewe, ke péyían waye Kurd tuwanay yekxistiní íradey siyasí u standerayz kirdiní zimaní xoy niye, bellam ta ésta íradey Kurd , pabendibúní xoy bew shéwezarey zimanekeyewe parastuwe u selmanduwe.
Elbete lem bareyewe hemúwan, be roshinbír u siyasí u perwerdekaranewe, berpirsiyariyetí gewreman le ser shane, bellam berpirsiyariyetí méjhuyí le ser shaní siyasiyekan u dezga serweriye ballakaní heréme (wek Serokayetí Herém, Parleman u Enjúmení Wezíran) ke péwíste le ast hestiyarí qonaxekeda bin u ew hukmí dífaktoye bo biriyarí siyasí, terjeme biken. cunke méjhú péman dellé birriyare carenússazekan péwístí be siyasetmedarí dúrbín u xawen hestí dírokí u níshtmaniye.
Be fermí nasíní shéwezarí karpékirawí henúkeyí le Herémí Kurstanda manay ewe nageyené ke shéwezarekaní tir, be taybetí Kirmanjí Jhúrú, Hewramaní u Lurí u....tad, bayexiyan pénedré, bellkú be pécewanewe péwíste hawkat beshí zankoyí u peymangay níshtimaní taybet be lékollínewey cirupirí hemú shéwezarekaní zimaní Kurdí dabimezréndré, be mebestí dewllemend kirdin u muturbekirdiní ew shéwezarey ke uméd dekeyn lem qonaxeda be fermí binasré. cunke wenebé zimaní karpékirawí ésta zimanékí aydiyal u bé kémasí bét u péwístí be dewllemend kirdin u geshepédan nebét, bellkú mebestmane tenha le ruwí giramer u rénús u bekarhénaní gishtiyewe be fermí binasiré, dena le ruwí wushesazí u zarewesaziyewe péwíste zimanékí kirawe bé beser hemú shéwezarekanda. Zanstí zimaninasísh pémandelَé ziman búnewerékí méjhuye u rojh be rojh u sall le duway sall geshedekat, ta jhimarey hawatakanísh (muradfat synonyms) le zimanda zortirbin manay dewllemendí ew zimane degeyené, nek pertbún u lékdabiran. zimaní Kurdísh péwístí be hemú shéwezarekaní xoy heye u híciyaní lé ziyad niye.
Ew zimaney ke mebestmane be fermí binasré heman ew zimaneye ke zanay Xuwa lé xosh bú Tofíq Wehbí beg rénúsí bo danawe, zimaní yekemín hukumetí Kurdí, hukumetekey shéx Mehmud u Komarí Mehabad bú, pashan sallí 1959 le konfiransí gishtí mamostayan le sheqllawe jext le ser be fermí nasíní kirawetewe, duwatir serkirdey Xuwa lé xosh bú Barzaní yekem u Partí Dímukiratí Kurdistan le duway rékewtinnamey Adarí 1970we pishtgírí ew hengaweyan kirduwe, betaybetí le buwarí perwerdeda. Her boye hengawékí níshtimaní u dozékí carenússaze ke desellatí Kurdí ew péshíne méjhuyí u kultúrí u siyasiye be fermí zíndú bikatewew bíkate biriyarí siyasí.
Híc desellatékí siyasí, hercend xawen héz u zebir bé , natuwané be zor zimanék dabtashé yan be zor zimanék le naw berét, bellkú detuwané ew zimaney, ke hukmí waqí' durustí kirduwe, be fermí binaséné u geshey pébida. Pashan ziman xo be xo, be shéwazékí surushtí, be wushe u firezí shéwezarekaní tir, dewllemendtir debé . Bo ew mebeste hendéjar desellatí siyasí pena deba bo jhédere pírozekan u kitébe ayíniyekan, wek le standerayzkirdiní herdú zimaní 'Erebí u 'Ibirí da, be pishtbestin be zimaní Quran u zimaní Tewrat, penay bo bira. Hendéjarísh desellatí siyasí penadeba bo jhédere kultúriyekan, wek le standerayzkirdiní herdú zimaní Farsí u Turkída penay bo bira, katé zimaní bawí edebí le share gewrekaní wek shíraz u Taran u Istenbulda be fermí biriyariyan le ser dira. yaxud le willatí firanse zimaní edebí París, le Italiya zimaní kultúrí Filoréns u le zimaní cayní da shéwezarí Beyjín kiran be binaxey zimaní standerd u le ruwí siyasiyewe be fermí nasran.
Sebaret be standerayzkirdiní zimaní Kurdí, éme wek komellék núser u edíb u ekadímíst u rojhnamenúsí kurd, péman waye u bashtir waye desellatí siyasí le Herémí Kurdistan, súd le ezmúní duwem werbigirré, wate be le ber caw girtiní jhéderí kultúrí le her sé parézga gewrekey Herémí Kurdistan le koy cuwar parézgada u, be le ber cawgirtiní ew kitébixane gewreyey ke le serdemí Mírnshíní Babanewe shakarí edebí u kultúrí u rojhnamewaní u wergérraní jora u jorí téderrijhé. ta henúkesh, le serdemí be paytextbúní Hewlérda, le dewllemendibún u gewrebún u geshekirdiní berdewam daye.
Ashkiraye le doxí netewey éme da yekék le hokarekaní parceparcebúní neteweyí, yekék le lawaziyekaní gutaru buniyadí nasíonalístí Kurdí, nebúní zimanékí standerde ke bibéte zimanhallí remzí qewarey Kurdí, cunke qewarey neteweyí tenha bedamudezga u ballexane u leshkir durust nabé u nayete parastin, bellkú be qutabixane u capxane u zimaní hawbeshísh déte bún. Ewey mirov le búnewerékí sadewe dekate endamékí pabendí netewekey, ew xeyall u peywestbúne símboliyeye ke le naw zimanda durust debé .
Boye péshniyar dekeyn:
Yekem: be yasayek birriyar bidré le ser be fermí nasíní shéwezarí Kurmanjí Nawerast, wek berdí binaxey zimaní standerdí xwéndin u mameley néwan dezga hukumiyekan. Hawkat, begwérey heman birriyar, dekiré qutabí u xuwéndkar pabend bikirén ke le pirogiramí (Zimaní Kurdí)da ashnayetí tewaw legell hemú shéwezarekaní tirí zimanekeyanda peyda biken, le pénaw zemíne xoshkirdin bo ewey shéwezare jiyawazekan le yektirí nizíktir bikirénewe.
Duwem: be yasayekí hawpéc (mirefeq) birriyar bidré le ser damezirandiní peymangayekí neteweyí (ya xud zanko u damezirawe zanstiyekan raspérdrén) bo lékollínewe u sax kirdinewe u arshífkirdiní hemú shéwezarekaní zimaní Kurdí u péshkeshkirdiní péshniyarí berdewam, bo muturbe kirdiní zimaní fermí be wushe firéz u zarawey hemú shéwezarekaní tir.
Le kotayída híwadarín le dillsozíman bigen u em xeme be hénd werbigirn...
Legell rézimanda...
2008-04-15
1. Aram Kakey Felah
2. Aram Ref'et
3. Aréz Simko Husén
4. Azad Berznjí
5. Azad Subhí
6. Asos Herdí
7. Ehmed Míre
8. Dr. Elbért 'Isa
9. Dr. Enwer Qadr Jaf
10. Enwerí Reshí 'Ewla
11. Bextiyar 'Elí
12. Bextiyar Kerím
13. Taban Kemal 'Elí
14. Taríq Fatíh
15. Jemal 'Ebdul
16. coman Herdí
17. Husén 'Arif
18. Daray Mehamí
19. Dana Rewuf
20. Dilshad Heme
21. Raber Fayeq
22. Dr. Refíq Sabír
23. Rewuf Bégerd
24. Rébuwar Síweílí
25. Rébín Rhmed Herdí
26. Dr. Rénwar Rébibn ( Dr. Pishtíwan 'Ebdula)
27. Serbest Resúl
28. Selah Ehmed
29. Dr. shaho Se'íd
30. Shuwan Ehmed
31. Shérzad Hesen
32. Shérko Békes
33. Shérko Kirmanj
34. 'Ebid 'arif
35. 'Eta Mihemed
36. 'Edinan 'Usman
37. Dr. Fereydun 'Ebdul Berznjí
38. Fetah Zaxoyí
39. Dr. Fuwad Heme Xurshíd
40. Karwan Kake Súr
41. Kamiyar Sabír ( Xetab Sabír)
42. Dr. Kemal Mírawdelí
43. Goran 'Ebdula
44. Mihemed Heme Baqí
45. Mihemed Qadr Yunis
46. Dr. Mihemed Kemal
47. Dr. Mihemed Rewuf Se'íd
48. Meríwan Wuriya Qaní'
49. Newzad Ehmed Eswed
50. Hendrén
51. Helkewt 'Ebdula
52. Dr. Hogir Mehmud Ferej
53. Híwa Qadir
Sercawe: Rojhnamey Hawillatí , Jhimarey 415, Yeksheme 20/04/2008
Pishtíwaní le Hesenpúr pishtíwaní le zanist e
Jefer Sheyxulíslamí 25/04/2008
Dest ú cawit xosh bé Dr. Amír. Ewey jenabit núsíwte ashkira ye ke berhemí ezmúnékí dúr u diréjhí éwe le meydaní lékollínewey zanistí sebaret be standardebúní zimaní Kurdí ye.
Be daxewe, ta ésta méjhú níshaní dawe ke nasyonalízmí Kurdí neytwaníwe le jhér tesírí aydíyolojíy ew nasyonalíste-shovínístane (hí Ereb, Turk, Fars) derbaz bé ke kurdiyan jhérdeste ragirtuwe. Kurt ú kirmanjí, nasyonalízmí kurdí firckí be shírí nasyonalízmí netewey balladest girtuwe. Ewesh zor seyr niye, renge ta radeyekísh sirushtí bé. Le qedím ewe gutuwiyane "dú gayan debal yek bikey, yan xuwí yektir degirin yan rengí yektir". Ashkiraye reng girtineke zor be dúr e. Kurd ísh xuwí Ataturk, Reza Xan ú Seddamí girtuwe. Nasíonalístí kurd her wekú nasyonalístí turk ú ereb ú fars derwanéte prosekaní netewe-damezrandin, le wan e prosey plandanan bo ziman.
Jégay metirsí ewe ye ke nasyonalístí kurd be ewe nazané. Péy wa ye ke ew péshkewtútir e le nasyonalíste baladestekan. Le hemúyísh zortir jégay dax ewe ye ke radeyekí zorí núser ú "ekadímístísh" her béxeber in ke ewanísh her be ribey Reza Xanekan ú Ataturkekan deypéwin. Reza Xan ú Ataturk ú zorí díkeysh be zorí zebr ú zeng zimanéki yan be ser xelkekeyan da sepand. Akadímí zimanísh yan damezrand.
Eweysh péshniyarí núsere kurdekane be Hikumetí Herém. Ja ba le xoman bipirsín: ew hengawaney Reza Xan ú Ataturk bún be hoy yekgirtuwí neteweyí le Iran ú Turkiya? Na. Shorishekaní kurd dijhí hikumetekaní nawendí bashtirín bellgen. Aya befermíkirdiní zimanék (Farsí ú Turkí, yan Erebí le Suriye) bú be hoy perepédaní ashtí ú rézgirtin le mafí mirov, yan be pécewane we? Diyar e be pécewane we.
Turkiye hemú sallé sercillí willataní tawanbar be péshélkirdiní mafí mirov e, ke beshékí zorí ew péshélkirdiní mafí mirove birítí ye le qedexekirdiní mafe kultúrí ú siyasiyekaní Kurdan le Turkiye. Aya dasepandiní yek ziman le Iran ú Turkiye, bo wéne, bú be hoy zortir xiwéndewar búní xellkí Kurd le ew willatane? Ne. Aya dasepandiní yek ziman bú be hoy bashtirbúní hell u merjí abúrí le Kurdistan? Ne. Dey, ke wa bú, eger ew daxwazíname bes lasakirdinewey nasíonalíste Turk ú Fars ú Erebekan niye, cítir e?
Wilate Yekgirtuwekaní Emríka éstaysh zimaní fermí/resmí niye. Efríqay Bashúr nizíkey 11 zimaní resmí/fermí heye. Kanada dú zimaní resmí heye. Swísra cuwarí heye. Seta cil le willataní diniya ke sístemí fídralíyan heye yan zimanékí resmí taybetiyan niye, yan zortir le yek ziman resmí ye. Ew willataneysh, le Emríka we bigire heta Swísra ú Malíziya birítín le seqamgírtirín wilataní diniya. Dey, dísan depirsim:
beresmíkirdiní yek shéwezar le komellgeyekí cend-shéwezar da bocí?
Le kotayí da ba ewesh billém u renge pirsiyarékísh bé, ke bo lé wird búnewe bibé: Hoy ci ye ke giwé negirtin bo mafí zimaní kemínekan zortir le Kurdistaní Bashúr (Iraq) bawe, be taybet le naw soranízimanekan da? Aya billéy hoyeke eme nebé ke ew mellbende, be taybet nawcey Sharezúr, tamí bé beshbún le zimaní zikmakí necéshtuwe? Hemúman dezanín ke tenanet le serdemí Enfalísh da, zimaní Kurdí le Iraq qedexe nebú.
Dísan spas bo Profisor E.Hesenpúr.
Tébíní: Bo ew xoshewístaney péyan waye ímzakerekan zortir le Amir Hassanpour sharezay ew babeten, bashtir e bizanin ke ew tézí doktorakey, ke salí 1989 le Emríka tewaw kirduwe, lékollínewe ye le ser coniyetí jút-standardebúní zimaní kurdí. Ew téze buwete kitéb ú emeysh nawuníshanekey "Hassanpour, A. (1992). Natonalism and language in Kurdistan. San Franjisjo, Mellen Researjh University Press."
Xozige yekékí le min azatir ú bekartir peyda debú ú ew kitébey dekird be kurdíy soraní (kurdí/kirmanjí Nawerast). Le em sallaney duwayíysh da, Profsor Hassanpour be deyan witarí le ser zimaní kurdí, be Ínglízí ú kurdí bilaw kirdotewe.
