you can login to your account or register with kal

به‌ فه‌رمی کردنی ته‌نها یه‌ک زاراوه

به‌ فه‌رمی کردنی ته‌نها یه‌ک زاراوه‌ چی لێ ده‌بێته‌وه‌.....

Aram Shekibayi له‌ کۆمه‌ڵگای کورده‌واری‌دا چه‌ند زاراوه‌یی و چه‌ند زارۆچکه‌یی شتێکی ئاساییه‌، زۆر ده‌گمه‌نه‌ ئه‌گه‌ر دانیشتووانی دوو گۆندی ته‌نیشت یه‌ک به‌ یه‌ک زارۆچکه‌ قسه‌ بکه‌ن، هه‌ر له‌ دوو، سێ دۆخی ڕێزمانی‌دا جیاوازییان هه‌یه‌.

کوردی خاوه‌نی چه‌ندین زاراوه‌یه‌؛ کرمانجی، هه‌ورامی، که‌لهۆڕی و فه‌یلی، سۆرانی، زازاکی و له‌کی. ئه‌م چه‌ند زاراوه‌ییه‌ له‌م چه‌ند ساڵه‌دا بووه‌ به‌ ته‌وه‌ری باس و بۆچوونه‌ زمانه‌وانییه‌کان، و ته‌نانه‌ت که‌سایه‌تییه‌ هونه‌ری و سیاسییه‌کانیش له‌م باره‌وه‌ بۆچوون و ڕای خۆیان ده‌ربڕیوه‌. و هه‌ر وه‌ها که‌ ده‌زانین له‌م باره‌وه‌ بۆچوون و باوه‌ڕی جیاجیا هه‌یه‌. هه‌ندێ به‌ شتێکی مه‌ترسیدار ئه‌ژماری ده‌که‌ن و وه‌های لێ ده‌نواڕن که‌ له‌ داهاتوودا ئه‌و چه‌ند زاراوه‌(زمان)ییه‌ ده‌بێته‌ هۆی دابه‌شبوونی کورد و جودابوونه‌وه‌ی کورده‌کان.

ئه‌م چه‌ند زاراوه‌ییه‌ ده‌توانێت ببێت هۆی لێکترازانی کورده‌کان، به‌ڵام ئه‌مه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ شێوازی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م دۆخه.

ئێمه‌ چ بمانه‌وێت و چ نمانه‌وێت ئه‌م چه‌ند زارییه‌ له‌ نێوانمان بڵاوه‌. ناکرێت که‌ به هه‌موو وێژه‌رانی دی زاراوه‌کان بڵێن که‌ ئیتر ده‌ستبه‌رداری زاراوه‌که‌ی خۆیان بن، و به‌ زاراوه‌یه‌ک‌تر بئاخاوێنن. و ئه‌گه‌ر ته‌نها له‌ سه‌دا یه‌کی بوێژه‌رانی زاراوه‌یه‌ک له‌ پێناو پاراستنی زاراوه‌که‌یان سووربن، ئه‌وه‌ به‌ واتای مانه‌وه‌ی ئه‌و زاراوه‌یه‌ دێت له‌ کۆمه‌لگادا. هه‌ر وه‌ها پاراستن و ئاخاوتن به‌ زمانی زگماگی خۆی مافی هه‌موو که‌سێکه و ئێمه‌ ناتوانین یه‌کێک له‌ سه‌ره‌کیترین مافه‌کانی بێبه‌ش بکه‌ین، ئه‌گه‌ر نا جیاوازی ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئاتوورکییه‌کان چیه‌؟‌.

له‌ لایه‌ک‌تره‌‌وه ئێمه‌ به‌ ڕاستی کام زاراوه‌ هه‌ڵبژێرین بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌ زاراوه‌ی فه‌رمی؟ به‌ڕاستی بۆ هه‌ورامی زمانێک، هیچ جیاوازییه‌ک وه‌های نییه‌ که‌ ئایا زمانی فارسی له‌ سه‌ری کۆمه‌ڵگای زاڵ بێت یان زمانی کوردی سۆرانی، ئه‌وه‌ی نه‌بێت که‌ ئه‌میان کوردییه‌ و به‌س. ته‌نانه‌ت‌ زۆروێژی برا له‌ بێگانه‌کان ئاڵۆزتر و گرانتره‌. و‌ له‌ هه‌ر دوو دۆخدا ده‌بێته‌ هۆی فه‌وتانی ئه‌و زاره‌.

به هه‌ر شێوازێک که‌ لێ ده‌نواڕین هه‌ڵبژاردنی زاراوه‌ یان زاراوانێک و ئاوڕنه‌دانه‌وه‌ له‌ دی زاراوه‌کان ڕۆخسارێکی ناشیرینی هه‌یه‌ و ده‌بێته‌ هۆی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی زاراوه‌کان و ئاخاوێنه‌ره‌کانیان و دژایه‌تی ئاخاوێنه‌رانی دی زاره‌کان له‌ ئاستی زارێک‌تر. شتێک که‌ له‌ هه‌ندێ شوێنی جیهان بووه‌ به‌ هۆی لێکترازان و شه‌ڕ. هه‌ر وه‌ها که‌ ده‌ست پێ کردنی شه‌ڕی دووه‌می جیهانی هه‌تا ڕاده‌یه‌ک ئاسه‌واری زمانی تێدابوو.(کۆمه‌ڵناسی زمان، م.باطنی، له‌ لایه‌ن ئارام شه‌کیباییه‌وه‌ کراوه‌ کوردی سۆرانی).

