you can login to your account or register with kal

له‌ پێناوی زمانی نووسینی ستانداردی کوردی

له‌ پێناوی زمانی نووسینی ستانداردی کوردی (له‌ هه‌رێمی کوردستانی فیدرال دا)

دکتۆر ئازاد عوسمان

هه‌بوونی زمانی ستانداردی کوردی، واته‌ شێوه‌یه‌کی نووسینی هاوبه‌شی کوردی پێویستییه‌کی یه‌کجار گرنگه‌: بۆ پاراستنی زمانی کوردی و گه‌شه‌کردنی، بۆ پێشکه‌وتنی رۆشنبیریی نه‌ته‌وه‌یی و، بۆ پته‌وکردنی یه‌کیه‌تی کوردان‌ و، بۆ به‌هێزترکردنی پێوه‌ندی مرۆڤایه‌تی نێوان هه‌مو خه‌لکی کوردستان و بۆ سه‌رخستنی دۆزی ره‌وای کورد؛ چونکه زمانی ستاندارد بنچینه‌ی هۆشیاریی نه‌ته‌وه‌یی دروست و چار چێوه‌ی یه‌کگرتنی نه‌ته‌وه‌یی ستراتیجی و گرنگترین پردی پێوه‌ندی نێوان کورد و که‌مه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌کانی ‌کوردستان - واته‌ تورکمان و کلدان و ئاشوری و ئه‌رمه‌ن – و ‌‌مه‌رجی بنه‌ره‌تیی کیانی نه‌ته‌وه‌یی سه‌ربه‌خۆی ئاینده‌یه‌.

به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ تا ئێستا بار ودۆخی پێویست بۆ به‌دیهێنانی زمانی ستانداردی کوردی بۆ گشت کوردان له‌سه‌رانسه‌ری کوردستان له‌بار نه‌بوه‌ و نیه. واته‌ له‌ رۆژگاری ئه‌مرۆ دا زمانی ستانداردی کوردی بۆ هه‌ر چار پارچه‌ی کوردستان به‌دیناهێت، چونکه‌ کوردستان وه‌لاتێکی سه‌ربه‌خۆ و یه‌کگرتوو نییه‌ و. له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ له‌ ئه‌نجامی سه‌دان ساڵه‌یی پارچه‌پارچه‌کردنی کوردستان و چه‌وساندنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ی‌ کورد له‌ لایه‌ن ده‌سته‌ڵاتدارانی گه‌لانی سه‌رده‌ستی دراوسێ زاره‌کانی زمانی کوردی له‌یه‌ک دوورکه‌تونه‌ته‌وه‌. بۆیه‌ ده‌بێت ئێستا له‌ هه‌رێمی کوردستانی ئازاد دا ده‌ستپێبکه‌ین، چونکه‌ هه‌ڵ و مه‌رج له‌وێ دا تا ڕاده‌یه‌کی زۆر گونجاون. هه‌روه‌ها بوونی شێوه‌یه‌کی هاوبه‌شی کوردی له‌ هه‌رێمی کوردستان بناخه‌ی جێبه‌جێکردنی به‌فه‌رمیی (ره‌سمیی)کردنی زمانی کوردییه‌ له‌ عیراقی فیدرال (به‌ پێی ده‌ستووری هه‌میشه‌یی عیراق).