Sercawe: mallperrí RUWANGE ,
پشتیوانی له ههڵوێستی پرۆفسۆر ئهمیری حهسهنپوور پشتیوانی له زانسته
پشتیوانی له ههڵوێستی پرۆفسۆر ئهمیری حهسهنپوور بۆ وڵامدانهوه به پهیام بۆ"به فهرمیی کردنی کرمانجیی خواروو" پشتیوانی له زانسته
جهعفهر شێخولئیسلامی , مامۆستای زانکۆی کارلتن، کانادا
دهستوچاوت خۆش بێ کاک د. ئهمیر. ئهوهی جهنابت نووسیوته ئاشکرایه که بهرههمی ئهزموونێکی دوورودرێژی ئێوهیه له مهیدانی لێکؤڵینهوهی زانستیی سهبارهت به ستاندارده بوونی زمانی کوردی.
بهداخهوه، تا ئێستا مێژوو نیشانیداوه که ناسیۆنالیزمی کوردی نهیتوانیوه له ژێر تهئسیری ئایدیۆلۆجی ئهو ناسیۆنالیسته-شۆڤینیستانه (هی عهرهب، تورک، فارس) دهرباز بێ که کوردیان ژێردهسته راگرتووه. کورتوکرمانجی، ناسیۆنالیزمی کوردی فرچکی به شیری ناسیۆنالیزمی نهتهوهی باڵادهست گرتووه. ئهوهش زۆر سهیر نییه، رهنگه تا رادهیهکیش سروشتیی بێ. له قهدیمهوه گوتوویانه "دوو گایان دهباڵ یهک بکهی، یان خووی یهکتر دهگرن یان رهنگی یهکتر". ئاشکرایه رهنگ گرتنهکه زۆر به دووره. کوردیش خووی ئاتاتورک، رهزاخان و سهددامی گرتووه. ناسیۆنالیستی کورد ههروهکوو ناسیۆنالیستی تورک و عهرهب و فارس دهڕوانێته پرۆسهکانی نهتهوه-دامهزراندن، لهوانه پرۆسهی پلاندانان بۆ زمان.
جێگای مهترسی ئهوهیه که ناسیۆنالیستی کورد به ئهوه نازانێ. پێی وایه که ئهو پێشکهوتووتره له ناسیۆنالیسته باڵادهستهکان. له ههمووش زۆرتر جێگای داخ ئهوهیه که رادهیهکی زۆری نووسهر و "ئهکادیمیستیش" ههر بێخهبهرن که ئهوانیش ههر به ربهی رهزاخانهکان و ئاتاتورکهکان دهیپێون.
رهزاخان و ئاتاتورک و زۆری دیکهش به زۆری زهبر و زهنگ زمانێکیان به سهر خهڵکهکهیان داسهپاند. ئاکادیمی زمانیشیان دامهزراند. ئهوهش پێشنیاری نووسهره کوردهکانه به حکومهتی ههرێم. جا با له خۆمان بپرسین: ئهو ههنگاوانهی رهزاخان و ئاتاتورک بوون به هۆی یهکگرتوویی نهتهوهیی له ئێران و تورکیا؟ نا. شۆڕشهکانی کورد دژی حکومهتهکانی ناوهندیی باشترین بهڵگهن. ئایا به فهرمی کردنی زمانێک (فارسی و تورکی، یان عهرهبی له سوریه) بوو به هۆی پهرهپێدانی ئاشتی و رێزگرتن له مافی مرۆڤ، یان به پێچهوانهوه؟ دیاره بهپێچهوانهوه. تورکیه ههموو ساڵێ سهرچڵی وڵاتانی تاوانبار به پێشێلکردنی مافی مرۆڤه، که بهشێکی زۆری ئهو پێشێلکردنی مافی مرۆڤه بریتیه له قهدهغهکردنی مافه کولتووریی و سیاسیهکانی کوردان له تورکیه. ئایا داسهپاندنی یهکزمان له ئێران و تورکیه، بۆ وێنه، بوو به هۆی زۆرتر خوێندهواربوونی خهلکی کورد لهو وڵاتانه؟ نا. ئایا داسهپاندنی یهکزمان بوو به هۆی باشتر بوونی ههلومهرجی ئابووری له کوردستان؟ نا.
دهی، کهوابوو، ئهگهر ئهو داخوازینامه بهس لاساکردنهوهی ناسیۆنالیسته تورک و فارس و عهرهبهکان نییه, چیتره؟ وڵاته یهکگرتووهکانی ئهمریکا ئێستاش زمانی فهرمی/رهسمی نییه. ئهفریقای باشوور نزیکهی 11 زمانی رهسمی/فهرمی ههیه. کانادا دوو زمانی رهسمی ههیه. سویسرا چواری ههیه. سهتا چل له ولاتانی دنیا که سیستهمی فیدڕالییان ههیه یان زمانێکی رهسمی تایبهتیان نییه، یان زۆرتر له یهکزمان رهسمییه. ئهو وڵاتانهش، له ئهمریکاوه بگره ههتا سویسرا و مالیزیا بریتین له سهقامگیرترین وڵاتانی دنیا. دهی، دیسان دهپرسم: به رهسمی کردنی یهک شێوهزار له کۆمهڵگهیهکی چهند-شێوهزاردا بۆچی؟
له کۆتاییدا با ئهوهش بڵێم و، رهنگه پرسیارێکیش بێ، که بۆ لێوردبوونهوه ببێ: هۆی چییه که گوێنهگرتن بۆ مافی زمانی کهمینهکان زۆرتر له کوردستانی باشوور (عێراق) باوه، به تایبهت له ناو سۆرانیزمانهکاندا؟ ئایا بڵێی هۆیهکه ئهمه نهبێ که ئهو مهڵبهنده، به تایبهت ناوچهی شارهزوور، تامی بێبهشبوون له زمانی زگماکیی نهچێشتووه؟ ههموومان دهزانین که تهنانهت له سهردهمی ئهنفالیشدا، زمانی کوردی له عێراق قهدهخه نهبوو.
دیسان سپاس بۆ د. ئهمیر
تێبینی: (بۆ ئهو خۆشهویستانهی پێیان وایه ئیمزاکهرهکان زۆرتر له د. ئهمیر شارهزای ئهو بابهتهن، باشتره بزانن که د. ئهمیر تێزی دۆکتۆراکهی، که ساڵی 1989 له ئهمریکا تهواو کردووه، لێکۆڵینهوهیه له سهر چۆنیهتی جووت ستاندارده بوونی زمانی کوردی. ئهو تێزه بووهته کتێب و ئهمهش ناوونیشانهکهی: Hassanpour, A. (1992). Nationalism and language in Kurdistan. San Francisco: Mellen Research University Press. خۆزگه یهکێکی له من ئازاتر و بهکارتر پهیدا دهبوو و، ئهو کتێبهی دهکرد به کوردی سۆرانی (کوردی/کرمانجی ناوهراست). لهم ساڵانهی دواییشدا، د. ئهمیر به دهیان وتاری له سهر زمانی کوردی، به ئینگلیزی و کوردی، بڵاو کردۆتهوه.)
سهرچاوه؛ ماڵپهڕی ڕوانگه
Pévajhoy stendard búní shéwazekan berdewame
Hesen Qazí bo Hawlatí
Sazdaní: Mewlúd Afend
Hawlatí jhimare( 423) Yekishemme 18/5/ 2008 laperey 18
Hawlatí: Ew pirojheyey ke le layen komellék núser u edíb u ekadímístí kurd bo "standerayz kirdiní zimaní Kurdí" arastey layene peywendídarekan kira, hellgirí komellék rexne u tébíniye, jenabtan wek pisporék le buwarí zimanewaniyewe ratan ciye le ser ew pirojheye?
Hesen Qazí: Ber le hemú shiték spastan dekem bo em wutúéjhe. Emin xom be pispor dananém, bellam wekú kesék ke bo mawey diréjh le ser zimaní Kurdí karim kirduwe be mafí xomí dezanim lew buware da tébíniyekanim bihénime goré u bocúnekanim legell xellkí díke besh bikem. Ew nameyey ke "komellék núser u edíb u ekadímístí kurd" berziyan kirduwetewe bo layene peywendídarekan le rastí da pirojhe niye bellkú dawxwazéke bo ewey be biriyarí siyasí babetí nasik u pécelpécí wek ziman "jébejé" bikiré. Em peyame hem le ruy shéwazí darshtinekey wate zimanekey u hem le néwerok da giriftí zore.
Le ruwangey zimaniyewe her amajheyekí kurt dekem be serdérí peyameke. Kes nazané katék shiték be Kurdí denúsré bocí debé béjheyekí ínglísí u ewísh be gerdan kirdinékí hele bekarbhéndré, be ínglízí be stendard kirdin dellén "stenderdayz" nek "standerayz" u eger "standerayz kirdin" [stenderdayz kirdin ]bikeyene kurdí ew demí debéte "stendard kirdiní kirdin" em ínglísiyande boci?
Ewey giríng bé néwerokí peyamekeye ke her wek gutim giriftí zore. Daréjheraní peyam le layek daway be fermí nasíní shéwazékí kurdí deken u le heman katíshda dellén "híc destellatékí siyasí, hercend xawen héz u zebir bé, natuwané be zebirí zor zimanék dabtashé yan be zor zimanék [diyare le péwendí legell kurdistaní 'Eraq da shéwazékí kurdí] le naw berét" le jéda be fermí nasíní shiték manayekí díkey be fermí nenasíní shitékí díkeye u eger miro biyewé le buwarí kirdarí da ewe pék bihéné renge péwístí be "héz u zebir" béte goré.
Layenékí díke le egerí jébejékirdiní ew dawaye da, sist kirdiní pile u helkewtí zimaní Kurdí wekú zimanékí nasraw u didan pédahatú le buwarí qanúní u néwneteweyí daye. Egercí Kurdí leweta damezraní dewletí 'Eraq qet be tewawí qedexe nebuwe bellam be rúxaní réjhímí Sedam, núsín u pesind kiraní Qanúní Bincíneyí 'Eraq le sallí 2005, hellkewtí ewendey díkesh beriz buwetewe u wekú zimanékí dewlletí nasrawe . Eweta le madey 4í Qanúní Bincíneyí 'Eraq da dexwénínewe:
"§ Madey (4)
Yekem: zimaní 'Erebí u Kurdí dú zimaní fermí 'Eraqéne, mafí serjem 'Eraqiyekan parézrawe le fér kirdiní rolekaniyan be zimaní daykiyan wek Turkmaní u Suriyaní le dezgakaní fér kirdiní dewletda be péy yasa perwerdeiyekan, yan be her zimanékí díke le dezgakaní fér kirdiní taybetída.
Duwem: sinúrí deste wajhey zimaní fermí diyarí dekirét.coniyetí jébejékirdiní hukmí em madeyesh be yasa em xalane degirétewe:
a – Der kirdiní rojhnamey fermí be her dú ziman.
b – Qise kirdin wutúéjh u derbirín le buware fermiyekanda be her yek le dú zimaneke wek Enjumení Nwéneran u Enjumení Wezíran u dadgakan u kongire fermiyekan.
j. Dan-nan be bellge fermiyekan u alugor kirdiní name u der kirdiní belge name fermiyekan be her dú ziman.
d. Kirdinewey qutabixane be her dú zimaneke be péy yasa perwerdeiyekan.
e - Her buwarékí díke ke binemay yeksaní bígirétewe, wek pare u pesaport u púl.
Séyem: Le dam u dezga fédraliyekan le Herémí Kurdistan her dú zimaneke bekar dehéndrét.
cuwarem : zimaní Turkumaní u Síriyaní dú zimaní fermí tirin lew yeke ídariyaneda ke tiyaída [téyanda] zoríney daníshtwan pék dehénin.
Pénjem: her herém u parézgayek mafí ewey heye zimanékí nawxoyí díke bikate zimaní fermí eger zoríney daníshtwanekey le rapirsiyekí gishtída biryaryan le ser da. " (Malperí hukúmetí Herémí Kurdistan)"
Ewe sade kirdinewey basekeye eger péman wabé ew pile u helkewtey bo zimaní Kurdí le Qanúní Bincíneyí 'Eraq da gunjéndrawe her bar u doxí ew zimane le 'Eraq degirétewe, belkú wekú palpishtí qanúní le astí néwneteweyí da kardanewey le ser ew jugirafiyaiyanesh debé ke zimaní kurdíyan téda bekar dehéndre u le derewey destelatí serwerí u huqúqí 'Eraq helkewtún.
Renge le astí jíhaní da zimaní Kurdí degmen lew zimanane bé ke egercí ewaney qisey pédeken dewletí serwerí le mer xoyan niye, bellam zimanekeyan wekú zimanékí dewletí didaní péda hatuwe, boye berteng kirdinewey cemkí zimaní Kurdí her be shéwazék le bUwarí fermí da, ew helkewte qanúniye bin kol deka u de rastí da geshandinewey kilpey agirí ew koshisht u dúbendiyeye ke neyaraní Kurd kirduwiyane u peyameke amajhey pé kirduwe.
Girftékí díkey ew peyame eweye le ruwangey be xo fishín u "piyawane" we núsrawe. le deqekeda hatuwe: " Be fermí nasíní shéwezarí karpékirawí henúkeyí le Herémí Kurdistanda manay ewe nageyené ke shéwezarekaní tir, be taybetí Kirmanjí Júrú , Hewramaní u Lurí u .... tad, bayexiyan pénedré" ewe yaní min xom le tú be gewretir dezanim. le néw 53 kesda ke ew peyameyan émza kirduwe teniya néwí dú jhin debíndré, lew 53 ímzaye da pém waniye kesékí kelurí axéwer (ew shéwazey Kurdaní Feylí qisey pédeken), yan Kirmanjí axéwerékí tédabé, u ewesh xo da birandane lew kurdaney be shéweyekí jwé le Kurdí Babaní qise deken u denúsn.
Layenékí dí hest ne kirdine be giríngí ziman bo tak u komell wekú beshék le naséney tak yan komellek le takan. Le dinyaí emro da mafí miroyí ziman buwete babetékí here gewre bo ew pispor u tékosheraney le buwarí mafí miro da kar deken. Boye le péwendí legell axéweraní zimaní Kurdí da réz lénaní néwkoyí u ruwangey yeksan sebaret be hemú shéwazekan u hemú shéwe núsínekan beshékí da nebirawe le re caw kirdiní pirénsípekaní mafí miro. Le kurtí bibirmewe eger komellgey kurdewarí juwan bé be rengaw rengí u ceshnawceshníyekaniyewe juwane, eger hemú Kurd biyewé céjh le zimanekey bibíné, bo tak yan komellék le takan kurdí eweye ke ew yan ewan qisey pédeken u heq niye le bin perdey "standerayz" da ew sinúrí azadiye bibezéndré.
