Dírokí Zimaní Kurdí

Ke dellín zimaní Kurdí, mebest ew zimaneye ke ésta Kurd qisey pédeken. Gelé zimanwan u rojh hellatnasí henderí (ferengí) degell zimaní Kurdí xerék búne, zurbey ew zanayaney ke be shéweyékí gishtí ya taybetí le zimaní Kurdí duwawin gutúyane ke em zimane le biney zimanekaní Hínd u Urupayí u binemalley Hínd u Éraní u le xézane zimaní Éraní ye u degell zimaní Farsí xizmayetí nizíkí heye.

Ja zimaní Kurdí ke ewe rewishtí con peyda buwe? Ashkiraye zimaní hemú willaté zimaní daníshtiwaní willateke debé, eger rodawekaní méjhúyí all u gorrékí neteweyíyan le willatekeda pék nehénabé ewa zimanekeysh her zimaní daníshtiwekaní koní willatekeye u pécewaney emesh pécewane debé. Ja bizanín babeteke bo zimaní Kurdí cone?

Em willatey ke pé dellén Kurdistan u netewey Kurdí téda dadeníshí, pashmawe u ésqaní miroví dewrey koní berdí lé dozirawetewe u ew ésqaneyey le eshkewtí Shanederí dozirawinewe, giréngíkí zor gewreyan heye conko yekem jare ke le Íraq shúnewarí miroví dewrey koní berd dedozirétewe ke 60 hezar sall pésh ésta Kurdistaní Íraqí Kirdote níshtimaní xoy (T. Baqir 1973).

Shést hezar sall lewey pésh ew shiwéney ésta nawí Kurdistan e, awedan buwe díyare mirovekeshí zimaníkíyan hebuwe péy bidwén, bellam cunko basí ew zemane karí zanayaní koníne nase boye be xérayí tíshkí hetaw 57200 sallék beser ballí zimanda berew pésh dexushín u xoman degeyéníne ew dewr u zimaney ke xéllatí Mad geyíshtúne Éraní ésta u rojhaway Asíya u túshí cend neteweyíkí xojéyí -Lolo, Goté, Kasí, Shúbarí (Xúrí yan Húrí)- bún ke lew díwe u díwí cíyay Zagrros, ta radeyíkí bash jhíyaní xoyan rékxistibú, Komar u sharistanetékí nímce péshkewtúyan hénabuwe jí.

Madekan le mawey 200 salléka hemú ewaneyan tékewe pécawe u le sallí 612:y pésh Ísa ímpratúrétí gewrey Madíyan damiziranduwe u zimaní Madí búte zimaní serekí. Lew rojheda ta ew katey Íslametí le Kurdistan billawbotewe sézde sedey le nawín e, lem mawe diréjheda xakí Madí gewre u picúk u ew xakanesh ke xirawne ser xakí Mad le barí ertishí u ramyaríyewe gelé destaw destí kirduwe u desetellatí ramyarí kewtote destí netewe u miroví jor be jor ke zimaníyan degell zimaní Madekan lék jíya buwe u her desellaték hatuwe zimaní xoy weko zimaníkí serekí beser willatda sipanduwe, le hel u merjí ewan rojharanda ke hemú babetekaní komellayetí kall u kirc u nemey u bún, em destella gorrkéye natwané leser ew destellatí karayí bé u karíyan té neka.Méjhú gelé rúdawí way le bíre ke destellatí ramyarí le willaték bote hoy gorraní binerretí netewayetí ew shiwéne, ziman her lewé rawestí. Shiwénewarí kartékirdiní desellat gorrké le xorhellatí xakí ímpirrtúrí Mad ímrro be ashkira debíndré, le layk le xoraway Mad kareke pécewaneye u nek her weko xoy mawe ballkú destellatí Madan cilonayetí neteweyí u zimaní hendé shiwéní ke pashan xiraete ser xakí Mad, gorríwe u hénawéte ser ricey péshkewtí Madé u shan be shaní beshekaní rojhaway Mad péshkewtí pékirdún.