هه‌رچه‌نده پتر له‌ چارده‌ ساڵه‌ (له‌ به‌هاری 1991 ه‌وه‌) پارچه‌یه‌کی گه‌وره‌ی کوردستانی باشوور "کوردستانی‌ عیراق"‌ ئازاده‌ و، "کۆڕی زانیاریی کوردی"ش چه‌ند سالێکه‌‌ به فه‌رمیی له‌ هه‌ولێر دامه‌زراوه‌، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌و هۆیه‌ی له‌ سه‌ره‌وه‌ باسکرا ئافراندنی زمانی ستانداردی کوردی لێره‌ش سه‌خته، بۆیه‌ هێشتا لێره‌ش دوو زار (دیالێکت)، واته‌‌ سۆرانی (بنزاری سلێمانی) و کرمانجی (بنزاری بادینی) بۆ نووسین و خوێندن و راگه‌یاندن – به ‌که‌موکورتییه‌کی زۆره‌وه له‌ هه‌مو رووێکی زمان دا‌، وه‌ک زمانی هاتۆچۆکردنی زانیاریی (lingua franca) به‌کارده‌هێنرێن. به‌ ڕای من ده‌بێت به‌ ڕاشکاوانه‌ دانبه‌وه‌دابنێین، که‌وا زمانی ستانداردی کوردی ناتوانرێت له‌ تێکه‌ڵاوکردنی ته‌واوی هه‌ردوو دیالێکتی سۆرانی و کرمانجی دابهێنرێت، چونکه‌ له‌ بواری ڕێزمان زۆر له‌یه‌کدی دوورکه‌وتوونه‌ته‌وه (بۆ زانینی پتر له‌م باره‌یه‌وه‌ بڕوانه‌ کتێبه‌که‌ی مامۆستا قه‌نات و مامۆستا جه‌مال، هه‌روه‌ها کۆششه‌که‌ی مامۆستا جه‌مال سه‌ره‌تا و سه‌رچاوه‌یه‌کی یه‌کجار گرنگه‌‌ له‌م ڕێگه‌یه‌ دا)‌. جگه‌ له‌‌مه‌ش‌ هه‌نگاوی به‌رچاو بۆ شێوه‌یه‌کی هاوبه‌ش یان پێشخستنی هه‌ردوو زاره‌که‌ و له‌یه‌کدی نزیککردنه‌وه‌یان له‌ لایه‌ن "کۆری زانیاریی کوردی" هه‌ولێر به‌دیناکرێن، بۆیه‌ پێویسته‌ کۆڕ له‌م باره‌یه‌وه‌ کاریگه‌ربکرێت.

ئاشکرایه‌، که‌ نه‌بوونی شێوه‌یه‌کی نووسینی هاوبه‌شی کوردی که‌لێنێکی زۆر گه‌وره‌یه و پێویسته‌ هه‌رچی زووه‌ - پێش ئه‌وه‌ی زۆر دره‌نگ بێت - چاره‌ بکرێت؛ پێش ئه‌وه‌ی تووشی چار زمانی نووسین و ئاکامه‌ سلبییه‌کانی ببین، واته پێش ئه‌وه‌ی براوخوشکانی فه‌یلی و هه‌ورامیش زاری تایبه‌تی خۆیان بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ – له‌ جیاتی زمانی ستاندارد یان شێوه‌یه‌کی هاوبه‌ش – به‌کاربهێنن و زاره‌کانی کوردی پتر له‌ یه‌کدی دوورکه‌ونه‌وه‌ و، تاوه‌کو چیدیکه‌ نه‌یارانی گه‌له‌که‌مان – له‌ ریزی گه‌لانی سه‌رده‌ست – و توێژه‌رانی بیانیی به‌ ئاشکرا و به‌رزتر هاوارنه‌که‌ن یان نه‌نووسن "کورده‌کان پێنج زمانیان هه‌یه"‌. ‌