Kurd delé xirapit kut, cakísh bilé؛ le peyameke da dawxwazí damezrandiní "peymangayekí [yan damezrawék] neteweyí bo lékollínewe u saxkirdinewe u arshív kirdiní hemú shéwezarekan " dawayekí cake. le rastí da bo ewey pilanékí hemú layeney zimaní le cuwarcéwey jugirafiyaí Kurdistaní 'Eraq da bo péwecaran bew babete girínge dabindré, hebúní dezgayekí ewto ke le layen destelatí siyasiyewe pishtí bigíré u karasaní bo bikiré péwíste.
Hawlatí: éme con detuwanín bangeshe bo zimaní yekgirtuy Kurdí bikeyn u le layekí díkewe daway giringídan be zarawekaní tir bikeyn ?
Hesen Qazí: Sebaret be cemkí ziman u zarawey le mer ziman téke u lékeyí u aloziyekí zor le goré daye. Eger serawerdí ew cemk u zarawane be rúní diyarí bikeyn ew demi derbirdin le gel alozí u lé rizgar búní hasantir debétewe. Gelo katék éme basí " zimaní yekgirtú" dekeyn mebestman ciye? eger mebest lewe zimanékí yekgirtuy qise pékirdin u péwendí zarekí bé, ewe qet pék naye u bas kirdiníshí jige le be fíro daní kat u wizey rúnakbírí cí díkey lé shén nabé, gelo dekiré be bír dabé rojhék le rojhan xelkí Berí Mérgan wekú Kurdí Xorasané bidwén?
Eger mebest le " zimaní yekgirtú" zimanékí nusíní wekú yek bé ke hemú Kurdékí xwéndewar péy bixwénétewe u péy binúsé , ewesh dest nada. Hoyekeshí ashkiraye, bawekú Kurdí le shwénék zimanékí dewletiye, le jéyekí díke héshta nikúlí le búní dekiré. éme dezanín le gel qedexe u pawan búnísh u , sereray ewey sístimí perwerde bellaní kemewe le jugirafiyay sé dewletí ke Kurdí téda dejhín régey nedawe ew zimane bibéte zimaní xwéndin, bellam le ber xoragirí u berberekaní
Kurdan u geshey xo wushyaríyan zimaneke mawetewe. Pirosey núsíní Kurdí le beshí jiyawazí Kurdistan u le derewey Kurdistanísh be rébaz u réckey jiyawaz da royshtuwe u ésta le helkewtékí awa dayn ke le gel dú stendard, ke héshta pévajhoy tewaw damezranyan kotayí nehatuwe rúberuín u rewtí núsín u berew stendard cúní cend shéwazí díkesh ke zorbey dekarhéneranyan le ruwangey hestí bestiranewey étiníkiyewe xoyan be kurd da denén u le derewí xoyan wate Kurdekaní díkesh ewan be Kurd dadenén u wek Kurd deyaninasin, beréweye. Be bocúní min ewe rewtéke ne biryarí siyasí detuwané péshí pébigiré u ne geshanewe, peresendin u xo girtiníshí híc késheyek bo naséne [ pénase] í kurd saz naka. ésta tékníkí tékelawí u danustandin ewende peregír buwe sinúr manayekí ewtoyan nemawe.
Hawlatí: Aya em pirojheye serbikewé u zimaní Kurdí le Bashúr be péy em pirojheye standerayz bé, ci karígerí debét le ser zimaní parcekaní tirí Kurdistan be taybet Rojhhelat ?
Hesen Qazí: Ewe pirojhe niye, peyaméke dawa deka layene peywendídarekan be biryarékí siyasí rabigeyénin filane shéwaz [ diyare debé mebestyan le núsín u xwéndin da bé ] bikréte resmí. Helbet Kurdí néwerast ( Kirmanjí Xuwarú , Soraní ) yan her néwékí díkey be bala bibrín zor le méjhe pirosey berew stendard cúní le ser binemay Kurdí Babaní destí pékirduwe u ésta le bereketí rúxaní réjhímí Sedam u pék hatiní destelatí Kurdí le beshékí gewrey Kurdistaní 'Eraq u serhelénaní be deyan dezgay télévízíon, radío u sedan rojhname u gowar ew piroseye xératirísh buwe.
Her heman rewt le beshekaní díkey Kurdistaníshda, diyare le astékí dike da beréweye . Le mer Kurdistaní Tirkiye, wa bizanim télévízíoní mangíle le xératir kirdiní rewtí be stendard búní zimanékí qedexe da dewrí serekí gérawe. Wek dezaní ésta bas lewe dekiré , dewletí Tirkiye le gel ewesh da ke héshta be fermí didaní be hebúní netewey Kurd u zimaní Kurdí da nehénawe, kanalékí mangíle be zimaní Kurdí weré bixa. Eger ewe serbigiré u be semímiyetewe bikiré ,deshé le ser binemay ew Kurdiyey le layen Bedrxaniyekanewe pésh xirawe u lew 25 saley rabirdú da geshe u nesheyekí zorí be xoyewe díwe beréwe bicé.
Ashkiraye beshekaní Kurdistan wek con le hemú buwarekaní jhiyan da karlékeríyan le ser yekdí heye, le buwarí zimanísh da heyane. Péwendí kultúrí u zimaní Kurdistaní 'Eraq u Kurdistaní éran péshíneyekí koní heye.Lew sí cl saley duwayí da ziman u kultúrí Farsísh ja be cak u xirapiyewe _ diyare nek be régey ew Kurdiyey le Kurdistaní éran péy denúsré yan ew kesaney ke xelkí ewén u le Kurdistaní 'Eraq dejhín u denúsn _ shwénpéy xoy kirduwetewe, ey ewe niye rojh niye le rojhnamekan da cawt be deyan "gera" u " gerayí " nekewé ke le wushekan halawin. Bétú le Herémí Kurdistaní 'Eraq shéwazék le shéwazekaní Kurdí be biryarí siyasí dabsepéndiré kardanewey zor xirapí le ser beshekaní díkey Kurdistanísh debé.
Hawlatí: Nebúní zimanékí yekgirtú le diréjhxayenda ci karígeriyekí debét le ser geshe kirdiní layenekaní tir wek abúrí, komellayetí , siyasí u kultúrí komellgay Kurdí?
Hesen Qazí: Nebúní "zimanékí yekgirtuy núsín" ne le kurt xayen u ne le diréjh xayenda kargeriyekí ewtoy le ser geshe kirdin yan sist kirdinewe u dahézaní híc kam lew buwarane niye ke to amajhey pédekey. Le bazarekaní ser sinúr u destawudest kirdiní kelu pel u alshu wérish da le waneye hawkat cend ziman dekar bikirdré – diyare eger topbaranekaní éran u hérshekaní Tirkiye cet lew péwendiyane nexa- wekú tir le jugirafiyay Kurdistaní 'Eraq da le ber geshe kirdiní amraze rageyenere gishtiyekan u deretaní péwendí xéra axéweraní hemú shéwazekan le barudoxí asayí da derfetí eweyan heye hem shéwazí melbendí xoyan pésh bixen u hem le gel shéwazekaní díke da nasiyawí peyda ken. Ew xelke ta ésta le nebúní "zimanékí yekgirtú " da her hebún u her deshménin.
Hawlatí: Giringtirín faktorekan cin bo standerayz kirdiní zimaní kurdí ? u le Bashúrí Kurdistan debét ci shéwezarékí zimanékí standardí Kurdí durust bikiré ?
Hesen Qazí: Wek péshtir basim kird pévajhoy stendard búní Kirmanjí be péy ew ré u shwéney Mír Celadet Bedrxan be binaxe daréjhí w hísab dé, gelo le nawcey Badínaní Kurdistaní 'Eraq cí léderdecé jaré be lébirawí le ser duwan u hukim le ser daní le jéy xoyda niye ( be lebercaw girtiní jiyawazí rénús), bellam be dilniyayiyewe dabiraní ew shéwaze Kirmanjiyey le Badínan qisey pédekiré u péy denúsré u le dezga rageyandinekanda dekar dekirdré le rewtí geshanewey ew shéwaze Kurdiyey le Kurdistaní Tirkiye yan le her jéyekí bew shéwazane qise dekiré u denúsré naluwé u le buwarí komellnasí zimanewe tékoshanékí duwakewtúaneye.
Geshey stendardí Kurdí Soraní le ber dekar kirdiní rénúsékí hawbesh le Kurdistaní 'Eraq u éran giriftí kemtire. Wek basim kird ésta wekú seretayitirín mafí miro be shéwazí xo núsín le néw axéweraní Hewramí u Dimlí yan zazayí sh da be réweye u herweha Kurdí Kelurí( wekú nawékí gishtgír bo shéwazí axawtiní Kurdekaní Kirmashan u ílam u Feyliyekan). ésta le Kurdistaní 'Eraq le hemú jéyekí díke ziyatir derfet u deretaní rék pédaní ew babetane heye u emin lew bawere dam eger be dúr le hest u kulí nawcegerí u be dúr le shere fir u demargírí dezgayekí pispor dabmezré detuwané le kesh u hewayekí démokiratík da ,be réz girtin le jiyawazí u pejhrandiní pévajhoy stendard bún ( búnekan) helsengéné u berew péshí beré u be berdewamí akamí lékollínewe u karekaní bilaw bikatewe . Eger ewe bikiré Kurd debin be yek le péshrewaní parézeraní zimananí jhér metirsí le astí jíhanída.
Demewé amajhe be pinktékí díke bikem ewísh eweye be birway min parastiní Hewramí u Kirmanjí u Kelurí le Kurdistaní 'Eraq bashtirín shéweye bo hebúní tebayí komellayetí le buwarí zimaní da u yekétí azadaney hawjhíní ew xelkaney le Kurdistaní 'Eraq da dejhín pitewtir deka.
Késhey ziman her taybetí í barudoxí Kurdistan niye. Le méjhuy zandraw u nasrawí besherí da buwe u her debé, Lew jéyíaney be réy démokiratík da yekla kirawetewe astí rúnakbírísh ziyatir geshey senduwe.
Hawlatí: Aya katí ewe nehatuwe ke zimaní Kurdí xoy le rénúsí zimaní Farsí u 'Erebí jiya bikatewe?
Hesen Qazí: Zimaní Kurdí wekú hemú zimane zínduyekaní ser em kurey xakiye dekiré be hemú ew xetaney [rénús] ke bo derbiriní dengekaní ziman níshaneyan heye binúsré. Le ruwangey zimaninasiyewe híc xeték le xetékí díke bashtir yan píroztir niye. Rewtí méjhuyí way kirduwe Kurdekan bo núsín le serdemaní taze da her nebé sé sístimí elfupétke dekar biken, diyare ésta núsíní Kurdí be xetí Kirílí le duway helweshaní Sovyetí jaran le kurtéy dawe.
Eger kiraba hemú Kurd le sístimí xwéndin u perwerde da yek rénús bekar bihénin ewe ta radeyekí zor le gére u késhey labellay kemtir dekirdewe. bellam jaré ewe dest nada, bétú ,deretaní goríní xet le 'Eraqí 'Erebí meyser bé ew demí ewe le Kurdistaní 'Eraqísh degunjé,u be bé eme eger Herémí Kurdistan bé le bercawgirtiní gisht ew buwaraney be 'Eraqí debestétewe shan bidate ber alu gorékí ewto, ewe hengawéki serkewtú nabé.
Le layekí díkewe egercí xet beshékí zatí niye le ziman bellam 'adet u deq pégirtin le rewtí xwéndinewe da karígerí taybetí xoy heye. yek le zimaninasaní here diyarí éraní hawcerx le dídarékmanda deygut, egercí dezanim dezgay rénúsí Farsí henúke kemayesí zore,u héndék le dengekan le kirí wushe da níshaneyan niye, bellam eger díwaní Haiz bihénréte ser xetí Latíní u bew rénúse bíxwénimewe pém waniye ew céjhey lé wergirm ke bexetí ésta léy werdegirm. Diyare ewe 'adetí xwéndineweye. Helbet régirékí qanúnísh le gore daye, le éran u Súriye u Tirkiye le duy yekemyan xetí 'Erebí ( Aramí) u lewí díkeyan xetí Latíní rénúsí resmíne u goraní ewesh wate, le éran u Súriye wexo kirdiní elfubéyí Latíní u le Tirkiye badanewe ser xetí 'Erebí serdemí 'Usmaní wa bizanim jaré ewane dest naden. Ey ci kerden? Be bocúní min ew rénúsane herdúkyan ke le destpékí dekar kirdiniyanewe bo núsíní kurdí zor alugoryan téda kirawe hen u jaré deshbin , bellam núseran u be taybetí rojhnamenúsan u kirékaraní rageyandin be kelik sendin le péshkewtiní tékníkí detuwanin bo wéne ewey be Kurdí Néwerast u be xetí 'Erebí núsíuiyane bo ewey peyamekeyan bigeyene jhimareyekí berbilawtir le xwénerewan, ray guwézne ser elfupétkey Latínísh. Wek dezaní ésta jhimareyekí berbilaw le Kurdekan , sereray sansur le héndék shwén u birúske biran le jéyí tir u le derewey wilat rojhane íntirnét bekar dehénin. Zor kesí ke be Kurdí Néwerast denúsn lewaneye qet maweyekí kurtíshyan bo núsíní Kurdí be xetí latíní terxan nekirdibé u renge yekemjar le íntirnét da emeyan be taqí kirdibétewe u le pir debínin zor be cakí dekiré Kurdí Néwerast be xetí Latínísh binúsré. ésta birayekí héjha le wilatí Birítaniya duway taqíkirdineweyekí zor tuwaníuiye be alugorékí kemewe le elfupétkey Bedrxaní da núsíní Kurdí be xetí Latíní le torí íntirnét da legell stendarde néwnetewayetiyekan bigunjéné u néwí nawe "rénúsí yekgirtú". Wa bizanim ewesh asankariyekí tékníkí bé bo ew kesaney biyanewé le íntirnét da bo núsíní Kurdí rénúsí Latíní alugor kiraw dekar biken.