Zorbey méjhúzananí be nawbang lew bawerre dan ke Kurdí ímro newey Madekaní diwénén "eger Kurd newey Madekan nebin, edí neteweyékí wa kon u bedestellat cí beser hat u ew hemú hoz u térey Kurd, ke be yek ziman Éraní u jíyawaz le zimane Éraníyekaní déke qise deken, le kuyewe hatún" (Mínorskí 1973).

Witiman zimaní her willaték -eger rodawekaní méjhú nayan gorré bé- zimaní daníshtuwaní koní willateke ye, weko baskira rodawekaní méjhú, destellat gorkéy sézde sede neytiwaníwe le beshí rojhaway Mada shité bigorré u daníshtuawní em beshey Madistaní kon ímrro Kurdin ke newey Médékan in.
Axo! Béjge lewey ke billeyn zimaní Kurdísh le binerreta enjamí gorran u geshe kirdin u peresendiní zimaní Madí ye, shitékí tirman le dest dé? Ne!
Conko hemú bellgeyékí méjhúyí ke zanayan -tenya bo mebestí xizmetí zanist-dawíyanete ber lékollínewe u lékdanewe, ta ésta her ew rastíyan ashkira kirduwe ke zimaní Kurdí émrro ber u búy pégeyshtiní zimaní Madí diwéné ye.

Weko dezanín ziman díyardeyékí zindúy komellayetí ye, be péy yasay taybetí xoy degorré, geshe deka u peredesténí u lem rewtí pégeyshtiní xoyda zimananí tir karí tédeken u ewísh karíyan tédeka u jarí wash helldekewé lem régeyeda demiré. Ja zimaní Madísh lem binkeye dernecuwe u le hemú ewe zimananey be hoy destellatí ramyarí, le xakí Mada zimaní serekí bún, karayí girduwe u karíshí tékirdún u be zindúyí geíyshtute ímrro.

Be taybetí zimaní Partí (Firsí = Pehlewí Eshkaní), ke be ray zanayaní ziman degell zimaní Madí le deste zimaní rojhaway bakúrí xézane, zimaní Éraní jí degirén, lewaní díke zíyatir karí kirdote ser zimaní Madí u shiwénewarí em kar tékirdine ímrro le zarawey xuwarí zimaní Kurdída debíndré.

Degell roxaní ímpirratorétí Sasaní u billawbúnewey Íslametí le Kurdístan estíkí niwé bo zimaní Kurdí despédeka -ke be jiya basí dekeyn- ja éme le zimaní Madí axir u oxirí dewrí Sasaní bellgeyíkí núsirawiman be destewe níye ta bitwanín be wirdí rayekí leser derbirrín, bellam eme régey eweman lé nagiré billeyn: ew zimane lew zimaneda, zimaní Madí búwe ke le caw zimaní demí desellatí ímpirratúrétí Mad gorrankarékí 1300 salley be serda hatúwe. Her bew nísbetey ke zimaní Parsí kún péshkewtí kirdúwe u búte zimaní Derí / Parsík u amadeyí ewey peyda kirdiwe zimaní Farsí éstay lé bikewétewe, tégehéshtinékí aza ewe desepéné ke zimaní Madísh péshkewtí kidibé u ewendey gorraní zimanewaní beserda hatibé u weha sakar búbétewe bo ewe dest bida zimaní Kurdí émrroy lé peydabibé.

Zimaní Kurdí pash Íslam

Héshta néwey yekemí sedey hewtemí Ísayí tewaw nebibú ke ayíní Íslam u leshkerí Íslam geyíshtine nawjirgey ímpirratoryatí Sasaní u le mawey cend sallék hellyan tekand.