ئه‌گه‌ر کوردستان سه‌ربه‌خۆ و یه‌کگرتوو بوایه‌ یان ‌پارچه‌کانی دیکه‌ش وه‌ک کوردستانی باشوور تا راده‌یه‌کی زۆر ئازاد بوان، ده‌کرا بۆ داهێنانی زمانی ستانداردی کوردی دیالێکتی باکوور ‌(زاری کرمانجی) بکرێته‌ بنچینه‌، چونکه‌ رێزمان له‌و زاره‌ دا ڕه‌سه‌نتر ماوه‌ته‌وه‌ (به‌تایبه‌تی له‌ بواری نێرومێ و جێناو و سه‌رچاوه‌ی کردار دا)، واته‌ زمانی نه‌ته‌وه‌ دراوسێییه‌کان که‌متر کاریانتێکردوه‌. هه‌روه‌ها له‌ باره‌ی فۆنه‌تیکه‌وه‌ موزیکیتره‌ ( له‌به‌ر مانه‌وه‌ی ده‌نگه‌کانی (ڤ) و (ژ). به‌ڵام نه‌ کوردستان سه‌ربه‌خۆیه‌ و نه‌ ئه‌و هه‌ڵ و مه‌رجه‌ی هه‌نوکه‌ له‌ باشوور دا هاتونه‌ته‌ کایه‌وه‌‌ له‌ پارچه‌کانی دیکه‌ی کوردستان دا هه‌ن. که‌واته‌ داهێنانی زمانی ستانداردی کوردی بۆ هه‌مو کوردان (له‌هه‌ر چار پارچه‌ی کوردستان و له‌ده‌ره‌وه‌ی وه‌لات)‌ هه‌ڵ ومه‌رجی له‌ باری گه‌ره‌که‌ و ئێستا جێبه‌جێناکرێت.

بۆیه‌‌ ده‌بێت ریالیست (واقیعی) بین، واته‌ ده‌بێت که‌سانی شاره‌زا له‌م‌ بواره دا (پسپۆڕ و لێزانانی زمان) له‌ کوردستانی ئازاده‌وه‌ و، له‌ چارچێوه‌ی ئینستیتوتێکی زانستیی دیارکراو دا، به‌ پاڵپشتیی (مه‌عنه‌وی) ته‌واوی حکومه‌تی نوێی (ئیئتیلافی) هه‌رێمی کوردستان – که‌ هه‌موو نه‌ته‌وه‌ی کورد پاش سالێک له‌ هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی نوێ به‌ سه‌بری ئه‌یوبه‌وه‌ چاوه‌روانی دامه‌زراندنی ده‌که‌ن - کۆششی به‌رچاو بکه‌ن: له‌پێناو به‌دیهێنانی شێوه‌یه‌کی نووسینی هاوبه‌شی کوردی (‌فه‌رمیی) له‌ عیراق دا؛ نه‌ک ته‌نیا بۆ‌ هه‌رێمی کوردستانی فیدراڵ، به‌لکو بۆ هه‌مو کوردان له‌ گشت هه‌رێمه‌کانی دیکه‌ی عیراقیش دا؛ بۆ یه‌کخستنی شێوه‌ی نووسینی کوردی له‌ تێکڕای هه‌رێمی کوردستان و بۆ جێبه‌جێکردنی به‌فه‌رمیکردنی زمانی کوردی له‌ عیراق - به‌ گوێره‌ی ده‌ستووری هه‌میشه‌یی عیراق – به‌ رێکوپێکی.

به‌ڵام، چونکه‌ زمانی نووسینی هاوبه‌شی کوردی بۆ هه‌رێمی کوردستانی ئازاد و هه‌مو کوردانی عیراق ناکرێت له‌ تێکه‌ڵاوکردنی ته‌واوی هه‌ردوو دیالێکت، که‌ ئێستا شانبه‌شانی یه‌کدی به‌کارده‌هێنرێن، دابهێنرێت، ته‌نیا یه‌ک رێگامان له‌به‌ره‌: ئه‌ویش کردنی (دانانی) دیالێکتێکیانه‌ به‌ بنچینه‌ی زمانی نووسینی هاوبه‌شی کوردی بۆ نه‌وه‌ی هه‌ر چار دیالێکت (سۆرانی، بادینی، فه‌یلی و هه‌ورامی). لێره‌ دا دیاره‌‌ که‌وا دیالێکتی سۆرانی (دیالێکتی کوردانی زوربه‌ی پارێزگاکانی سلێمانی و که‌رکوک و هه‌ولێر) زیاتر بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ ده‌گونجێت، چونکه‌ له‌ ناوچه‌یه‌کی گه‌وره‌تر و له‌لایه‌ن خه‌لکێکی زۆرتر و له‌مێژتره‌ به‌کارده‌هێنرێت و له‌ دیالێکتی فه‌یلی و دیالێکتی هه‌ورامی (یان گۆرانی: واته‌ زاری لێدوانی هه‌ورامی و کاکه‌یی و زوربه‌ی شه‌به‌ک) نزیکتره‌. به‌ڵام ده‌بێت ئه‌م کاره‌ ‌پاش‌ پێشخستن و فراوانکردنی شێوه‌ی نووسینی سۆرانی ئێستا بێت، به سوودوه‌رگرتن له‌ گشت دیالێکته‌کانی دیکه‌ی زمانی کوردی (به‌ زازاییشه‌وه‌)‌. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش چه‌ند تێبینییه‌ک‌ ده‌خه‌مه‌ به‌ر چاوی زمانه‌وانان و کوردیزانانی هێژا و ئاڕاسته‌ی به‌رپرسانی کۆری زانیاریی کوردی له‌ هه‌ولێر ده‌که‌م، بۆئه‌وه‌ی ببێته‌ هه‌وێنی گفتوگۆیه‌کی چڕ و پڕ بۆ پڕۆژه‌ی (زمانی نووسینی هاوبه‌شی کوردی له‌ کوردستانی ئازاد دا):