Hawlati: Le ser bocúní Dr.Emír Hesenpúr ke Kurdí zimanékí jút standarde u eger qerar bét bikiréte taqe standard u zimaní Soraní wek zimaní fermí dabinrét késhe u nakokí ziyatir debét pirosey jiyabúnewe xératir dekat, éwe ratan ciye sebaret bem bocúne?
Hesen Qazí: Kitébekey beréz Hesenpúr be nawí ' Nasíonalízm u Ziman le Kurdistan 1985-1918 ' le salí 1992 le Emríka bilaw buwetewe. Em kitébe tézí dukturayeketí ke le salí 1989 da péshkéshí zankoy ílínoy kirduwe le Urbana- shempeyn. Lew kitébe da wek le nawekeyewe derdekewé méjhuy 67 sal barudox u péshwecúnekaní zimaní Kurdí ta u twé kirawe. Núser be palpishtí lékdanewe u helsengandiní ew kerestaney ke be salan be shéneyí u be le serexoyekí bé wéne koy kirdúnetewe, bew akame geyshtuwe Kurdí zimanékí jút – standarde. Diyare sebaret be Soraní made u kerestey ziyatirí le be rdest dabuwe u delé zimaní núsíní Kurdí Soraní le serbinaxey bin lehjey silémaní firckí girtuwe. Diyare basí ew jiyawaziyaneshí kirduwe ke bo wéne le néwan shéwazí Babaní u Mukirí da hen.
Lew kitébeda basí Hewramí u Dimlí [zazayí] sh kirawe. bellam dú komelle gewretirekey shéwaze kurdiyekan wate Kirmanjí u Soraní ziyatir kewtúne ber bas.
Diyare duwatir mamosta Hesenpúr le salí 1998 basékí zor cawrakéshíshí sebaret be Hewramí be néwí : ' Naséne [pénase]y Hewramí Axéweran: Bertek le mer Téorí u ídéolojhí Zimaninasí Berawerdkarane' bilaw kirduwetewe u be diréjhí wulamí Mekénzí u kesaní díkey dawetewe ke Hewramí le shéwazekaní díkey Kurdí dadebirn.
kitébekey Hesenpúr ta ésta be Kurdí wernegérdrawe u ta ew jéyey min bizanim tené héndék bír u ra sebaret be cemkí nasíunalízm lew kitébeda bas u gengeshey le ser kirawe. ew seretaye bo ewebú bilém helwestí kak Emír le mer jút – stendardí be palpishtí líkolínewe u lékdaneweye nek zewqí kesí yan bestiranewey étiníkí.
Emin zorí pé geshamewe ke cend rojh duway núsínekey beréziyan le wébinúsí "ruwange" u cend malper u rojhnamey díke da, 'éketiya nivíserén kurd – tayé duhoké rayangeyand: derbarey naveroka "peyamé" u ew pirs u nígeraniya téda hatiye xuya kirn jhí, jhi nebúna take zimané standard, em dítin u bocúnén ekadmí u zimanzané héjha Dr.Emír Hesenpúrí én ku di nivísara xo da:- " kurdí wek zimanékí jút – standard" bellav kirín, bi bashtirín, zanstítirín u ebjektívtirín bersiv dizanín u bi tewawí pishtevaní lé dikeyn u nefesa wí ya zanstiyane u dilsozí u hesté wí bi berpirsiyaríyé wekí ciyayén Kurdistané berz radigirín... bi heviya ew dítin u bocún bibne shingsteyé her danustandineké li ví babetí."
Ewesh belgeyekí díkeye ke con téknolojhí detuwané wa be xérayí peyamékí xérxwazane le Bashúrí Kanadawe bigeyénéte Bashúrí kurdistan.
Be bocúní min ew rewtí stendard búne jaré berdewame , hem Hewramí u hem Dimilí [zazayí] ésta lew rébaze dan ke normí le mer xoyan le zimaní nusín da rék pébiden.
Hawlati: rageyandinekaní Bashúrí Kurdistan le ruwí zimanewaniyewe késheyan zore u ta éstash híc yek le nawendekaní rageyandin neyantuwaníwe ke shéwaz yan staylékí taybet durust biken. Bo durust kirdiní shéwazékí taybet bo núsín le rageyandinekanda debét ci bikirét?
Hesen Qazí: Ewe pirsiyarékí zor be jéyíe. Dezga rageyandinekan u betaybetí daw u dezgay destelatdar ke bo raperandiní karekanyan zimaní Kurdí de kar deken debé eweyan le bercaw bé ésta Kurdí le barí qanúniyewe zimanékí dewletiye u péwíste be lépirsrawí u be zanayiyewe péwey bicarén. Raste be péy Qanúní Bincíneyí 'Eraq bendí séyemí madey 4. ' le dam u dezga fédraliyekan le Herémí Kurdistan 'da debé ' her dú zimaneke be kar bihéndrét ' bellam, híc péwíst naka kurdí bixiréte perawézí zimaní 'Erebiyewe. Emin cend jarék gwém le gengeshe u basekaní Parlimaní Herém helxstuwe, bo gelale kirdiní péshniyarékí qanúní dénin be 'Erebí dayderéjhn u duwaye deykene Kurdí. Le katék da ew kare debé be pécewane bé. Ba darshtiní bír u ra be Kurdí bé u xoman rabihénín. Pash ewey zimaní Kurdí [wate Kurdí Badíní, Soraní,Kelurí u Hewramí ] geywete astí zimanékí dewletí, le layen axéweraníshiyewe le buwarí resmí da péwíste ew giríngiyey pébidré.
Deshé pilandananí zimaní ke buwarékí giríngí zimaninasiye, le pirosey be stendard bún da le lay éme zorí bír lé nekirabétewe. Emin bash nazanim gelo le mídiyakanda [mídiyay deng u reng u capkiraw] helwejhér yan bijharkarí zimaní hen yan na? eger ewe hebé u be kirdewe amojhgarí u bocúní kesaní ewto le ber caw bigíré u piyade bikiré ew demí kokirdinewe u rékpédaní ew zimaney dekardekiré zor juwantir rodeníshé. Lére da detuwanim péshniyarék bihénime goré rojhnamekey éwe detuwané bangewazék derka u le sernúseran u helwejhéraní zimaní cendín rojhnaman bigérétewe u duway gengeshe u seng u súk kirdin hemú le ser ewe rék kewin bo wéne؛ néwí pétextekaní jíhan con binúsn. hemúyan ber'ode bin ewey rékewtiní le ser kirawe pérewí biken. Eger ewe bikiré wate karí be komellí be pilan le ser ziman, pirosey stendard kirdin zútir rodeníshé. Karékí ewto dekiré le layen ew rojhnamanesh ra bikiré ke be Kurdí Badíní bilaw debinewe. Diyare zimaní télévízíon u radíosh ke ziyatir zarekiye birék jiyawaze. Béjher, u péshkéshkar u amadekaraní bername dekiré pérewí le péwerékí yekgirtú biken, bellam nakiré le jengey bernameyekí zíndú da be míwanekeyan bilén tikaye melé 'Engiltera' bilé 'ínglístan'.
Min bo palpishtí bocúnekanim lem wut uwéjheda destew daméní ci zanayekí buwarí zimaní nebúm bellam pém xoshe qisekanim be gutiní zanayekí gewrey buwarí mafí miroyí ziman ke le astí néwnetewey ída nasrawe u dostékí netewey Kurde da bikujhénim. YaY duktur Tove Skutnabb – Kangas delé :" Dezanín pepúle cende le shikanhatú u naskin. Eger pepúleyek bigirí u duwaye berelay key debíní ídí helnafiré, etú her be girtiní net héshtuwe. Pepúle le shikanhatún, zimanísh her awa le shikanhatún u emin delém her katék xelik pepúle debínin debé bír le zimanekey xoyan u le zimaní xellkí bikenewe. Zimanan be juwaní u be le shikanhatuyí pepúlanin. éme debé hewil bideyn pishtíwaníyan lé bikeyn u biyanparézín.
Hesen Qazí
Le sharí Mihabad le 'ímaretí Péshewayí Kurdistan le dayk buwe. Maweyekí dúr u diréjhe le derewey Kurdistan dejhí cend wushe name u qamousí Swédí/Kurdí, Swédí/Farsí billaw kirduwetewe.
Le sallí 1993 kitébí 'Awrékí Taze bo ser Réziman ' y zimaninasí éraní duktur Mihemed Rezay Batiní wergérawe u bilawí kirduwetewe.
Ziyatir le 50 babetí méjhuyí, komellnasí, siyasí u komellayetí le zimaní ínglísiyewe wergérawe u le capemení derewey wulat da billawí kirduwetewe.
4 sall le "Dezgay Dewlletí Kultúr"í Wulatí swéd wekú pisporí Kurdí u, 8 sall le cend télévízíoní mangíley Kurdí wekú amadekar u péshkéshkarí bername karí kirduwe. Ésta le ser pirojheyek bo kokirdinewe u ta u tuwé kirdiní wénekaní serdemí komarí Kurdistan kar deka.
پێڤاژۆی ستهندارد بوونی شێوازهکان بهردهوامه
حهسهنی قازی بۆ هاوڵاتی
سازدانی :مهولوود ئافهند
__هاوڵاتی ژماره (423) یهکشهممه 18/5/ 2008 لاپهڕهی 18
هاوڵاتی : ئهو پڕۆژهیهی که له لایهن کۆمهڵێک نووسهر و ئهدیب و ئهکادیمیستی کورد بۆ " ستاندهرایز کردنی زمانی کوردیی" ئاراستهی لایهنه پهیوهندیدارهکان کرا، ههڵگری کۆمهڵێک ڕهخنه و تێبینییه، جهنابتان وهک پسپۆڕێک له بواری زمانهوانییهوه ڕاتان چییه له سهر ئهو پڕۆژهیه؟
حهسهنی قازی: بهر له ههموو شتێک سپاستان دهکهم بۆ ئهم وتووێژه. ئهمن خۆم به پسپۆڕ دانانێم، بهڵام وهکوو کهسێک که بۆ ماوهی درێژ له سهر زمانی کوردی کارم کردووه به مافی خۆمی دهزانم لهو بواره دا تێبینییهکانم بهێنمه گۆڕێ و بۆچوونهکانم لهگهڵ خهڵکی دیکه بهش بکهم. ئهو نامهیهی که " کۆمهڵێک نووسهر و ئهدیب و ئهکادیمیستی کورد" بهرزیان کردووهتهوه بۆ لایهنه پهیوهندیدارهکان له ڕاستی دا پڕۆژه نییه بهڵکوو داوخوازێکه بۆ ئهوهی به بڕیاری سیاسی بابهتی ناسک و پێچهڵپێچی وهک زمان "جێبهجێ" بکرێ. ئهم پهیامه ههم لهڕووی شێوازی داڕشتنهکهی واته زمانهکهی و ههم له نێوهرۆک دا گرفتی زۆره.
له ڕوانگهی زمانییهوه ههر ئاماژهیهکی کورت دهکهم به سهردێری پهیامهکه. کهس نازانێ کاتێک شتێک به کوردی دهنووسرێ بۆ چی دهبێ بێژهیهکی ئینگلیسی و ئهویش به گهردان کردنێکی ههڵه بهکاربهێندرێ، به ئینگلیزی به "ستهندارد کردن" دهڵێن " ستهندهردایز " نهک "ستاندهرایز" وئهگهر " ستاندهرایز کردن" [ ستهندهردایزکردن ] بکهیهنه کوردی ئهو دهمی دهبێته " ستهندارد کردنی کردن" ئهم ئینگلیسیانده بۆچێ؟
ئهوهی گرینگ بێ نێوهرۆکی پهیامهکهیه که ههر وهک گوتم گرفتی زۆره. داڕێژهرانی پهیام له لایهک داوای به فهرمیی ناسینی شێوازێکی کوردی دهکهن و له ههمان کاتیشدا دهڵێن " هیچ دهستهڵاتێکی سیاسی، ههرچهند خاوهن هێز و زهبر بێ ، ناتوانێ به زهبری زۆر زمانێک دابتاشێ یان به زۆر زمانێک [دیاره له پێوهندی له گهڵ کوردستانی عێراق دا شێوازێکی کوردی] لهناو بهرێت" لهجێدا به فهرمی ناسینی شتێک مانایهکی دیکهی به فهرمیی نهناسینی شتێکی دیکهیه و ئهگهر مرۆ بییهوێ له بواری کرداری دا ئهوه پێک بهێنێ ڕهنگه پێویستی به "هێز و زهبر"بێته گۆڕێ.
لایهنێکی دیکه له ئهگهری جێبهجێکردنی ئهو داوایه دا، سست کردنی پله و ههڵکهوتی زمانی کوردی وهکوو زمانێکی ناسراو و ددان پێداهاتوو له بواری قانوونی و نێونهتهوهیی دایه. ئهگهرچی کوردی لهوهتا دامهزرانی دهوڵهتی عێراق قهت به تهواوی قهدهغه نهبووه بهڵام به ڕووخانی ڕێژیمی سهدام ، نووسین و پهسند کرانی قانوونی بنچینهیی عێراق له ساڵی 2005، ههڵکهوتی ئهوهندهی دیکهش بهرز بووهتهوه و وهکوو زمانێکی دهوڵهتی ناسراوه . ئهوهتا له مادهی 4ی قانوونی بنچینهیی عێراق دا دهخوێنینهوه:
مادهی (4) "
یهکهم: زمانی عهڕهبی و کوردی دوو زمانی فهرمیی عێراقێنه، مافی سهرجهم عێراقییهکان پارێزراوه له فێر کردنی ڕۆڵهکانیان به زمانی دایکیان وهک تورکمانی و سریانی له دهزگاکانی فێرکردنی دهوڵهتدا به پێی یاسا پهروهردهییهکان، یان به ههر زمانێکی دیکه له دهزگاکانی فێرکردنی تایبهتیدا.
دووهم: سنووری دهستهواژهی زمانی فهرمی دیاری دهکرێت.چۆنیهتی جێبهجێکردنی حوکمی ئهم مادهیهش به یاسا ئهم خاڵانه دهگرێتهوه:
ئهلف – دهرکردنی ڕۆژنامهی فهرمی به ههر دوو زمان.
ب – قسه کردن ووتووێژ و دهربڕین له بواره فهرمییهکاندا به ههر یهک له دوو زمانهکه وهک ئهنجومهنی نوێنهران و ئهنجومهنی وهزیران و دادگاکان و کۆنگره فهرمیهکان.