Bellawbúnewey íslametí le beshekaní ew ímpirrtúrétiyeda, le her layekewe u be her barékda temashay dekey, jhíyaní maddí u derúní xellkí xistúte dewranékí taze: desellatí ramyarí péshúy ke leser binaxey cuwarcíney pirr le jíyawazí damezirabú gorríwetewe be jore destellaté ke le ser temellí (واًمرهم شوری بينهم) danirawe. Díní Zerredusht ke Muqekan bo qazanjí xoyan u desellatdaran, shéwand búyan shiwéní xoy bo dínékí tazey xellk rakésh col kird ke erebékí bedewí u patishayekí Qesisaní beramber yektir dadena.

Le laní zimaníshewe Awésta u Awéstayí ke zíyatir le sézde cerxan bú karakékí bercawyan le ser mirov u zimaní mirove dekird, pashe u pash kishanewe u ew erkíyan bo Qura'n u zimaní Qura'n be jé hésht.

Díní Íslam erkí way tédabú ke debuwaye mirov wekú péwístékí díní jí be jíyan biken u le dínekey péshúyanda nebú, boye debú nawí em erke díníyane le zimaní díní taze werbigirn, herwek weryan girtuwe.

Zimaní díní taze dengí way tédabú ke le zimanekaní Éranída bercaw nedekewt, gomaní téda níye Kurd ya Farsékí seretay íslametí ta maweyékí zor neytuwaníwe ewan dengane wekú Erebék béjhe bika, Farsekan u gelé netewey misullman éstash ew denganeyan wekú xoy bo nagotiré. Bellam le hendí zarawekaní zimaní Kurdída, Kurdekan dengí /ض/:y léderkewí ewaní díkeyan be cakí bo dé u deyllén, be joré ke wekú dengékí estí ew zarawe Kurdíyane léhatuwe, nek her ewende u bes belkú gelé wishey petí Kurdísh hendé le dengekaníyan -/k ک/, ya /g گ/:y Kurdí be wishey /q ق/:y Erebí- gorríwetewe bew denganey ke zimaní díní taze hénawiníye Kurdistan.

Be kurtí, bellaw búnewey íslametí le beshekaní ímpirratoryatí Sasaní, tomarí dewraní nawendí péshkewtiní zimanekaní Éraní tékewe pécawe u ta yek dú sede pash Íslam zimaní Erebí ke zimaní ayíní niwé bú le jégey zimaní Pehlewí bú be zimaní serekí desellatí ramyarí u ayíní u wéjheyí. Ew jar dewraní niwéy geshe kirdiní em zimzane dest pédeka.

Shik leweda níye ke zimananí nawceyí beshekaní em willate niwé musllimane, le baw nekewtún cunkú zimaní rawéjhí mirov bún u serkewtiní xoyan le hel u merjékí niwéda diréjhe pédawe

Tefaulí zimane Éraníyekaní axir u oxirí dewrey Sasaní u seretay Íslam u zarewekanyan, le naw xoyan u degell hel u merjí niwé, le dewrí niwé jor be jorí em zimananeda le xorhellatí Éran "Farsí niwé" u le xorawashí "Kurdí" lékewtotewe ke her dúkyan komellé zarawe u bin zaraweyan heye. "Pash bellawbúnewey Íslam, Farsí niwé zaraweyék bú ke be péy binaxey zor kon degell zarawekaní tir tékell bú, ew tékellawíye péshan demí Sasaníyekanísh, rúy dabú"3 Farsekan zútir le Kurdan kewtine xo u zimanekeyan bújhandewe u destíyan be núsín kird, wa díyare kitébí Shanamey Ebu-Mensúrí ke xoy le nawcúwe u teníya seretakey be destewe mawe, eger yekem kitéb nebé, kontirín kitébéke be zimaní Farsí niwé núsirawe "sallí 346-í kocí 927-í Ísayí" u le fewtan rizgar buwe.

Kontirín bellgey núsirawey Kurdí le dewrí niwéda ciwarínekaní Baba tahirí Uryan e4 ke le seretay cerxí yazdehemí Ísayí le Hemedaní ésta -Hengmitenay paytextí Madakan-be zarawey Kurdí xuwarú daynawin.