1. کرداری ئێستا (ڕانه‌بردوو) یان داهات له‌بنه‌چه‌که‌ دا‌ به‌ تیپی (د) ده‌ستپێده‌کات؛ بۆنموونه‌: ده‌زانم، ده‌توانم، ده‌چم، ده‌که‌م، ده‌کڕین، ده‌خوێنێته‌وه‌ نه‌ک ئه‌زانم، ئه‌توانم، ئه‌چم، ئه‌که‌م، ئه‌کڕین، ئه‌خوێنێته‌وه‌ ... هتد – له‌ بنزاری سلێمانی تیپی (د) که‌وتوه‌؛ بۆ به‌راوردکردن سه‌رنجبده‌نه‌ زاری کرمانجی و زوربه‌ی بنزاره‌کانی سۆرانی؛ له‌ بنزاره‌کانی شێوه‌ی "سۆرانی" (ئه‌و دیالێکته‌ی کوردانی ناوه‌ڕاستی کوردستان پێیده‌ئاخفن)‌ بنزاری موکریانی (موکری) ره‌سه‌نتر واته‌ دروستتر ماوه‌ته‌وه‌، وای به‌چاکده‌زانم که‌وا وه‌ک پێوه‌ری به‌راوردکردنه‌وه‌ له‌ داهێنانی زمانی هاوبه‌ش دا به‌کاربهێت.

2. کرداری ئێستا یان داهات بۆ که‌سی سێیه‌م یان کرداری باری نه‌زانراو له‌ زاری سۆرانی هه‌ندێک جار تیپێک (ت) یان دوو تیپی که‌وتون: (هێ) و(‌تێ)، بۆ نموونه‌: ده‌نووسرێت ئه‌و دێ، به‌کاردێ، به‌کاردێنرێ / دروستتر و بۆ نزیکبوونه‌وه‌ له‌ زاری کرمانجی، واچاکه‌ ئاوا بێت: ئه‌و ده‌هێت، به‌کارده‌هێت، به‌کارده‌هێنرێت. چونکه‌ سه‌رچاوه‌ی کرداره‌کانیش (هاتن) و (به‌کارهێنان)ن.

3. ‌جێناوه‌کانی دۆخی خاوه‌نی: وا چاکه‌ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ وه‌ک هه‌ندێک بنزاره‌کانی سۆرانی و بۆ نزیکبوونه‌وه‌ له‌ زاری کرمانجی، ئه‌م جێناوانه‌ به‌کاربهێنرێن، بۆنموونه‌ بگوترێت: کتێبی من، پێنووسی تۆ، مالی وی، وه‌لاتی مه‌، کاری وه‌.