ج. داننان به بهڵگه فهرمیهکان و ئاڵوگۆڕ کردنی نامه و دهر کردنی بهڵگه نامه فهرمیهکان به ههر دوو زمان.
د. کردنهوهی قوتابخانه به ههر دوو زمانهکه به پێی یاسا پهروهردهییهکان.
ه - ههر بوارێکی دیکه که بنهمای یهکسانی بیگرێتهوه، وهک پاره و پهساپۆرت و پووڵ.
سێیهم: له دامو دهزگا فێدرالیهکان له ههرێمی کوردستان ههر دوو زمانهکه بهکار دههێندرێت.
چوارهم : زمانی تورکمانی و سیریانی دوو زمانی فهرمی ترن لهو یهکه ئیداریانهدا که تیایدا [تێیاندا] زۆرینهی دانیشتوان پێک دههێنن.
پێنجهم: ههر ههرێم و پارێزگایهک مافی ئهوهی ههیه زمانێکی ناوخۆیی دیکه بکاته زمانی فهرمی ئهگهر زۆرینهی دانیشتوانهکهی له ڕاپرسییهکی گشتیدا بڕیاریان له سهر دا. "
(ماڵپهڕی حکوومهتی ههرێمی کوردستان)"
ئهوه سادهکردنهوهی باسهکهیه ئهگهر پێمان وابێ ئهو پله و ههڵکهوتهی بۆ زمانی کوردی له قانوونی بنچینهیی عێراق دا گونجێندراوه ههر بارو دۆخی ئهو زمانه له عێراق دهگرێتهوه، بهڵکوو وهکوو پاڵپشتی قانوونی له ئاستی نێونهتهوهیی دا کاردانهوهی له سهر ئهو جوگرافیایانهش دهبێ که زمانی کوردییان تێدا بهکار دههێندڕی و له دهرهوهی دهستهڵاتی سهروهری و حقووقی عێراق ههڵکهوتوون.
ڕهنگه له ئاستی جیهانی دا زمانی کوردی دهگمهن لهو زمانانه بێ که ئهگهرچی ئهوانهی قسهی پێدهکهن دهوڵهتی سهروهری لهمهڕ خۆیان نییه،بهڵام زمانهکهیان وهکوو زمانێکی دهوڵهتی ددانی پێداهاتووه، بۆیه بهرتهنگ کردنهوهی چهمکی زمانی کوردی ههر به شێوازێک له بواری فهرمی دا، ئهو ههڵکهوته قانوونییه بن کۆڵ دهکا و ده ڕاستی دا گهشاندنهوهی کڵپهی ئاگری ئهو کۆششت و دووبهندییهیه که نهیارانی کورد کردوویانه و پهیامهکه ئاماژهی پێکردووه.
گرفتێکی دیکهی ئهو پهیامه ئهوهیه له ڕوانگهی بهخۆ فشین و "پیاوانه" وه نووسراوه. له دهقهکهدا هاتووه: " به فهرمیی ناسینی شێوهزاری کارپێکراوی ههنووکهیی له ههرێمی کوردستاندا مانای ئهوه ناگهیهنێ که شێوهزارهکانی تر، به تایبهتی کرمانجیی ژووروو ، ههورامانیی و لوریی و .... تاد، بایهخیان پێنهدرێ" ئهوه یانی من خۆم له توو به گهورهتر دهزانم. له نێو 53 کهسدا که ئهو پهیامهیان ئێمزا کردووه تهنیا نێوی دوو ژن دهبیندرێ، لهو 53 ئیمزایه دا پێم وانییه کهسێکی کهلوڕی ئاخێوهر ( ئهو شێوازهی کوردانی فهیلی قسهی پێدهکهن)، یان کرمانجیی ئاخێوهرێکی تێدابێ، و ئهوهش خۆ دابڕاندانه لهوکوردانهی به شێوهیهکی جوێ له کوردیی بابانی قسه دهکهن و دهنووسن.
لایهنێکی دی ههست نهکردنه به گرینگی زمان بۆ تاک و کۆمهڵ وهکوو بهشێک له ناسێنهی تاک یان کۆمهڵیک له تاکان. له دنیای ئهمڕۆ دا مافی مرۆیی زمان بووهته بابهتێکی ههره گهوره بۆ ئهو پسپۆڕ و تێکۆشهرانهی له بواری مافی مرۆ دا کار دهکهن.
بۆیه له پێوهندی له گهڵ ئاخێوهرانی زمانی کوردی دا ڕێزلێنانی نێوکۆیی و ڕوانگهی یهکسان سهبارهت به ههموو شێوازهکان و ههموو شێوه نووسینهکان بهشێکی دانهبڕاوه له ڕهچاو کردنی پرێنسیپهکانی مافی مڕۆ. له کورتی ببڕمهوه ئهگهر کۆمهڵگهی کوردهواری جوان بێ به ڕهنگاو ڕهنگی و چهشناوچهشناوییهکانییهوه جوانه، ئهگهر ههموو کورد بییهوێ چێژ له زمانهکهی ببینێ، بۆ تاک یان کۆمهڵێک له تاکان کوردی ئهوهیه که ئهو یان ئهوان قسهی پێدهکهن و حهق نییه له بن پهردهی "ستاندهرایز" دا ئهو سنووری ئازادییه ببهزێندرێ.
کورد دهڵێ خراپت کوت، چاکیش بڵێ؛ له پهیامهکه دا داوخوازی دامهزراندنی " پهیمانگایهکی [ یان دامهزراوێک ] نهتهوهیی بۆ لێکۆڵینهوه و ساغکردنهوه و ئارشیڤ کردنی ههموو شێوهزارهکان " داوایهکی چاکه. له ڕاستی دا بۆ ئهوهی پلانێکی ههموو لایهنهی زمانی له چوارچێوهی جوگرافیای کوردستانی عێراق دا بۆ پێوهچاران بهو باته گرینگه دابندرێ، ههبوونی دهزگایهکی ئهوتۆ که له لایهن دهستهڵاتی سیاسییهوه پشتی بگیرێ و کارئاسانی بۆ بکرێ پێویسته.
هاوڵاتی : ئێمه چۆن دهتوانین بانگهشه بۆ زمانی یهکگرتووی کوردی بکهین و له لایهکی دیکهوه داوای گرنگیدان به زاراوهکانی تر بکهین ؟
حهسهنی قازی : سهبارهت به چهمکی زمان و زاراوهی لهمهڕ زمان تێکهو لێکهیی و ئاڵۆزییهکی زۆر له گۆڕێ دایه. ئهگهر سهراوهردی ئهو چهمک و زاراوانه به ڕوونی دیاریی بکهین ئهو دهمێ دهربردن له گهڵ ئاڵۆزی و لێ ڕزگار بوونی هاسانتر دهبێتهوه. گهلۆ کاتێک ئێمه باسی " زمانی یهکگرتوو" دهکهین مهبهستمان چییه؟ ئهگهر مهبهست لهوه زمانێکی یهکگرتووی قسه پێکردن و پێوهندی زارهکی بێ، ئهوه قهت پێک نایه و باس کردنیشی جگه له به فیڕۆ دانی کات و وزهی ڕووناکبیری چیدیکهی لێ شێن نابێ، گهلۆ دهکرێ به بیر دابێ ڕۆژێک له ڕۆژان خهڵکی بهری مێرگان وهکوو کوردیی خۆراسانێ بدوێن؟
ئهگهر مهبهست له " زمانی یهکگرتوو" زمانێکی نوسینی وهکوو یهک بێ که ههموو کوردێکی خوێندهوار پێی بخوێنێتهوه و پێی بنووسێ ، ئهوهش دهست نادا. هۆیهکهشی ئاشکرایه، باوهکوو کوردی له شوێنێک زمانێکی دهوڵهتییه، له جێیهکی دیکه هێشتا نکووڵی له بوونی دهکرێ. ئێمه دهزانین لهگهڵ قهدهغه و پاوان بوونیش و ، سهڕهرای ئهوهی سیستمی پهروهرده بهلانی کهمهوه له جوگرافیای سێ دهوڵهتی که کوردی تێدا دهژین ڕێگهی نهداوه ئهو زمانه ببێته زمانی خوێندن، بهڵام له بهر خۆڕاگری و بهربهرهکانی کوردان و گهشهی خۆ وشیارییان زمانهکه ماوهتهوه. پڕۆسهی نووسینی کوردی له بهشی جیاوازی کوردستان و له دهرهوهی کوردستانیش به ڕێباز و ڕێچکهی جیاواز دا ڕۆیشتووه و ئێستا له ههڵکهوتێکی ئاوا داین که له گهڵ دوو ستهندارد، که هێشتا پێڤاژۆی تهواو دامهزرانیان کۆتایی نههاتووه ڕووبهڕووین و ڕهوتی نووسین و بهرهو ستهندارد چوونی چهند شێوازی دیکهش که زۆربهی دهکارهێنهرانیان له ڕوانگهی ههستی بهسترانهوهی ئێتنیکییهوه خۆیان به کورد دا دهنێن و له دهرهوی خۆیان واته کوردهکانی دیکهش ئهوان به کورد دادهنێن و وهک کورد دهیانناسن، بهڕێوهیه. به بۆچوونی من ئهوه ڕهوتێکه نه بڕیاری سیاسی دهتوانێ پێشی پێبگرێ و نه گهشانهوه، پهرهسهندن و خۆ گرتنیشی هیچ کێشهیهک بۆ ناسێنه [ پێناسه] ی کورد ساز ناکا. ئێستا تێکنیکی تێکهڵاویی و دانوستاندن ئهوهنده پهرهگیر بووه سنوور مانایهکی ئهوتۆیان نهماوه.
هاوڵاتی : ئایا ئهم پرۆژهیه سهربکهوێ و زمانی کوردی له باشوور به پێی ئهم پڕۆژهیه ستاندهرایز بێ، چ کاریگهری دهبێت له سهر زمانی پارچهکانی تری کوردستان به تایبهت ڕۆژههڵات ؟
حهسهنی قازی : ئهوه پڕۆژه نییه، بهیامێکه داوا دهکا لایهنه پهیوهندیدارهکان به بڕیارێکی سیاسی ڕابگهیێنن فڵانه شێواز [ دیاره دهبێ مهبهستیان له نووسین و خوێندن دا بێ ] بکرێته ڕهسمی. ههڵبهت کوردیی نێو هڕاست ( کرمانجیی خواروو ، سۆرانی ) یان ههر نێوێکی دیکهی به باڵا ببڕین زۆر له مێژه پڕۆسهی بهرهو ستهاندارد چوونی له سهر بنهمای کوردیی بابانی دهستی پێکردووه و ئێستا له بهرهکهتی ڕووخانی ڕێژیمی سهدام و پێک هاتنی دهستهڵاتی کوردی له بهشێکی گهورهی کوردستانی عێراق و سهرههڵێنانی به دهیان دهزگای تێلێڤیزیۆن، ڕادیۆ وسهدان ڕۆژنامه و گۆوار ئهو پڕۆسهیه خێراتریش بووه.
ههر ههمان ڕهوت له بهشهکانی دیکهی کوردستانیشدا، دیاره له ئاستێکی دیکهدا بهڕێوهیه . لهمهڕ کوردستانی ترکییه، وا بزانم تێلێڤیزیۆنی مانگیله له خێراتر کردنی ڕهوتی به ستهندارد بوونی زمانێکی قهدهغه دا دهوری سهرهکی گێڕاوه. وهک دهزانی ئێستا باس لهوه دهکرێ ، دهوڵهتی ترکییه له گهڵ ئهوهش دا که هێشتا به فهرمی ددانی به ههبوونی نهتهوهی کورد و زمانی کوردی دا نههێناوه، کاناڵێکی مانگیله به زمانی کوردی وهڕێ بخا. ئهگهر ئهوه سهربگرێ و به سهمیمییهتهوه بکرێ ،دهشێ له سهر بنهمای ئهو کوردییهی لهلایهن بهدرخانییهکانهوه پێش خراوه و لهو 25 ساڵهی ڕابردوو دا گهشه و نهشهیهکی زۆری به خۆیهوه دیوه بهڕێوه بچێ.
ئاشکرایه بهشهکانی کوردستان وهک چۆن له ههموو بوارهکانی ژیان دا کارلێکهرییان له سهر یهکدی ههیه، له بواری زمانیشدا ههیانه. پێوهندیی کولتووری و زمانی کوردستانی عێراق و کوردستانی ئێران پێشینهیهکی کۆنی ههیه.لهو سی چل ساڵهی دواییدا زمان و کولتووری فارسیش جا به چاک و خراپییهوه _ دیاره نهک به ڕێگهی ئهو کوردییهی له کوردستانی ئێران پێی دهنووسرێ یان ئهو کهسانهی که خهڵکی ئهوێن و له کوردستانی عێراق دهژین و دهنووسن _ شوێنپێی خۆی کردووهتهوه، ئهی ئهوه نییه ڕۆژنییه له ڕۆژنامهکاندا چاوت به دهیان "گهرا" و " گهرایی " نهکهوێ که له وشهکان هاڵاون. بێتوو له ههرێمی کوردستانی عێراق شێوازێک له شێوازهکانی کوردی به بڕیاری سیاسی دابسهپێندرێ کاردانهوهی زۆر خراپی له سهر بهشهکانی دیکهی کوردستانیش دهبێ.
هاوڵاتی : نهبوونی زمانێکی یهکگرتوو له درێژخایهندا چ کاریگهرییهکی دهبێت له سهر گهشهکردنی لایهنهکانی تر وهک ئابووری، کۆمهڵایهتی ، سیاسی و کولتووری کۆمهڵگای کوردی؟
حهسهنی قازی : نهبوونی "زمانێکی یهکگرتووی نووسین" نه له کورت خایهن و نه له درێزخایهندا کارگهرییهکی ئهوتۆی له سهر گهشه کردن یان سست کردنهوه و داهێزانی هیچکام لهو بوارانه نییه که تۆ ئاماژهی پێدهکهی. له بازارهکانی سهر سنوور و دهستاوودهست کردنی کهلو پهل و ئاڵشو وێرش دا لهوانهیه هاوکات چهند زمان دهکار بکردرێ – دیاره ئهگهر تۆپبارانهکانی ئێران و هێرشهکانی ترکییه چهت لهو پێوهندیانه نهخا- وهکوو تر لهجوگرافیای کوردستانی عێراق دا له بهر گهشه کردنی ئامرازه ڕاگهیهنهره گشتییهکان و دهرهتانی پێوهندی خێرا ئاخێوهرانی ههموو شێوازهکان له بارودۆخی ئاساییی دا دهرفهتی ئهوهیان ههیه ههم شێوازی مهڵبهندی خۆیان پێش بخهن و ههم له گهڵ شێوازهکانی دیکه دا ناسیاوی پهیدا کهن. ئهو خهڵکه تا ئێستا له نهبوونی " زمانێکی یهکگرتوو " دا ههر ههبوون و ههر دهشمێنن.