Be níyazí nizík kirdinewey le Farsí, gelé deskarí em ciwarínane kirawe, bellam híc gumaní téda níye ke Baba ciwarínekaní xoy be shéwey ew ciwaríne folkorríyaney ke le serdemeda be nawí Fehlewí (Pehlewí) nasirawin, gotiwe.

Bo ewey bizanín Fehlewí ci buwe giwé le duktor Moyín degirín ke dellé: "Fehlewíye mer: Pehlewí, 3000- hellbestékí be yeké le zimane nawceyékaní Éran (béjge le zimaní wéjheyí u serekí) leser weznék le weznekaní errúz ya wezní híjayí danirabé u beshékyan le qalibí dú beytí dan"5.

Pehlewí ya Pehlewíyat be heway taybetí wekú goraní xiwéndirawinewe u ew hewaye jar u bar her Pehlewí u hendé jarísh Orame, Oramen u Oramenanyan pé gutiwe u "Oramen (Oramenan) hewayekí koní mosíqaye wekú behrí Hizjí Misdis decé, Fehlewíyatyan pé degut"6.

Renge zor xomandú kirdiní pé newé bo ewey bizanín Oramenan shéwey Farsí Horamenaní Kurdí ye, u degell wishey Hewraman yekin, /Horamenan, Horamanan - Hor + aman (hatin) + an- katí xorhellat. Her wekú delleyn: beyanan, éwaran./

Wekú dezanín katí xorhellat ta níwerro, yekék buwe lew pénj katey Zerrdusht daynawe bo níyayish u nezrí taybetí xoy heye ke emey xuwarewe parceyekétí u cend jar dúpate dekirétewe.

"Nimo hivere xishe íte orved espayí"7 watey debéte, niméjh bo horé (xoré, hetawé) dedirewshétewe esp tíjh (xosh ro, xosh bez) e.

Bé goman em nezreysh wekú hemú níyayishí zerrdushtíyan, be hewayekí taybetí, ja ya be dengí billénd ya be zemzeme xiwéndirawetewe u deshé mirov péyan gutibé niwéjhir ya níyayishí Horamanan u ashkiraye ke pash billawbúnewey Íslamétí nezr u níyayisheke her dúkyan le baw kewtún, bellam "hewa" ke le naw mirova her mawe u kem kem bote heway goraní u Fehlewíyat amananyan pé gutiwe, be lay minewe "hore" ke ésta yekéke le hewakaní goraní Kurdí, her "horamanan"-ekeye ke beshék le nawekey parastuwe u, wek "Ellaweysí" be tewawí nawí negorrawe.

Le zarawekaní tirí zimaní Kurdí niwé ta cerxekaní 17 u 18 shitékí núsirawiman be destewe níye u hercí heye folkorr e, ke wérray téperríní rojhigar u be ser dem u zaranewe gelé gorraní beserda dé u rengí serekí deshorétewe u rengí zimanékí díyaríkí lédedré, ewí ke le kerestey folkorrí neteweyékda negorré jewher e u ta ew rojhey dexiréte ser laperr wéney le gorranékí tewawí daye. Ja boye folkorrí Kurdísh le barey zarawekaní tirí zimaní Kurdí le cerxekaní seretay Íslama híc shitékiman be destwe nadat.

Em estey érroy zimaní Kurdí enjamí gelé hoy ramyarí u komellayetí u ayíníye u ewí duwayí be lay minewe le hemuwan karígertir buwe, cunko pash bellaw búnewey íslametí le Kurdistan, Kurd ewendeyan dill be díní taze xosh buwe ke zanayaní Kurd hemú tiwanistí xoyan bo tégeyíshtin u tégeyandin, bo geshe pé kirdin u perepédaní ayíní Íslam terxan kirdiwe u hemú shitékítiryan be lawe nawe, díyare emesh gelé engízey be tewujhmí hebuwe ke lédiwan u lékollíneweyan erkí méjhúzanan e.