4. له‌ باره‌ی پاشگری تر: واچاکه‌ وه‌ک زوربه‌ی بنزاره‌کانی سۆرانی ته‌نیا بۆ دۆخی نادیاریی سیفه‌ت (adjective) به‌کاربهێت، بۆ نموونه‌: زۆرتر، که‌متر، جوانتر، گه‌وره‌تر ... هتد؛ واته‌ وه‌ک بنزاری سلێمانی به‌مه‌به‌ستی (another)یش به‌کارنه‌هێت وه‌ک شارێکیتر، که‌سێکیتر، جارێکیتر، ئیتر: بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ واچاکه‌، که‌وا وه‌ک زوربه‌ی بنزاره‌کانی سۆرانی و بۆ نزیکبوونه‌وه‌ له‌ زاری کرمانجی – وه‌ک مامۆستا جه‌مال نه‌به‌زیش له‌ کتێبی ناوبراوی دا پێشنیار ده‌کات – ئاوه‌لناوی (دی) به‌کاربهێنرێت، واته‌ شارێکی دی، که‌سێکی دی، جارێکی دی، ئیدی ... هتد.

5. شێوانی واتا له‌به‌ر جێگۆرکێی جێناوی پێوه‌نووساو: هه‌ندێک جار له‌ زاری سۆرانی دا ده‌گوترێت نامه‌م بۆ نووسیت یان نامه‌ت بۆ نووسیم له‌ باتی نامه‌م بۆت (بۆ تۆ) نووسی یان نامه‌ت بۆم (بۆ من) نووسی. شێوه‌ی دووه‌م رێکتر و دروستتره‌، بۆ روونکردنه‌وه‌ی زیاتر له‌م باره‌یه‌وه‌ بڕوانه‌ ڵ 33- 34 ی سه‌رچاوه‌ ناوبراوه‌که‌ی مامۆستا جه‌مال نه‌به‌ز.‌

6. تیپێکی گۆڕاو له‌ هه‌ندێک په‌یڤ: له‌ بنزاری سلێمانی‌ دا هه‌ندێک جار تیپی (ف) کراوه‌ته‌ (و) وه‌ک نه‌وت له‌ باتی نه‌فت. واچاکه‌ له‌م دۆخه‌ دا تیپی (ف) به‌کاربهێت چونکه‌ ڕه‌سه‌نه ‌(بنه‌چه‌که‌ییه‌‌) و بۆ نزیکبونه‌وه‌ له‌ زاری کرمانجی و هه‌ندێک بنزاری سۆرانی، واته‌: نه‌فت، ئه‌شکه‌فت، مزگه‌فت، شفتی له‌ باتی نه‌وت، ئه‌شکه‌وت، مزگه‌وت، شوتی ... هتد.

7. سیفه‌ت یان پاشگری ناوی کارا و به‌رکار: واچاکه‌ وه‌کو هه‌ندێک بنزاری سۆرانی و زاری کرمانجی (یی یان ی) بێت، بۆ نموونه‌: گواستنه‌وه‌ی زندیی، کابرای مردیی یان په‌ککه‌وتیی، خوێنه‌ری تێگه‌یشتیی، ئۆتۆمبێلی فرۆشرای، سێوی خورای، کتێبه‌که‌م بردییه‌، فلان کرایته‌ یان بویته به‌رێوه‌به‌ر، نووسینه‌که‌‌ سترایته‌وه‌‌ له‌ باتی زندوو، مردوو، په‌ککه‌وتوو، تێگه‌یشتوو، فرۆشراو، خوراو، بردووه‌، کراوه‌ته‌، بوه‌ته، سراوه‌ته‌وه‌‌ ... هتد. به‌ ڕای مامۆستا جه‌مال نه‌به‌ز له‌م بواره‌ دا‌ واتا له‌ دۆخێکی تایبه‌ت دا ‌ڕوون نییه‌، بۆ نموونه‌ له‌ شێوه‌ی (خورای): ئایا مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ تۆ خورای یان تشتێک خورا، به‌ بۆچوونی من واتا له‌م دۆخه‌ به‌ پێی ڕسته‌ به‌ده‌رده‌که‌وێت‌، چونکه‌ خورای له‌دۆخی یه‌که‌م دا کرداری ڕابردووه‌ و به‌ره‌ورووی ئه‌و که‌سه‌ ده‌کرێته‌وه‌ که‌ له‌ گه‌ڵیدا ده‌دوێیت یان له‌ پاش جێناو دێت (خورای یان تۆ خورای)، به‌ڵام له‌ دۆخی دووه‌م په‌یڤه‌که‌ به‌ ته‌نیا به‌کارناهێت (سێوی خورای، سێوه‌ خورایه‌که‌)، به‌م جۆره‌ واتاکه‌ی له‌ سایه‌ی ناوی پێش خۆی روونده‌بێته‌وه‌.