هاوڵاتی: گرنگترین فاکتۆرهکان چن بۆ ستاندهرایز کردنی زمانی کوردی ؟ و له باشووری کوردستان دهبێت چ شێوهزارێکی زمانێکی ستانداردی کوردی دروست بکرێ ؟
حهسهنی قازی : وهک پێشتر باسم کرد پێڤاژۆی ستهندارد بوونی کرمانجی بهپێی ئهو ڕێوشوێنهی میر جهڵادت بهدرخان به بناخه داڕێژی وهحیساب دێ، گهلۆ له ناوچهی بادینانی کوردستانی عێراق چی لێدهردهچێ جارێ به لێبڕاوی له سهر دوان و حوکم له سهر دانی له جێی خۆیدا نییه ( به لهبهرچاو گرتنی جیاوازی ڕێنووس)، بهڵام به دڵنیاییهوه دابڕانی ئهو شێوازه کرمانجییهی له بادینان قسهی پێدهکرێ وپێی دهنووسرێ و له دهزگا ڕاگهیاندنهکاندا دهکار دهکردرێ له ڕهوتی گهشانهوهی ئهو شێوازه کوردییهی له کوردستانی ترکییه یان له ههر جێیهکی بهو شێوازانه قسه دهکرێ و دهنووسرێ نالوێ و له بواری کۆمهڵناسی زمانهوه تێکۆشانێکی دواکهوتووانهیه.
گهشهی ستهنداردی کوردیی سۆرانی لهبهر دهکار کردنی ڕێنووسێکی هاوبهش له کوردستانی عێراق و ئێران گرفتی کهمتره. وهک باسم کرد ئێستا وهکوو سهرهتایترین مافی مرۆ به شێوازی خۆ نووسین له نێوئاخێوهرانی ههورامی و دملی یان زازایی ش دا بهڕێوهیه و ههروهها کوردیی کهلوڕی( وهکوو ناوێکی گشتگیر بۆ شێوازی ئاخاوتنی کوردهکانی کرماشان و ئیلام و فهیلییهکان). ئێستا له کوردستانی عێراق له ههموو جێیهکی دیکه زیاتر دهرفهت و دهرهتانی ڕێک پێدانی ئهو بابهتانه ههیه و ئهمن لهو باوهڕه دام ئهگهر بهدوور له ههست و کوڵی ناوچهگهری و به دوور له شهڕهفڕ و دهمارگیری دهزگایهکی پسپۆڕ دابمهزرێ دهتوانێ له کهشوههوایهکی دێمۆکراتیک دا ،به ڕێزگرتن له جیاوازی و پهژراندنی پێڤاژۆی ستهندارد بوون ( بوونهکان) ههڵسهنگێنێ و بهرهو پێشی بهرێ و به بهردهوامی ئاکامی لێکۆڵینهوه و کارهکانی بڵاو بکاتهوه . ئهگهرئهوه بکرێ کورد دهبن به یهک له پێشڕهوانی پارێزهرانی زمانانی ژێر مهترسی له ئاستی جیهانیدا.
دهمهوێ ئاماژه به پنکتێکی دیکه بکهم ئهویش ئهوهیه به بڕوای من پاراستنی ههورامی و کرمانجی و کهڵوڕی له کوردستانی عێراق باشترین شێوهیه بۆ ههبوونی تهبایی کۆمهڵایهتی له بواری زمانی دا و یهکێتی ئازادانهی هاوژینی ئهو خهڵکانهی له کوردستانی عێراق دا دهژین پتهوتر دهکا.
کێشهی زمان ههر تایبهتی ئی بارودۆخی کوردستان نییه. له مێژووی زاندراو و ناسراوی بهشهری دا بووه و ههر دهبێ، لهو جێیانهی بهڕێی دێمۆکراتیک دا یهكلا کراوهتهوه ئاستی ڕووناکبیریش زیاتر گهشهی سهندووه.
هاوڵاتی : ئایا کاتی ئهوه نههاتووه که زمانی کوردی خۆی له ڕێنووسی زمانی فارسی و عهڕهبی جیا بکاتهوه؟
حهسهنی قازی: زمانی کوردی وهکوو ههموو زمانه زیندوویهکانی سهر ئهم کورهی خاکییه دهکرێ به ههموو ئهو خهتانهی [ ڕێنووس] که بۆ دهربڕێنی دهنگهکانی زمان نیشانهیان ههیه بنووسرێ. له ڕوانگهی زمانناسییهوه هیچ خهتێک له خهتێکی دیکه باشتر یان پیرۆزتر نییه. ڕهوتی مێژوویی وای کردووه کوردهکان بۆ نووسین له سهردهمانی تازه دا ههر نهبێ سێ سیستمی ئهلفوپێتکه دهکار بکهن، دیاره ئێستا نووسینی کوردی به خهتی کریلی له دوای ههڵوهشانی سۆڤییهتی جاران له کورتێی داوه.
ئهگهر کرابا ههموو کورد له سیستمی خوێندن و پهروهرده دا یهک ڕێنووس بهکار بهێنن ئهوه تا ڕادهیهکی زۆر له گێره و کێشهی لابهلای کهمتر دهکردهوه. بهڵام جارێ ئهوه دهست نادا، بێتوو ،دهرهتانی گۆڕینی خهت له عێراقی عهڕهبی مهیسهر بێ ئهو دهمی ئهوه له کوردستانی عێراقیش دهگونجێ،و به بێ ئهمه ئهگهر ههرێمی کوردستان بێ لهبهرچاوگرتنی گشت ئهو بوارانهی به عێراقی دهبهستێتهوه شان بداته بهر ئاڵو گؤرێکی ئهوتۆ، ئهوه ههنگاوێکه سهرکهوتوو نابێ.
له لایهکی دیکهوه ئهگهرچی خهت بهشێکی زاتی نییه له زمان بهڵام عادهت و دهق پێگرتن له ڕهوتی خوێندنهوه دا کاریگهری تایبهتی خۆی ههیه. یهک له زمانناسانی ههره دیاری ئێرانی هاوچهرخ له دیدارێکماندا دهیگوت، ئهگهرچی دهزانم دهزگای ڕێنووسی فارسی ههنووکه کهمایهسی زۆره،وهێندێک له دهنگهکان له کری وشه دا نیشانهیان نییه، بهڵام ئهگهر دیوانی حافز بهێنرێته سهر خهتی لاتینی و بهو ڕێنووسه بیخوێنمهوه پێم وانییه ئهو چێژهی لێ وهرگرم که بهخهتی ئێستا لێی وهردهگرم. دیاره ئهوه عادهتی خوێندنهوهیهههڵبهت ڕێگرێکی قانوونیش له گۆرێدایه، له ئێران و سوورییه و ترکییه له دووی یهکهمیان خهتی عهڕهبی ( ئارامی) و لهویدیکهیان خهتی لاتینی ڕێنووسی ڕهسمینه و گۆڕانی ئهوهش واته، له ئێران و سووریه وهخۆ کردنی ئهلفوبێی لاتینی و له ترکییه بادانهوه سهر خهتی عهڕهبی سهردهمی عوسمانی وا بزانم جارێ ئهوانه دهست نادهن. ئهی چ کهردهن؟ به بۆچوونی من ئهو ڕێنووسانه ههردووکیان که له دهستپێکی دهکارکردنیانهوه بۆ نووسینی کوردی زۆر ئاڵو گۆڕیان تێدا کراوه ههن و جارێ دهشبن ، بهڵام نووسهران و به تایبهتی ڕۆژنامهنووسان و کڕێکارانی ڕاگهیاندن به کهلک سهندن له پێشکهوتنی تێکنیکی دهتوانن بۆ وێنه ئهوهی به کوردیی نێوهڕاست و به خهتی عهڕهبی نووسیویانه بۆ ئهوهی پهیامهکهیان بگهیهنه ژمارهیهکی بهربڵاوتر له خوێنهرهوان، ڕای گوێزنه سهر ئهلفوپێتکهی لاتینیش. وهک دهزانی ئێستا ژمارهیهکی بهربڵاو له کوردهکان ، سهڕهڕای سانسور له هێندێک شوێن و بڕووسکه بڕان له جێی تر و له دهرهوهی وڵات ڕۆژانه ئینترنێت بهکاردههێنن. زۆر کهسی که به کوردیی نێوهڕاست دهنووسن لهوانهیه قهت ماوهیهکی کورتیشیان بۆ نووسینی کوردی به خهتی لاتینی تهرخان نهکردبێ و ڕهنگه یهکهمجار له ئینترنێت دا ئهمهیان به تاقی کردبێتهوه و له پڕ دهبینن زۆر بهچاکی دهکرێ کوردیی نێوهڕاست به خهتی لاتینیش بنووسرێ. ئێستا برایهکی هێژا له وڵاتی بریتانیا دوای تاقیکردنهوهیهکی زۆر توانیویه به ئاڵوگۆڕێکی کهمهوه له ئهلفوپێتکهی بهدرخانی دا نووسینی کوردی به خهتی لاتینی له تۆڕی ئینترنێت دا لهگهڵ ستهندارده نێونهتهوایهتییهکان بگونجێنێ و نێوی ناوه " ڕێنووسی یهکگرتوو". وا بزانم ئهوهش ئاسانکارییهکی تێکنیکی بێ بۆ ئهو کهسانهی بیانهوێ له ئینترنێت دا بۆ نووسینی کوردی ڕێنووسی لاتینی ئاڵوگۆڕکراو دهکار بکهن.
هاوڵاتی- له سهر بۆچوونی د.ئهمیرحهسهنپوور که کوردی زمانێکی جووت ستاندارده و ئهگهر قهرار بێت بکرێته تاقه ستاندارد و زمانی سۆرانی وهک زمانی فهرمی دابنرێت کێشه و ناکۆکی زیاتر دهبێت پڕۆسهی جیابوونهوه خێراتر دهکات، ئێوه ڕاتان چیه سهبارهت بهم بۆچوونه؟
حهسهنی قازی: کتێبهکهی بهڕێز حهسهنپوور بهناوی ' ناسیۆنالیزم و زمان له کوردستان 1985-1918 ' له ساڵی 1992 له ئهمریکا بڵاو بووهتهوه. ئهم کتێبه تێزی دوکتورایهکهتی که له ساڵی 1989 دا پێشکێشی زانکۆی ئیلینۆی کردووه له ئووربانا- شهمپهین. لهو کتێبه دا وهک له ناوهکهیهوه دهردهکهوێ مێژووی 67 ساڵ بارو دۆخ و پێشوهچوونهکانی زمانی کوردی تاوتوێ کراوه. نووسهر به پاڵپشتی لێکدانهوه و ههڵسهنگاندنی ئهو کهرهستانهی که به ساڵان به شێنهیی و به له سهرهخۆییهکی بێوێنه کۆی کردوونهتهوه، بهو ئاکامه گهیشتووه کوردی زمانێکی جووت – ستاندارده. دیاره سهبارهت به سۆرانی ماده و کهرهستهی زیاتری له بهردهست دابووه و دهڵێ زمانی نووسینی کوردیی سۆرانی له سهربناخهی بن لههجهی سلێمانی فرچکی گرتووه. دیاره باسی ئهو جیاوازیانهشی کردووه که بۆ وێنه له نێوان شێوازی بابانی و موکری دا ههن.
لهو کتێبهدا باسی ههورامی و دملی [زازایی] ش کراوه. بهڵام دوو کۆمهڵه گهورهترهکهی شێوازه کوردییهکان واته کرمانجی و سۆرانی زیاتر کهوتوونه بهر باس.
دیاره دواتر مامۆستا حهسهنپوور له ساڵی 1998 باسێکی زۆر چاوڕاکێشیشی سهبارهت به ههورامی به نێوی : ' ناسێنه [ پێناسه]ی ههورامی ئاخێوهران: بهرتهک له مهڕ تێئۆری و ئیدێئۆلۆژی زمانناسیی بهراوهردکارانه' بڵاو کردووهتهوه و به درێژیی وڵامی مهکێنزی و کهسانی دیکهی داوهتهوه که ههورامی له شێوازهکانی دیکهی کوردی دادهبڕن.
کتێبهکهی حهسهنپوور تا ئێستا به کوردی وهرنهگێڕدراوه و تا ئهو جێیهی من بزانم تهنێ هێندێک بیروڕا سهبارهت به چهمکی ناسیونالیزم لهو کتێبهدا باس و گهنگهشهی له سهر کراوه. ئهو سهرهتایه بۆ ئهوهبوو بلێم ههڵویستی کاک ئهمیر لهمهڕ جووت – ستهنداردی به پاڵپشتی لیکۆڵینهوه و لێکدانهوهیه نهک زهوقی کهسی یان بهسترانهوهی ئێتنیکی.
ئهمن زۆری پێگهشامهوه که چهند ڕۆژ دوای نووسینهکهی بهڕێزیان له وێبنووسی "ڕوانگه" و چهند ماڵپهڕ و ڕۆژنامهی دیکه دا، 'ئێکهتیا نڤیسهرێن کورد – تایێ دهۆکێ
ڕایانگهیاند: دهربارهی ناڤهرۆكا "پهیامێ" وئهو پرس و نیگهرانیا تێدا هاتیه خویا كرن ژی، ژ نهبوونا تاكه زمانێ ستاندارد، ئهم دیتن وبۆچوونێن ئهكادمی و زمانزانێ هێژا د.ئهمیر حهسهنپووری یێن کو د نڤیسارا خۆ دا:- " کوردی وهک زمانێکی جووت – ستاندارد" بهلاڤ کرین، ب باشترین،زانستیترین و ئهبجهکتیڤترین بهرسڤ دزانین و ب تهواوی پشتهڤانی لێ دکهین و نهفهسا وی یا زانستیانه و دلسۆزی و ههستێ وی ب بهرپرسیاریێ وهکی چیایێن کوردستانێ بهرز رادگرین... ب هیڤیا ئهو دیتن و بۆچوون ببنه شنگستهیێ ههر دانوستاندنهکێ ل ڤی بابهتی."