ئیستا له‌ لایه‌ک‌تره‌وه‌ به‌و چه‌ند زارییه‌ بنواڕین، ئێمه‌ ده‌توانین زارێک وه‌ک زاری ناوجی هه‌ڵبژێرین و دی زاراوه‌کانیش بێ به‌ش نه‌که‌ین له‌ زانست و ده‌سه‌ڵات. و ئاشتی و ته‌بایی بخه‌ینه‌ نێوان ئاخاوێنه‌رانی زاراوه‌کان. به‌مه‌ ئێمه‌ ده‌توانین به‌رگری بکه‌ین له‌ لێکترازان و جودابوونه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئێمه‌ کوردین و هه‌موو زاراوه‌کان و ئاخاوێنه‌راکانیانی به‌ کورد ده‌زانین، نابێت ئه‌وان له‌ ده‌ستکه‌وته‌کان بێ به‌ش بکه‌ین.

ئه‌و شته‌ ده‌بێته‌ هۆی لێکترازان کاتێک که‌لهۆڕ یان هه‌ورامییه‌ک هه‌ست بکات به‌مه‌ که‌ له‌ کۆمه‌ڵگای کورده‌واری‌دا وه‌ک زمانێکی بیانی و مه‌ترسیدار بۆ کورده‌واری، به‌ زمان و زاراوه‌که‌ی ده‌نواڕن، ئه‌وا ورده‌ورده‌ ده‌بێته‌ هۆی به‌ جودا زانینی خۆی له‌ کۆمه‌لگاکه‌دا و ده‌بێته‌ هۆی پارچه‌پارچه‌ بوونی کورد. کاتێک کرمانجێک که‌ گه‌وره‌ترین زاراوه‌ی کوردییه‌ ،له‌ ژماری ئاخاوێنه‌ره‌وه‌، وا هه‌ست بکات که‌ زمان و زاراوه‌که‌ی له‌ کۆمه‌ڵگادا وه‌ک زارێکی په‌ست و خوار هه‌ڵسووکه‌وتی له‌گه‌ڵ ده‌کرێت، زۆر ئاساییه‌ ئه‌گه‌ر خۆی به‌ یه‌کێک له‌و کۆمه‌لگا نه‌ناسێت، چوون کۆمه‌ڵگا ئه‌و به‌ تاکێکی کۆمه‌ڵگاکه‌ ناناسێت. ئێمه‌ له‌ جێ ئه‌وه‌ زاراوه‌کان ڕووبه‌ڕووی یه‌ک بکه‌ینه‌وه‌، با پێکه‌وه‌ ژیان بخه‌ینه‌ نێوانیان، با سۆرانییه‌ک باوه‌ڕی به‌مه‌ بێت که‌ ئه‌وه‌نده‌ ئه‌و مافی هه‌یه‌ به‌ زاراوه‌ی خۆی بئاخاوێنێت، کرمانج و هه‌ورامی و که‌لهۆڕ و زازایه‌کیش مافیان هه‌یه‌.

وڵاته‌ چه‌ند زمان و جووت زمانه‌کانی جیهان که‌م نین، هه‌ر ئیستا عه‌راقی فدراڵ جووت زمانه‌، وڵاتی ئافریقای باشوور که‌ یه‌کێک له‌ وڵاته‌ پێشکه‌وتووه‌کانی ئافریقایه‌ نزیکه‌ی 11 زمانی فه‌رمی هه‌یه‌ و ته‌نها ناوی یه‌کێکیان "ئافریکانس"ه‌، و هێچ لێکترازانێکی نییه‌ و ئێمه‌ هه‌موو زاراوه‌کان وه‌ک زاراوه‌یه‌کی کوردی و هه‌موومان خۆمان به‌ کورد ده‌زانین. وڵاتی سویسرا وڵاتێکی 4 زمانییه‌، کانادا وڵاتێکی جووت زمانییه، له‌ ڕوسیه‌دا نزیکه‌ی 30 زمانی ناوچه‌یی فه‌رمی هه‌ن. با ئێمه‌یش وه‌ک وڵاتی ڕوسیه‌ یه‌کێک له‌ زاره‌کان وه‌ک زاری فه‌رمی بناسێنین، و له‌ هه‌ر ناوچه‌یه‌ک زارێک‌تریش به‌ زاری زانستی و په‌روه‌رده‌ و حوکمی بناسرێت، له‌ هه‌وراماندا هه‌ورامی، له‌ ناوچه‌ که‌لهۆر و فه‌یلی نشینه‌کان که‌لهۆری و فه‌یلی، و له‌ ناوچه‌ کرمانجییه‌کانیش کرمانجی. ئایا ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ هۆی لێکترازان؟

شتێک‌تر که‌ پێویسته بزانین تاک زمانی نابێته‌ هۆی یه‌کگرتن و لێکنه‌ترازان، ئه‌گه‌ر سه‌یری جیهانی عه‌ره‌ب بکه‌ین یان سه‌یری بارودۆخی کوریای باکوور و باشوور به‌مه‌ ده‌گه‌ین (بنواڕه‌،: چه‌ند زمانی شه‌ڕ و پێکادان، یه‌ک زمانی ئاشتی و هێمنی، ئارام شه‌کیبایی2007). ئیتر به‌ بیانووی ئه‌مه‌ که‌ چه‌ند زاری ده‌بێته‌ هۆی جودا بوونه‌وه‌ی گه‌لی کورد و پارچه‌پارچه‌ بوونی، له‌مه‌ زیاتر خۆتان ماندوو مه‌که‌ن. ئه‌و کاره‌ی ئێوه‌ کورد پارچه‌ پارچه‌ ده‌کات، نه‌ک چه‌ند زاری.

 ئارام شه‌کیبایی (Aram.hawrami@gmail.com)

 

In focus articles