8. پاشگری ناوی یه‌کانی (تاک): وا چاکه‌ وه‌ک زاری کرمانجی و هه‌ندێک له‌ بنزاره‌کانی سۆرانی بێت، وه‌ک: ژنه‌ک، گوله‌ک، فێرگه‌یه‌ک، چایه‌ک له‌باتی ژنێک، گولێک، فێرگه‌یێک، چایێک ... هتد.

9. له‌ بواری گه‌نجینه‌ی په‌یڤ (ووشه‌) و هاوواتاوه‌ (synonym)، ده‌بێت که‌لک له‌هه‌مو زار و بنزاره‌کان وه‌ربگیرێت، بۆ نموونه‌: کدو، کوله‌که‌، کوندر / چۆله‌که‌، پاساری، چیچک / هه‌واڵ، ده‌نگوباس، نووچه‌، به‌ڵام له‌بارترینیان بۆ شێوه‌ی نووسینی هاوبه‌ش بچه‌سپێندرێت.

10. له‌ بواری بنه‌چه‌که‌ی په‌یڤ پێویسته‌ تیپه‌ که‌وتووه‌کان بگه‌ڕێنه‌وه‌، به‌ تایبه‌تی تیپی (د) که‌ له‌ بنزاری سلێمانی و زاری کرمانجی دا له‌ زۆر ووشه‌ و کردار دا که‌وتوون، بۆ نموونه‌: ده‌گوترێت مناڵ‌، به‌غا، یێمه‌وه، ئه‌نووسم، چیت به‌مێ له‌ باتی منداڵ‌، به‌غداد، دێمه‌وه‌، ده‌نووسم، چت بده‌مێ له‌ بنزاری سلێمانی / یان ساڕ، زه‌ر، پر، کرن، مرن له‌ جیاتی سارد، زه‌رد،‌ پرد، کردن، مردن له‌ زاری کرمانجی. هه‌روه‌ها تیپی (گ) و (ت) ی که‌وتوو پێویسته‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌: واته‌ گوتن نه‌ک ووتن، تشت نه‌ک شت، ده‌هێت یان دێت نه‌ک دێ، ده‌کرێت نه‌ک ئه‌کرێ، بخوێندرێت نه‌ک بخوێنرێ ... هتد.

11. هه‌ر په‌یڤێک یان زاراوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌ی نووسینی ئێستای سۆرانی دا نه‌بێت ده‌بێت له‌ دیالێکته‌کانی یان له‌ بنزاره‌کانی دیکه‌ وه‌ربگیرێت، بۆ نموونه‌، ناوی جه‌مه‌کانی خواردن له‌ کرمانجی دا هه‌ن‌: تێشت (جه‌می سبه‌ینان)، فراڤین (جه‌می نیوه‌رۆ) و شیڤ (جه‌می ئێواران).