ئهوهش بهڵگهیهکی دیکهیه که چۆن تێکنۆلۆژی دهتوانێ وا به خێرایی پهیامێکی خێرخوازانه له باشووری کاناداوه بگهیێنێته باشووری کوردستان.
به بۆچوونی من ئهو ڕهوتی ستهندارد بوونه جارێ بهردهوامه ، ههم ههورامی و ههم دملی [زازایی] ئێستا لهو رێبازه دان که نۆڕمی له مهڕ خۆیان له زمانی نوسین دا رێک پێبدهن.
هاوڵاتی - ڕاگهیاندنهکانی باشووری کوردستان له ڕووی زمانهوانییهوه کێشهیان زۆره و تا ئێستاش هیچ یهک له ناوهندهکانی ڕاگهیاندن نهیانتوانیوه که شێواز یان ستایلێکی تایبهت دروست بکهن. بۆ دروست کردنی شێوازێکی تایبهت بۆ نووسین له ڕاگهیاندنهکاندا دهبێت چ بکرێت؟
حهسهنی قازی: ئهوه پرسیارێکی زۆر به جێیه. دهزگا ڕاگهیاندنهکان و بهتایبهتی داو ودهزگای دهستهڵاتدار که بۆ ڕاپهڕاندنی کارهکانیان زمانی کوردی ده کار دهکهن دهبێ ئهوهیان له بهرچاو بێ ئێستا کوردی له باری قانوونییهوه زمانێکی دهوڵهتییه و پێویسته به لێپرسراوی و به زاناییهوه پێوهی بچارێن. ڕاسته به پێی قانوونی بنچینهیی عێراق بهندی سێیهمی مادهی 4. ' له دامو دهزگا فێدرالییهکان له ههرێمی کوردستان 'دا دهبێ ' ههر دوو زمانهکه به کار بهێندرێت ' بهڵام، هیچ پێویست ناکا کوردی بخرێته پهرواێزی زمانی عهڕهبییهوه. ئهمن چهند جارێک گوێم له گهنگهشه و باسهکانی پارلمانی ههرێم ههڵخستووه، بۆ گهڵاڵه کردنی پێشنیارێکی قانوونی دێنن به عهڕهبی دایدهڕێژن و دوایه دهیکهنه کوردی. له کاتێک دا ئهو کاره دهبێ به پێچهوانه بێ. با داڕشتنی بیرو ڕا به کوردی بێ و خۆمان ڕابهێنین. پاش ئهوهی زمانی کوردی [واته کوردیی بادینی، سۆرانی،کهلوڕی و ههورامی ] گهیوهته ئاستی زمانێکی دهوڵهتی، له لایهن ئاخێوهرانیشیهوه له بواری ڕهسمی دا پێویسته ئهو گرینگییهی پێبدرێ.
دهشێ پلاندانانی زمانی که بوارێکی گرینگی زمانناسییه، له پڕۆسهی به ستهندارد بوون دا له لای ئێمه زۆری بیر لێنهکرابێتهوه. ئهمن باش نازانم گهلۆ له میدیاکاندا [ میدیای دهنگ و ڕهنگ و چاپکراو] ههڵوهژێر یان بژارکاری زمانی ههن یان نا؟ ئهگهر ئهوه ههبێ و به کردهوه ئامۆژگاری و بۆچوونی کهسانی ئهوتۆ لهبهرچاو بگیرێ و پیاده بکرێ ئهودهمی کۆکردنهوه و رێکپێدانی ئهو زمانهی دهکاردهکرێ زۆر جوانتر ڕۆدهنیشێ. لێرهدا دهتوانم پێشنیارێک بهێنمه گۆڕێ ڕؤژنامهکهی ئێوه دهتوانێ بانگهوازێک دهرکا و له
سهر نووسهران و ههڵوهژێرانی زمانی چهندین ڕۆژنامان بگێڕێتهوه و دوای گهنگهشه و سهنگ و سووک کردن ههموو له سهر ئهوه ڕێک کهون بۆ وێنه؛ نێوی پێتهختهکانی جیهان چۆن بنووسن.ههمووان بهرعۆده بن ئهوهی رێکهوتنی له سهر کراوه پێرهوی بکهن. ئهگهر
ئهوه بکرێ واته کاری بهکۆمهڵی به پلان له سهر زمان، پرۆسهی ستهندارد کردن زووتر ڕۆدهنیشێ. کارێکی ئهتۆ دهکرێ له لایهن ئهو ڕۆژنامانهش ڕا بکرێ که به کوردیی بادینی بڵاو دهبنهوه. دیاره زمانی تێلێڤیزیۆن و ڕادیۆش که زیاتر زارهکییه بڕێک جیاوازه. بێژهر، و پێشکێشکار وئامادهکارانی بهرنامه دهکرێ پێڕهوی له پێوهرێکی یهکگرتوو بکهن، بهڵام ناکرێ له جهنگهی بهرنامهیهکی زیندوو دا به میوانهکهیان بڵێن تکایه مهڵێ 'ئهنگلتهرا' بڵێ 'ئینگلیستان'
. من بۆ پاڵپشتی بۆچوونهکانم لهم وتو وێژهدا دهستهو دامێنی چ زانایهکی بواری زمانی نهبووم بهڵام پێم خۆشه قسهکانم به گوتنی زانایهکی گهورهی بواری مافی مرۆیی زمان که له ئاستی نێونهتهوهییدا ناسراوه و دۆستێکی نهتهوهی کورده دا بکوژێنم. یای دوکتور تۆوڤێ سکوتناب – کانگاس دهڵێ :" دهزانین پهپووله چهنده له شکانهاتوو و ناسکن. ئهگهر پهپوولهیهک بگری و دوایه بهرهڵای کهی دهبینی ئیدی ههڵنافڕێ، ئهتوو ههر به گرتنی نهت هێشتووه.پهپووله له شکانهاتوون، زمانیش ههر ئاوا له شکانهاتوون و ئهمن دهڵێم ههر کاتێک خهڵک پهپووله دهبینن دهبێ بیر له زمانهکهی خۆیان و له زمانی خهڵکی بکهنهوه. زمانان به جوانی و به له شکانهاتوویی پهپوولانن. ئێمه دهبێ حهول بدهین پشتیوانییان لێ بکهین و بیانپارێزین.
حهسهنی قازی
له شاری مهاباد له عیمارهتی پێشهوایی کوردستان له دایک بووه.
ماوهیهکی دوور و درێژه له دهرهوهی کوردستان دهژی چهند وشه نامه و قامۆوسی سوێدی/کوردی، سوێدی/فارسی بڵاو کردووهتهوه. لهساڵی 1993 کتێبی 'ئاوڕێکی تازه بۆ سهر ڕێزمان ' ی زمانناسی ئێرانی دوکتور محهمهد ڕهزای باتینی وهرگێڕاوه و بڵاوی کردووهتهوه.
زیاتر له 50 بابهتی مێژوویی، کۆمهڵناسی، سیاسی و کۆمهڵایهتی له زمانی ئینگلیسیهوه وهرگێڕاوه و له چاپهمهنی دهرهوهی وڵات دا بڵاوی کردووهتهوه.
4 ساڵ له " دهزگای دهوڵهتیی کولتوور"ی وڵاتی سوێد وهکوو پسپۆڕی کوردی و8 ساڵ له چهند تێلێڤیزیۆنی مانگیلهی کوردی وهکوو ئامادهکار و پێشکێشکاری بهرنامه کاری کردووه.
ئێستا له سهر پڕۆژهیهک بۆ کۆکردنهوه و تاوتوێکردنی وێنهکانی سهردهمی کۆماری کوردستان کار دهکا.
Sebaret Be Zimaní Norwéjhí
Tébíníy wergér: em wutare Svein Magne Sirnes mamostey péshúy Enístítúy bergiríy zimaní le Monterey California u jégirí éstay serokí xwéndingey duwanawendí Oppegård le Oslo _ Norwéjh núsíwíe. Lem núsraweye da layení méjhúyí péshkewtiní standardekaní zimaní Norwéjhí wate, Bokmål (zimaní kitéb , yan zimaní Danmarkíy Norwéjhí Dano-Norwegian) u Nynorsk( zimaní nwéy Norwéjhí ) shíkirawetewe. Mebest le wergéraní em babete wekú babetí péshú agadarbúní zíyatirí xwénerewey Kurd begishtí u be taybetí hogiraní rengawrrengí u fireceshiní zimaní u kultúríye le komellgey Kurdistan.
Béguman dítnewey rége careserí here be dill u lebar bo péwecaran be ziman/ shéwezare Kurdíyekan u berew péshbirdinyan debé legwén helumerjí henúkeyí ewan bé, bellam lew rébaze da agadarí le barudoxí zimanan u ezmúní wullataní dí bé kelk níye. Núser em babetey le ruwangey pishtíwaní le shéwezarí Bokmål núsíwe,be duway em babete da núsínék ke le ruwangey dakokí kirdin le Nynorsk núsrawe, péshkésh dekiré.
Núsíní : Svein Magne Sirnes
Wergérran le Inglísíyewe : Hesené Qazí
Sebaret Be Zimaní Norwéjhí
Dú bocún
Wekú zimanekaní díkey Skandínavíya, Norwéjhí le zimanékí hawbeshí Skandínavíayíyewe kewtúwete ke dekré be régey berdnúsekaní Runik ta sedey Séyemí duway zayín shwéngérrí bikré. Elfubéy Latíní , ke jégey níshanekaní Runíkí girtewe hawkat le gell hatiní Mesíhíyet wexo kira, u zimanékí jwéy Norwéjhí le mawey Sedey Yazdehem da pégeyísht. Be dem sedekaní duwatir da, zimaní Norwéjhí kewte ber karlékerí zimaní Danmarkí, Allmaní Newí(Low German), u zimaní Swédí.
Le sertaserí Sedekaní Néwerrastda, Danmark destellatí here behézí síyasí u abúrí bú le Bakúrí [Urúpa]. Le sallaní 1400 ta 1520-í zayínída, fermanrrewayaní Danmarkí hewllyan da Norwéjh, Swéd u Danmark le yekétíyek da be néwí yekétí Kalmar yek bixen ke le Kopénhagewe ídare dekra. Ashkiraye lew serubendí da zimaní Danmarkí wekú zimaní ídarí u berréweberí lew qellemrroye da dewrékí serekí degérra.
Le dewruberí sallí 1525 da zimaní Danmarkí wekú zimaní wullatí Noruwéjh be tewawí jéy be Norwéjhí col kird u shwéní girtewe. Be duway caksazí Lutérí le sallí 1536 da, duway ewey Latín wekú zimaní kilísayí u díní birewí nema,zimaní Danmarkí jéy girtewe. Injílí Danmarkí Kirístíyaní Séyem le Norwéjhísh,billaw kirayewe, bellam ta serdemí nwé híc wergérrawékí ew kitébe be zimaní Norwéjhí le ber dest danebú.
De rastída ta níweí dúyemí Sedey Nozdeyem zimaní Danmarkí taqe zimaní núsín bú ke le Norwéjh karí pédekira. Legell eweshda, lehje Norwéjhíyekan wekú zimaní qise pékirdin bekar dehatin, u le sharekanda, shéwezarékí qise pékirdin ke le ser binemay Danmarkí hellnirabú bere bere serí hellhéna, be taybetí le bekarhénaní resmída.
Duway jwébúnewí Norwéjh le Danmark le sallí 1814-í zayínída, ew barudoxe berdewam bú, bellam heta billéy be giriftékí gewre dadendira. Urúpa, Skandínavíyash legell, xerík bú dehate néw serdem u caxí Romíyewe, u yek lew dítine nwéyaney le ara dabú péwendí nizík le néwan netewe u zimanekey da bú. Le akamí ewe da, nexshey sazkirdiní zimanékí Norwéjhí jwé le dayik bú.
Le néwan sallaní 1830 u 1860 da, dú bocúní jíyawaz lew bareyewe seryan hellhéna. Yek lew bocúnane bocúní zimannasí xo perwerde kirdú Ivar Aasen (1813- 1896) bú. Ew kurre jútérékí Rojhaway Norwéjh bú. Aasen férí zimane kilasíkekaní latín u Yonaní u zimane serekíyekaní Urúpay Rojhawa bibú. Duway lékollíneweyekí hemúlayene tuwaní akamí karí berawurdkarí u pékgiraney xoy le néwan lehje Norwéjhíyekanda péshikésh bika. Le ser binemay ew keresteye, Ivar Aasen normékí standardí núsíní bo Norwéjhí modérin péshxist. Ewe bú be binemay Nynorsk ( yan Landsmål (zimaní wullat) , bew jorey ke le seretawe néwzed dekra).
Bocúnekey dí ewe bú ke zimaní Danmarkí wekú binemayek bekar bihéndiréu be péyí péwerekaní qisekirdiní endamaní cíní serewey sharnishín binorrwéjhéndiré. Yek le layengiraní here giríngí ew fikre Knud Knudsen (1812- 1895), mamostayekí medresey amadeyí bú le sharí Kirístaníya ( yan Oslo). Ew shéwezarey lew hewlle kewtewe bú be binemay Bokmålí ( zimaní kitéb) modérin ( ke ta sallí 1929 be Riksmål (zimaní sertaserí) néwzed dekra, be Inglísí zimaní Danmarkíy – Norwéjhí Dano- Norwegian ) Le binawanewe, xebat le pénaw zimaní Norwéjhí dekré wekú xebaték bibíndiré ke le rikeberí néwan dú síyaset u ew dú shéwezarey zimaní wate – Nynorsk u Bokmål – kewtúwetewe.
Ta sallí 1920, Nynorsk wekú zimaní zallí perwerde le sertaserí Rojhaway Norwéjh u héndék beshí Rojhhellatí Norwéjh xoy damezrand. Zor le núseran meylékí zoryan níshan da bo núsín be Norwéjhíy Nwé ( Nynorsk ), u zimaneke le gisht sallaní néwan 1900, ta degate 1944 destkewtí serekí wedest héna.
Legell eweshda, shar u sharockekaní lay beshí Rojhhellatí Bashúrí wullat , nizíkey le setaset wekú xak u kewshení Bokmål manewe.