Witman ciwarínekaní Baba kontirín bellgey núsirawí Kurdí ye, ke bedestewe mawe, bellam bo ewe berheme le naw cún wuteyékí duktor Ebdul Helím Minser (عبدالحکيم منتصر) dexeyne bercaw.

Duktor le jhimare 200-y mangí temúzí sallí 1975-í govarí "El'erabí" capí Kuwétda wutarékí benawí "Ibn Wehshíye u kitébekey Fí el'felahe u hu Iqdam el'kitib fí El'erebíye" (ابن وحشيه و کتابه في الفلاحة و هو اقدام الکتب في العربية) ke le ser zanistí kishawerzí ye u yekék le kúntirín kitébekan be zimaní Erebí ye, núsíwe, dellé:

"و اته نقل اکثر کتبه من اللغة النبطة، ولم ينشر من تأليفه في اللغة العربية سوی "شوق المستهام في معرفة رموز الاًقلام" و قد ذکر في آخر کتابه هذا انه ترجم من اللغة الکردية،کتاباً في علل المياه و کيفية استخراجهام و استنباطها من الاًراضي المجهولة الاصل".

"..u witekaní le kitébekey le zimaní Nebetík wergirtú, u shitékí le zanistí xoy be zimaní Erebí béjge "Shewq El'Mustiham Fí Ma'erifet Rumúz El'Iqlam" cap nekirdibú, u le duwairín kitébí qisey lew deka ke witekaní le kitébékí be zimaní Kurdí leser késhey aw u cunetí súd lé wergiriní awí-jhérzewí, werígérrawe."

Mamosta Gíwí Mukryanísh le ferhengí Mehabadda (laperrí 771 u 772) em basey diréjhtir shé kirdiwe u be péy núsíní ewan "Ibn Wehshíye" (ابن وحشيه) kitébí "Shewq El'Mustihamí" (....شوق المستهام) le 241-í kocída núsíwe, díyare ke le diwayí em kitébeyda qisey wergérraní kitébékí Kurdí deka, em karí dekewéte pésh núsíní "Shewq El'Mustiham" (....شوق المستهام) u kitébé le sallaní seretay cerxí séyemda bedest xelkewe búbé híc nebé debé cendsallé beserdanída téperríbé búye em kitébe Kurdíyey, be nawí lé binéyn Awname, ke "Ibn Weshíye" kirdoye be Erebí belaní kemewe debí le sallaní duwayí cerxí duwemda dandirabé.

Le Qamúsí zimaní Kurdí, Ebdul Rehmaní Zebíhí, capí 1988

Sercawe u tébíní:

  1. Mamosta Teha Baqir, Cerxekaní pésh méjhú le jhíyarí Mésopotamíyada le ber roshnaíy pishkiníní shiwénewarekaní Kurdistan Íraqda, Govarí korrí zanyarí Kurd, Bergí yekem, bendí yekem, Sallí 1973, Bexda, Laperrí 591.
  2. Prof. Mínorskí, Kurdnewey médékanin, wergérraní D. Kemal Mezher Ehmed, govarí korrí zanyarí Kurd, Bergí yekem, bendí yekem, Sallí 1973, Bexda, Laperrí 563
  3. Dr. Moyín, Burahaní Qatie', bergí yek, laperrí 25-26
  4. Bún u mirdiní Baba berrastí nezanirawe, hendé núsíwyane le sallí 410-y kocí mirduwe u hendékísh dellén Tuxrrul shay Seljúqí le 225-í kocí le Hemedan cawí pékewtuwe.
  5. Dr. Moyín, Burahaní Qatie', bergí 2, laperrí 2588
  6. Dr. Moyín, Burahaní Qatie', bergí yek, laperrí 400
  7. Múbed Erdeshér Azer Gushesp, wirde awísta, capí rastí, Taran, laperrí 4 u 17
Amadekarí ú núsín be pítí yekgirtúy Kurdí le layení Dílan Roshaní

© 1995-2003 Kurdistan Web, All rights reserved