12. له‌ بواری جێگرتنه‌وه‌ی ووشه‌ی بیانی: هه‌ر په‌یڤێکی بیانی کوردییه‌که‌ی له‌ زارێکی یان بن زارێکی دیکه دا هه‌بێت، ده‌بێت په‌یڤه‌ کوردییه‌که‌ جێگای بگرێته‌وه‌، بۆ نموونه: زێر و لۆکه‌ له‌ باتی ئاڵتون و په‌مۆ ی تورکی، ئارو له‌ جیاتی خیار ی عه‌ره‌بی (ئه‌گه‌ر ووشه‌ی خیار عه‌ره‌بی بێت)، وه‌رزش له‌باتی سپۆرت ی ئینگلیزی ... هتد.‌

13. ‌ئه‌و ووشه‌ و زاراوانه‌ی به‌ شاشی (هه‌ڵه‌) به‌کارده‌هێنرێن یان هێنراونه‌ته‌ ناو زمانی کوردی پێویسته‌ ڕاستبکرێنه‌وه‌، بۆ نموونه‌: تیپ (حرف) ڕاستتره‌ له‌ پیت – ڕه‌نگه‌ له‌ (type‌)ی ئینگلیزییه‌وه‌ هاتبێت، تیم (فریق) ڕاستتره‌ له‌ تیپ - چونکه‌ له‌ (team)ی ئینگلیزییه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌.

14. له‌ بواری فۆنه‌تیک ده‌کرێت دوو جۆر ده‌نگ بۆ تیپێکی ووشه‌یه‌ک به‌کاربهێت: بۆ نموونه‌ بنووسرێت ئاو یان ناو، به‌ڵام بکرێت به‌ ئاڤ یان ناڤ یش بخوێندرێته‌وه‌. (ئه‌م ده‌ستوره‌ له‌ زمانی ئه‌لمانی دا ڕاچاو ده‌کڕێت، بۆ نموونه‌ ده‌نووسرێت ڤێنیگ (wenig) واته‌ (که‌م)، که‌چی دوا تیپ به‌ (گ) یان (ش) ده‌نگده‌درێت: واته‌ به‌ ڤێنیگ یان ڤێنیش ده‌خوێندرێته‌وه‌.

15. ده‌نگی تیپی (ک) یان (گ): وا چاکه‌ هه‌میشه‌ ساده‌ بێت، واته‌ ئه‌گه‌ر بکه‌وێته‌ پێش تیپێکی ده‌نگداریشه‌وه نه‌گۆرێت و وه‌ک (چ)ی یان (ج)ی قه‌ڵه‌وی لێنه‌هێت، بۆ نموونه‌ کێ، کێک، گیا، گێسک ... هتد.‌

16. ناکردنی کرداری فه‌رمان: وا چاکه‌ بۆ ئه‌م شێوه‌یه‌ پێشگری (نه‌) به‌کاربهێنرێت، واته‌: نه‌که‌ نه‌ک مه‌که‌، نه‌نووسه نه‌ک مه‌نووسه‌، نه‌خۆ نه‌ک مه‌خۆ ... هتد، بۆ نزیکبوونه‌وه‌ی زاره‌کان و چونکه‌ (نه)‌ ئامرازی نا (نفي)کردنه نه‌ک (مه‌)‌.‌

17. ره‌نگ: به‌مه‌به‌ستی له‌ یه‌کدی نزیکبوونه‌وه‌ و هاوبه‌شیی واچاکه‌ له‌ زمانی نووسینی هاوبه‌ش دا ناوی هه‌مو ڕه‌نگه‌کان به‌یه‌ک شێوه‌ بن، واته‌: سۆر، سپی، زه‌رد، که‌سک، ڕه‌ش، شین، مۆر،په‌مبه‌، نارنجی، قاوه‌یی، خاکی.

18. ژماره: له‌ شێوه‌ی نووسینی هاوبه‌ش دا، وای به‌ باش ده‌زانم که‌وا به‌م شێوه‌یه‌ بن:‌ چار، هه‌فت، یازده،‌ دوازده،‌ سێزده،‌ چارده،‌ پازده،‌ شازده،‌ هه‌فده،‌ هه‌شده،‌ نۆزده، شه‌ست، هه‌فتا، هه‌شتا، سه‌د ... هتد.‌
هه‌روه‌ها: یه‌که‌م، دووه‌م، سێیه‌م، چاره‌م، هه‌فته‌م، ده‌یه‌م، یازده‌‌م، چارده‌م، هه‌فده‌م، هه‌شده‌م، بیسته‌م، په‌نجایه‌م، شه‌سته‌م، هه‌فتایه‌م، هه‌شتایه‌م، نه‌وه‌ته‌م، سه‌ده‌م ... هتد.