Egercí Nynorsk ezimúnékí xéray peresendin u billaw búnewey be xoyewe dí, bellam Bokmål her wa diréjhey be manewey xoyda wekú zimaní núsíní zorbey Norwéjhíyekan.
Be péy réjhey be karhénaní ke emrro herkam le layenekaní zimanekan ídí'ay deken , be juwaní derdekewé ke Bokmål zalle, barudoxékí ke hemíshe búyetí. Bokmål zimaní rojhname u goware serekíyekane u le bazrganí. Sin'at, u réklamda zimaní bandeste.
Bokmål
Le dewruberí sallí 1900-í zayínída, héndékan bíryan lewe kirdewe ke jíyawazíyekaní néwan ew dú shéwezare Norwéjhíye -- Nynorsk ( Norwéjhíy Nwé ) u Bokmål ( zimaní Danmarkíy Norwéjhí ) be réjhe ewende keme ke dekré keléní néwanyan pirr bikrétewe u bibn be "yek".
Fikrí ewe hate gorré berebere lék bidrén u duwajar zimaní Samnorsk ( yan zimanékí gishtgirewey Norwéjhí) yan lé saz bikré. Ew bocúne le sallaní 1880ekanewe hatibúwe gorré, bellam jarékí díke taze kirayewe u le layen Venstre ( partíy líbéral ) Arbeidepartiet ( partí kar) pishtíwaní lékira.
Le sallí 1917 u 1938 da , dú caksazí zor berzefirrane le rénús da rageyéndiran be mebestí lék nizík kirdinewey Norwéjhí Nwé u Danmarkíy Norwéjhí duway cendín sall mishtumirr u le ser dúwan.
Duway Sherrí Jíhaní Dúyem, kardaneweyek be dijhí ew síyasete peyda bú, be taybetí le layen Bokmålíyekanewe. Bizútneweyekí pirotést u narrezayetí werré kewit, u daykubawkan le kitéb u kerestey xwéndiní mindallekanyanda destyan kird be gorríní ew shéwe rénúsey ke dahéndirabú u kirdyannewe be norme nerítí u " pawankirawekan". Ew xebate tundutíjh e le merr Samnorsk
( zimaní yekgirtúy Norwéjhí) le sallaní 1950 kan u 1960e kanda berdewam bú. Le heman katda, Nynorsk ( Norwéjhíy Nwé) le zor nawce u deweran wekú zimaní perwerde túshí girift hat u le kurtéyí da.
Gusharí pishtíwananí rénúsí nerítí le néw bekarhéneraní Bokmål da geyíshte ewey zorék lew shéwaney le sallaní 1959 u 1981 da dahéndirabún destyan léhellbigíréu babidrétewe ser rénúsí kon. Wurde wurde dest le síyasetí resmíy tékellkirdin u awéte kirdiní zimanekan hellgíra.
Lew demíyewe Bokmålí nerítí búwe be zimaní zall, u híc gumaní tédaníye ke eme zimaní Norwéjhí dahatú ye.
Le sallí 1944, le néw gisht ew mindallaney ke decúne medrese, 34 le sed Nynorskyan wekú zimaní yekemí xoyan rageyand. ésta em réjheye 17 le sede. Ew le kurtídane nek her zerbeyeke we Nynorsk kewtúwe -- bellkú bew manayeshe ke partíye síyasíyekan cibirr ídí gwénadene girúpe gusharekaní layengirí Nynorsk. Sharnishíní u sin'atí búní wullat hellkewtí Nynorskí kiz kirdúwe.
ésta péwendí néwan ew dú shéwezarey núsíní resmíy Norwéjhí bashe. Bokmål bandeste u gushar dexate ser Nynorsk . Héz u qewetí Bokmål le rade bedere: nek tenya zimaní 80 le sedí Norwéjhíyekane , bellkú le bekar hénaní qise kirdiní rojhaneshda her peregirtir debé.
Norwéjhí Nwé ( Nynorsk) zimanékí núsíní ewtoye ke sístémékí zor pécellpéc u allozí gerdankirdiní heye.Zimanékí destkirde ke kem kes formí qise pékirdiní bekar dehéné. Durushmí tékosheraní rébazí bekarhénaní Norwéjhí Nwé ( Nynorsk) eweye miro debé lehjey nawceyí xoy bekar bihéné u be Norwéjhí Nwé binúsé, wekú " mexrejí hawbeshí gisht lehjekan". Yek le akamekaní ew bocúne eweye zor le bekarhéneraní Norwéjhí Nwé ( Nynorsk) be tékellawékí na sístimatíkí lehjekan, Nynork u Bokmål denúsn. Héndékan dellén eme zimanekeyan tenanet zíyatirísh kiz deka..
Pishkí Zoruzewend
Katék qutabíyekí Norwéjhí medresey seretayí destpédeka namílkeyekí picúkí dedrété be néwí "ordliste"( yan wushename). Ewe qamúsékí nerítíye, cunkú híc nasandinékí tédaníye, tené ewende níshan deda ke wushekan con denúsrén u rénúsíyan cíye, legell shéwey gerdankirdiní kirdar u néwan.
Ci péwíst deka kitébékí ewto bidré be hemú qutabíyek ? le ber ewey zimaní Norwéjhí, wate hem Bokmål (zimaní Danmarkíy Norwéjhí ) u hem Nynorsk ( zimaní Norwéjhíy Nwé), jhimareyekí zor bedílí rénúsí wushanyan heye. Ewe akamí ew hemú caksazíye rénúsyaneye ke her dúk zimanekan le mawey sed sallí rabirdú da bexoyanewe díwe.
Ba nimúneyek bas bikeyn. Ristey " jhineke destí berz kirdewe" dekré be Bokmålíyekí bash wekú "Kvininen hevet hånden " werbigérdiré. Legell eweshda, miro nacar níye risteke awa binúsé . Bokmål cendín pishkí núsíní ew risteyey heye u gishtíshyan wekú yek shéway pesndin.
- kvinnen hevet hånden
- kvinnen heva hånden
- kvinnen hevet hånda
- kvinnen heva hånda
- kvinnen hevet handa
- kvinnen hevde hånda
- kvinnen heva handa
- kvinna hevet hånden
- kvinnen heva hånden
- kvinna hevde handa
Ewe kareke hem bo qutabíyan u hem férkaran wekú yek astem deka, ci dega be jemawer be gishtí. Yek le akamekaní ew barudoxe nebúní shélgírí u dillgírí berdewame. Lewaneye le laperrey 45-í kitébék da shéwey núsíní risteke wekú bedílí 3, u le laperrekey díkeyda bedílí 6 bé u awa. Ewe boxoy, akamí diréjhxayení lédekewétewe, ke nebúní réz negirtin le normí zimaní u recaw nekirdiní akamí here metirsídaryane.
Katék destxetí kereste u kitébí xwéndin bo cap denérdiréne capxanekaní Norwéjhí, ber lewey dest bikré be capkirdinyan debé le layen Enjumení Zimaníy Norwéjhí (Norsk Språkråd) kontiroll bikrén. Zor jaran weshangeran debé zimannasí ewto bibínnewe ke bituwanin be destxetekanda bénewe le ber nashélgírbúní núser u bémeylí ew bo recaw kirdiní norm. Ew kare hem katékí zor deba u hemísh begiran radewesté.
Endamaní Enjumení Zimaníy Norwéjh hestyan kirdúwe be péwístí kemkirdnewey bedíl le rénúsí Norwéjhí, hem le Bokmål u hem le Nynorsk da. Wédecé le dahatúyekí nizíkda gorranék rúbida.
Norwínglísí
Emrro herkes laperrekaní rojhnameyekí Norwéjhí helldatewe jhimareyekí zoruzewend wushe u zarawey Inglísí u Emríkayí debínétewe ke hénrawnete néw Norwéjhí modérin .
Be sallan síyasetí Norsk Språkråd ( Enjumení Zimaníy Norwéjhí ) ewe búwe ke péshí ew péshwecúne bigré u le jíyatíyan bekarhénaní wushey bashí Norwéjhí péshníyar bika bo nimúne programvare le jíyat software, e – post le jíyat e – mail , datamaskin, le jíyat computer , bo ewey cend nimúneyekim bas kirdibé. Legell eweshda, zor le Norwéjhíyekan amojhgaríyekaní Enjumení Zimaníy Norwéjhí recaw naken u wushe Inglísíyekanyan le bedíle Norwéjhíyekanyan la pesindtire. Le héndék nimúnanda wushe Inglísíyeke rénúsí xoy parastúwe bellam be telefuzí Norwéjhí derdebirrdiré . Wéneyek wushey jazz e. Emrro híc kes em wusheye ew jorey le Inglísída deyllén telefuz naka.
Le héndék nimúney díkeda, Enjumení Ziman -- hemíshe serkewtúwane na -- rénúsí Norwéjhí péshníyar kirdúwe , wekú teip bo tape, yan sørvis bo service .
Karlékeríy Inglísí dekré be régey díkeshda bibíndiré, bekarhénaní apostrophe ' le Noréjhí modérin da nimúneyekétí.
Apostrophe le herdúk zimanekanda wekú yek dekar nakrén. Le zimaní Inglísída, apostrophe doxí xawenétí nawék níshan deda: the boy's book ,the woman's bag . Le zimaní Norwéjhí da xawenétí be bé ' saz dekré( meger ewey nawke be ' s ' yan be dengékí 's ' kotayí bé): guttens bok , damens veske . Legell eweshda, jhimareyekí zor le Norwéjhíyekan be helle wekú Inglísí apostrophe bekar dehénin u denúsn gutten's bok, damen's veske . Ewe be taybetí zor bawtire bétú naweke nawí sade yan ser wushe bé , wekú Tor's gatekjøkken ( nawí xuwardingey xéraye) yan NATO's hovedkvarter. híc guman le weda níye eme akamí ew gushareye ke zimaní Inglísí le ser zimaní Norwéjhí heyetí.
Ba ésta le buwarékí díke birrwanín ke karlékerí zimaní Inglísí péwe díyare. Le zimaní Norwéjhída nawékí lékdiraw hemíshe debé be seryekewe binúsré, bo nimúne bilforhandle, ( mashén firosh ) , skoleår (sallí xwéndin ). Le héndék shwénda debé teqell dekar bikirdiré : FN- delegasjon
( destey nardey Korrí Neteweyekgirtúwekan). 50-årsjubilewim( jéjhní téwersúrraní 50 salle). Boye núsíní em nawe lékdirawe wekú bil forhandiler ( dú wushey jwé ) helleye. Bellam jhimareyekí zor le Norwéjhíyekan ew jore nawe lékdirawane be jwé denúsn. Tenanet nawí dawudezga u rékxirawanísh wayan lé beser hatúwe :
Norsk Brannvern Forening, Selvaag Gruppen.
Hénde le méjh níye desteyek le sharomendaní xemxor ke deyanewé dijhí díyardeyekí ewto tébikoshin komelleyekyan pékewe nawe be nawí Estérenasaní dijhí dabirraní wushan u ésta mallperrékíshyan saz kirdúwe!
Ey billéy karlékerí be barí dída con bé ? gelo Inglísí híc wusheyekí mak Norwéjhí wergirtúwe? eré werígirtúwe. wushey wekú ombudsman ( nwéner ) , slalom , ( joreyek xilískéní marpécí ) , ski
( xilískén) hemúyan Norwéjhín e ( yan skandínavíyayíne). Le rastída zíyatir le 50 wushey mak Norwéjhí ( yan Norséyíy Kon) le zimaní Inglísí da hen. Zorbey ew wushane le layen Víkíngekaní kotayíyekaní Sedey Heshtemí zayíní hénrawnete néw zimaní Inglísíyewe. Le péshda wushey lemerr deryapéwí u sherrí deryayí ؛ duwatir ew wushaney ke le sístémí komellayetí u berréweberí Skandínavíyayí da be kardebran cúne néw zimaní Inglísí --- bo nimúne wushey Law qanún ---.
Bekarhénaní Lehje Norwéjhíyekan
Cawedéraní jhiyaní síyasí barudoxí Norwéjh le ser ewe rékin ke le ser em hesareye da be zehmet parlimanékí neteweyí díke heye ke endamekaní be zor lehjey jíyawazí zimaní wullateke yan zimananí wullateke qise biken, bew jorey ke le parlimaní Norwéjh: Storting da dekré. Her heman shit dekré lemerr bernamekaní radyo u télévízyoní Norwéjhí u komellge be gishtí bikutré : Le zor cuwarcéwe u bestiní jíyawaz da miro dekré lehjey jorbejor bibísté le katékda Allmaníyekan , Emríkayíyekan , Swédíyekan u Danmarkíyekan zimaní standardyan la pesindtire.
Le rastída eme xisletékí komellgey Norwéjhíye ke degmene. Bellam gelo hoy eme cíye?
Héndékan dellén ewe le ber qellishtí néwan Bokmålí standard ( ew shéwezarey Norwéjhí ke zorbey xellik bo núsín bekarí dehénin) u zorbey lehjekane. Ewe be taybetí sebaret bew lehjaney ke le Rojhaway Norwéjh bekardehéndirén waye.
Hellbet zor Norwéjhí hene ke le barudoxí resmí da ( le shwén u doxí díkeshda) layan pesinde normí standard bekarbhénin. Legell eweshda, gushar bo bekarhénaní ew norme , ba be nimúne billéyín, le Feranse u Allman zor kemtir u lawaztire. Le rastída, pécewanekey raste, eger miro le ber héndék ho zimanekey bigorré, metirsí ewe heye sheqllí xo be zilzan u bexofishí lébidré. Lewaneshe miro netuwané be tewawí le lehje gorrín da serkewé ---- u duwajar shitan tékell ka u híc shélgír nebé ( zor le Norwéjhíyekan be kesékí ewto dellén " knot" u eger néwékí wa be mirowewe binúsé níshaney eweye ke gunahékí gewrey kirdúwe).
Gelo bekarhénaní berbillawí lehjekan le néw Norwéjhíyekanda gír u girift saz naka? díyare, gír
u girift heye. Ew kesaney ke wekú bégane férí zimaní Norwéjhí debin zor jar boyan esteme lew zimane tébigen ke le radyo u télévízyon da bekar dehéndirén le layen ew xellkanewe ewan le ser sheqaman , le férgeyan u le mallanda deyanbínin.
Giriftékí díkey ke renge zor jídítir bé, zimaní Norwé