19. رێنووس: واچاکه‌ سیفه‌ت و ناو و کرداره‌ پێکهاتوو (مرکب)ه‌کان پێکه‌وه بنووسرێن، بۆ نموونه‌:‌ خێرخواز، سه‌رسۆر، بێکه‌س، سه‌رپشک، گۆرانیبێژ، هونه‌رمه‌ند، پێخواردن، لێوه‌رگرتن، ده‌ربه‌دره‌کردن، هۆشیارکرنه‌وه،‌ تێروانین، پێوه‌نووساندن، سه‌رلێده‌رچوون، چاوپێکه‌وتن ... هتد.
به‌ڵام پێشگر و پاشگری به‌رناو، وه‌ک له‌ ... دا، وا چاکه‌ به‌ جودا بنوسرێن (بهێنه‌ نووسین)، بۆ نموونه‌: له‌ کوردستان دا، له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌م دا ... هتد.

20. ئه‌لفبێ: به‌ ڕای من وا باشه‌ له‌ فێرگه‌ی سه‌ره‌تاییه‌وه‌ ده‌ستبکرێت به‌ به‌کارهێنانی ئه‌لفبێی لاتینی له‌ ته‌ک ئه‌لفبێی عه‌ره‌بی، واته‌ ده‌رسی کوردیی (هه‌مووی یان به‌شێکی) له‌ پۆڵی سێیه‌م یان چاره‌مه‌وه‌ ته‌نیا به‌ ئه‌لفبێی لاتینی بخوێندرێت. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش وا چاکه‌ ئه‌لفبێیه‌که‌ی جه‌لاده‌ت به‌درخان به‌ ده‌ستکارییه‌کی که‌مه‌وه‌ به‌کاربهێنرێت.

پاشنوس

١. شایه‌نی باسه‌ که‌ زاراوه‌ی "کرمانج" له‌ هه‌مو به‌شه‌کانی کوردستان به‌کاردێت: له‌ باکور و رۆژئاوای کوردستان دا کورد و کرمانج وه‌ک یه‌ک (به‌هه‌مان واتا) به‌کارده‌هێنرێن، له‌ ناوه‌راستی کوردستان زاراوه‌ی کرمانج به‌مانای خێله‌کیی به‌کاردێت، بۆ نموونه‌ له‌ شاری هه‌ولێر به‌ خه‌لکی ده‌شتێ و خۆشناوه‌تی ده‌ڵێن کرمانج؛ له‌ ده‌ڤه‌ری موکریان خێڵ به‌ دوو به‌ش داده‌نرێت: به‌گزاده‌ و کرمانج. به‌هه‌رحاڵ هه‌ردوو په‌یڤی کورد و کرمانج هاومانان. هه‌رچه‌نده‌ کرمانج (ی سه‌روو و خواروو یان ژووروو و ناوه‌راست) له‌لایه‌ن زۆر نووسه‌ر و زمانناس بۆ ناونانی دیالێکتی باکور و دیالێکتی ناوه‌ڕاست به‌کارده‌هێنرێن (بڕوانه‌ جه‌مال نه‌به‌ز، زمانی یه‌کگرتووی کوردی، بامبێرگ 1976، ڵ22؛ هه‌روه‌ها Qanaté Kurdo, Zımané Kurdi Rézıman 1981، ڵ6)، به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی زاری باکوور به‌ کرمانجی ناوبانگی ده‌رکردوه‌ (له‌ کوردستانی باشوور به‌ بادینی) و زاری ناوه‌ڕاستیش به‌ سۆرانی ده‌ناسرێت.

٢. بروانه‌: ڵاپه‌ڕه‌ 4 ی، کتێبی (Nader Entessar, Kurdish Ethnonationalism, Boulder 1992)

In focus articles